Çoxları ingilis dilində yüzlərlə söz bilir, amma real situasiyada dilini tuta bilmir. Mağazada qiyməti soruşmaq, yol göstərmək, kafedə sifariş vermək, tanış olmaq kimi sadə məqamlarda səssizlik yaranır. Səbəb sözlərin azlığı deyil. Səbəb odur ki, danışıq ayrı-ayrı sözlərdən yox, hazır birləşmələrdən qurulur. Anadilli danışan hər dəfə cümləni sıfırdan yığmır, yaddaşdan hazır qalıb çıxarır.
Bu yazıda gündəlik həyatda ən çox işlənən ingilis ifadələrini situasiyalara görə qruplaşdırırıq: tanışlıq, alış-veriş, nəqliyyat, kafe, iş və söhbəti davam etdirmək. Hər qrup üçün nümunə ifadələr, tərcümələr və nə vaxt işlətmək lazım olduğu göstərilir. Sonra bu ifadələri əzbərləmək yox, danışıqda sərbəst işlətmək üçün 4 həftəlik plan təqdim edirik. Əgər sözlərin özündən başlamaq istəyirsənsə, əvvəlcə ingilis dilində söz öyrənmək yazısına baxa bilərsən, çünki ifadələr məhz o sözlərin üzərində qurulur.
Niyə söz yox, ifadə öyrənmək lazımdır
Dilçilər anadilli danışıqda işlənən mətnin xeyli hissəsinin təkrarlanan birləşmələrdən ibarət olduğunu göstərir. How are you, see you later, I don't know, thank you very much belə birləşmələrdir. Danışan onları sözbəsöz düşünmür, bütöv blok kimi çıxarır. Məhz bu səbəbdən sürətli danışan adam hər sözü ayrıca seçmir, hazır konstruksiyaları ardıcıl qoşur.
Bunun praktik mənası böyükdür. Əgər sən yalnız ayrıca sözləri bilirsənsə, hər cümləni qurarkən qrammatika, söz sırası və artikl barədə eyni anda düşünməlisən. Bu, dayanmalara və yorğunluğa gətirir. Hazır ifadələri bilirsənsə, beynin qrammatika işini artıq görülmüş sayır və yalnız boşluğa lazım olan sözü qoyur. Məsələn, Could I have ... please qəlibini bir dəfə öyrənəndən sonra coffee, the bill, a glass of water, the menu kimi onlarla sözü eyni qəlibə yerləşdirə bilirsən.
İkinci üstünlük təbiilikdir. Sözbəsöz tərcümə çox vaxt qrammatik cəhətdən düzgün, amma qəribə səslənən cümlələr yaradır. Azərbaycanca "mən səni başa düşmürəm" deməyə çalışıb I don't understand you deyə bilərsən, halbuki gündəlik nitqdə I don't get it və ya Sorry, I didn't catch that daha təbiidir. Hazır ifadələr səni belə tələlərdən qoruyur, çünki onlar real nitqdən götürülüb.
Üçüncü üstünlük özünə inamdır. Öyrəndiyin 60 ifadə gündəlik situasiyaların böyük hissəsini örtürsə, ilk söhbətə daha rahat girirsən. Dilini tutmaq qorxusu azalır və praktika artdıqca növbəti ifadələr daha asan gəlir. Başlanğıc səviyyədə olanlar üçün bu, ən sürətli irəliləyiş yoludur. İfadələrin hansı səviyyədə hansı situasiyaya uyğun gəldiyini görmək üçün a1 səviyyə ingilis dili cümlələr mövzusuna CEFR yazısında da baxa bilərsən.
Situasiyalara görə ən çox işlənən ifadələr
İfadələri mövzu üzrə öyrənmək yaddaş üçün daha asandır, çünki beyin əlaqəli məlumatı birlikdə saxlayır. Aşağıda altı situasiya və hər biri üçün əsas ifadələr verilir. Cədvəl əvəzinə kartlardan istifadə edirik ki, telefonda da rahat oxunsun.
Kartlardan görünür ki, ifadələrin çoxu qısadır və üç-dörd sözdən ibarətdir. Bu təsadüf deyil. Gündəlik nitqdə uzun və mürəkkəb cümlələr nadir hallarda işlənir. Əsas yük kiçik, çevik blokların üzərinə düşür. Buna görə hər ifadəni bütöv öyrən, onu hissələrə bölüb sözbəsöz tərcümə etməyə çalışma.
Tanışlıq və salamlaşma ifadələri
İlk söhbətdə ən çox işlənən sual How are you sualıdır. Amma ingilis dilində bu çox vaxt həqiqi sual deyil, salamlaşma formasıdır. Cavab da qısa olur: Fine, thanks. And you? Uzun hal-əhval danışmaq tələb olunmur. Bu fərqi bilməyənlər sualı ciddi qəbul edib uzun cavab verir və ya cavabsız qalır. Düzgün cavab qısa, nəzakətli və sualı geri qaytaran olmalıdır.
Tanışlıqda üç əsas qəlib var. Birincisi özünü təqdim etmək: I'm Farid, nice to meet you. İkincisi haradan olduğunu demək: I'm from Baku, but I live in Sumgait. Üçüncüsü söhbəti davam etdirmək üçün sual vermək: What do you do? What do you do in your free time? Bu üç qəlibi bilən adam ilk beş dəqiqəlik söhbəti rahat keçirə bilir.
Vida zamanı da hazır ifadələr var: See you later (sonra görüşərik), Take care (özünə yaxşı bax), Have a nice day (günün xeyirli olsun), Talk to you soon (tezliklə danışarıq). Bunlar mesaj və zəng sonunda da işlənir. Formal və qeyri-formal fərqinə də diqqət lazımdır. Rəsmi görüşdə Pleased to meet you, dost arasında Hey, what's up deyilir. Hansı formanın uyğun olduğunu qarşı tərəfin tonuna baxıb seçmək olar.
Alış-veriş və xidmət situasiyaları
Mağazada ən çox lazım olan üç sual qiymət, ölçü və ödəniş haqqındadır. How much is this? sualı qiyməti soruşur. Do you have this in a different size or colour? başqa ölçü və rəng haqqındadır. Can I pay by card or only cash? isə ödəniş üsulunu dəqiqləşdirir. Bu üç ifadə xaricdə alış-verişin böyük hissəsini örtür.
Satıcının dilindən də bir neçə ifadə tanımaq faydalıdır. Can I help you? sənə kömək edə bilərəm deməkdir, cavabı I'm just looking, thanks (sadəcə baxıram) olur və bu, məcburi satış təzyiqini nəzakətlə rədd etmənin ən təbii yoludur. Would you like a bag? paket istəyirsiniz? Receipt, please deməklə çek istəmək olur. Return və exchange sözləri geri qaytarma və dəyişmə üçün lazımdır.
Xidmət situasiyaları arasında otel, taksi və bank da var. Otelə girəndə I have a reservation under the name of ... (...adına rezervasiyam var) deyirsən. Taksidə Could you take me to the airport, please? bəs edir. Bankda və ya poçtda I'd like to send this parcel (bu bağlamanı göndərmək istəyirəm) yaxşı qəlibdir. Burada I'd like to qəlibi I want to forması ilə müqayisədə daha nəzakətli sayılır və rəsmi mühitdə daha yerinə düşür.
Yol, nəqliyyat və səyahət ifadələri
Yad şəhərdə ən çox lazım olan ifadə Excuse me ilə başlayır. Bu ifadə həm diqqəti cəlb edir, həm də nəzakət göstərir. Ardınca Where is the nearest metro station? ən yaxın metro stansiyası haradadır? Is it far from here? buradan uzaqdır? How long does it take? nə qədər çəkir? kimi suallar gəlir. Cavabda eşidə biləcəyin ifadələr: Go straight (düz get), Turn left (sola dön), Turn right (sağa dön), It's on your right (sağ tərəfdədir), It's about five minutes on foot (piyada təxminən beş dəqiqədir).
Nəqliyyatda biletlə bağlı ifadələr ayrıca qrupdur. A ticket to the city centre, please. Is this the right platform for ...? Which stop should I get off at? Bu suallar qatarda, avtobusda və metroda eyni qəlibdə işləyir, yalnız yer adı dəyişir. Hava limanında isə check-in, boarding pass, gate, delay kimi söz-ifadələri tanımaq lazımdır. Səyahət lüğətini ayrıca öyrənmək planda olsa da, burada əsas qaydanı qeyd edək: sual ifadəsini bil, cavabı tanı.
Anlamadıqda nə deməli? Bu, səyahətdə ən vacib məqamdır. Sorry, could you speak more slowly? daha yavaş danışa bilərsiniz? Could you write it down? yaza bilərsiniz? I'm afraid I don't understand. Üç ifadəni əzbərdən bilən adam çətin vəziyyətdə belə söhbəti saxlaya bilir. Səyahətdən əvvəl bu üç ifadəni telefona qeyd etmək ağıllı addımdır.
Kafe, restoran və gündəlik sifarişlər
Restoranda söhbət adətən Table for two, please ilə başlayır. Ofisiant Are you ready to order? soruşanda cavab I'll have the grilled chicken, please (qrilləmiş toyuğu götürürəm) və ya Could I have the soup to start? (başlanğıc üçün şorba ala bilərəm?) olur. Burada I want yox, I'll have və Could I have işlətmək danışığı daha nəzakətli edir. Bu fərq kiçik görünür, amma ingilis dilində ton çox vaxt qrammatikadan daha vacibdir.
Yeməklə bağlı xüsusi tələblər də hazır ifadələrlə deyilir: I'm allergic to nuts (fındığa allergiyam var), No onions, please (soğansız olsun), Could I have it without sugar? (şəkərsiz ala bilərəm?). Yeməyin dadını qiymətləndirmək üçün It's delicious (dadlıdır), It's a bit too spicy (bir az acıdır). Hesab üçün Could we have the bill, please? və ya Can I get the check? (Amerika variantı) işlənir. Bu fərq britaniya və amerikan ingilis dili arasındakı kiçik leksik fərqlərdən biridir.
Qəhvəxanada ifadələr daha qısadır: A flat white, please. Takeaway or eat in? Yəni yerində içəcəksiniz, yoxsa özünüzlə aparacaqsınız? Bu situasiyada qısa cavab tamamilə kifayətdir. Uzun cümlə qurmağa çalışmaq yox, təbii qısa cavab verməyi öyrənmək lazımdır, çünki real danışıq bu cür qurulur.
İş və təhsil mühitində gündəlik ifadələr
İş və dərs mühitində ən çox lazım olan ifadələr anlamadığını bildirən və vaxt qazanan ifadələrdir. Could you repeat that, please? təkrar edə bilərsiniz? Let me check bunu yoxlamağa icazə ver, I'll get back to you sizə qayıdacağam. Bunlar iş yazışmasında və zəngdə dərhal cavab tapa bilmədikdə peşəkar görünməyə kömək edir. Fikrin yoxdursa, I'm not sure, let me find out deməklə səhv cavab verməkdən yaxşıdır.
İclasda və dərsdə fikir bildirmək üçün in my opinion (mənim fikrimcə), I think that (məncə), I agree with you (səninlə razıyam), I see your point, but (sənin fikrini başa düşürəm, amma) kimi qəliblər var. Bu ifadələr uzun və mürəkkəb cümləni əvəz etmir, sadəcə fikrə başlamağa kömək edir. Əlavə olaraq, Could we go through this again? bunu yenidən nəzərdən keçirə bilərikmi? sualı açıq-aşkar yenidən izahat istəməyin ədəbli yoludur.
E-poçt və mesajlarda gündəlik ifadələr də var. Thanks for your message, I hope you're well, Looking forward to hearing from you, Best regards. Bu qəliblər yazışmanın tonunu müəyyən edir və qarşı tərəfə hörmət göstərir. İşlə bağlı ingilis dilini daha dərin öyrənmək planlaşdırılırsa, bu hissə gələcəkdə iş lüğəti üçün də baza olacaq.
Söhbəti davam etdirən doldurucu ifadələr
Hər dildə söhbət yalnız məlumatdan ibarət deyil. Dinlədiyini göstərən, düşünməyə vaxt verən, mövzunu dəyişən kiçik ifadələr söhbətin axmasını təmin edir. Really? (doğrudan?), I see (başa düşdüm), That makes sense (məntiqlidir), Wow, that's great (vay, əladır), Oh no, that's too bad (vay, təəssüf ki). Bunlar dinləyici kimi sənin də söhbətdə aktiv olduğunu göstərir.
Düşünmək üçün vaxt qazanmaq istəyəndə Well, let me think, You know, Actually, To be honest kimi başlanğıc ifadələr kömək edir. Onlar bir-iki saniyə qazandırır və səni susqun görünməkdən qoruyur. Anadilli danışanlar da bunlardan geniş istifadə edir. Fikri dəqiqləşdirmək üçün What do you mean by that? bunu nə mənada deyirsən? və ya Can you give me an example? nümunə verə bilərsən? işlədilir.
Mövzunu dəyişmək üçün By the way (yeri gəlmişkən), Speaking of which (bu barədə danışarkən), Anyway (hər halda) ifadələri var. Söhbəti bitirmək üçün Anyway, I should get going (hər halda, getməliyəm) təbii çıxışdır. Bu qədər kiçik ifadələr bilik səviyyəni ciddi yüksəldir. Çünki danışığın axıcılığı mürəkkəb sözlərdən yox, məhz bu ara qəliblərdən asılıdır.
İfadələri öyrənərkən ən çox edilən səhvlər
Birinci səhv ifadəni siyahıdan əzbərləməkdir. Siyahı hazırlamaq və onu bir dəfə oxumaq yaddaşda iz buraxmır. Əzbərlənmiş ifadə situasiya yarananda yadına düşmür, çünki siyahıda situasiya yox, yalnız mətn olub. Düzgün üsul ifadəni real səhnədə təsəvvür etməkdir: kafedəsən, ofisiant gəlir, sən Could I have the menu, please deyirsən. Səhnə ilə birgə yadda saxlanan ifadə lazım olanda özü çıxır.
İkinci səhv yalnız oxumaqdır. İfadə danışıq ifadəsidir, onun səsi, ritmi və vurğusu var. Səssiz oxuduğun ifadəni danışanda tanımayacaqsan. Hər ifadəni ən azı beş dəfə ucadan de və ya səsli mənbəyə qulaq as. Mümkünsə özünü səsə al və anadilli danışanla müqayisə et. Bu, tələffüzü və intonasiyanı birlikdə düzəldir.
Üçüncü səhv eyni ifadəni hər situasiyada işlətməkdir. Bəzi insanlar bir-iki ifadəni öyrənib hər yerdə işlədir, məsələn, hər xahişi I want ilə bildirir. Halbuki Could I have, Can I get, I'd like to kimi alternativlər tonu dəyişir. Hər situasiya üçün ən azı iki variant öyrən: neytral və nəzakətli.
Dördüncü səhv formal və qeyri-formal fərqini görməməkdir. Hey, what's up dost arasında normaldır, amma rəsmi görüşdə uyğun deyil. Əksinə, Good afternoon, how do you do dostla söhbətdə qəribə səslənir. Ton situasiyaya uyğun olmalıdır. Dördüncü səhvə qarşı ən yaxşı vasitə real danışığa qulaq asmaqdır, məsələn, sadə seriallar və gündəlik vloqlar.
Beşinci səhv praktikanı təxirə salmaqdır. İnsanlar düşünür ki, əvvəlcə bütün ifadələri öyrənim, sonra danışaram. Amma ifadələr yalnız istifadə olunduqca yadda qalır. İlk gündən kiçik, real praktika çox faydalıdır, hətta öz-özünə ucadan danışmaq da yararlıdır. Mükəmməl olmasa belə, səhv edərək danışmaq susqun qalmaqdan yaxşıdır.
4 həftəlik plan: ifadələri danışıqda işlətmək
İfadələri yadda saxlamağın işləyən üsulları
İfadələri yadda saxlamaq üçün beş üsul daha çox işə yarayır. Birincisi, səhnə yaratmaqdır. Hər ifadəni müəyyən yerlə, adamla və hərəkətlə əlaqələndir. Sifariş ifadələrini təsəvvür etdiyin kafe ilə, yol ifadələrini tanış küçə ilə bağla. Beyin səhnəni xatırlayanda ifadə də özü qayıdır.
İkincisi, kölgə üsulu (shadowing). Sadə bir video açıb danışanın ardınca eyni sürət və intonasiya ilə təkrar et. Əvvəlcə çətin görünür, amma beş-on dəqiqə sonra ritm yaranır. Bu üsul tələffüz, vurğu və hazır ifadələri eyni anda öyrədir. İfadələri eşidib tez təkrar etmək, yalnız oxumaqdan qat-qat güclüdür.
Üçüncüsü, aralıqlı təkrar. Yeni ifadəni ertəsi gün, üç gün sonra, bir həftə sonra yenidən yoxla. Beyin ifadəni bir neçə dəfə düzgün vaxtda gördükdə uzunmüddətli yaddaşa köçürür. Sözlər üçün olan sistem ifadələr üçün də eyni işləyir. Kart tətbiqlərində ifadəni tam cümlə kimi saxlamağı unutma.
Dördüncüsü, öz həyatına uyğunlaşdırma. Hazır ifadədə bir sözü öz məlumatınla əvəz et. I'm from Baku ifadəsini I'm from Ganja və ya I'm from Sumgait ilə dəyiş. I'd like a coffee ifadəsini I'd like a green tea kimi öz sevimli içkinlə təkrarla. Şəxsi məna ifadəni yaddaşda daha möhkəm saxlayır və onu yeni cümlələr üçün qəlib kimi işlətməyə imkan verir.
Beşincisi, canlı partnyorla məşq. Dostla və ya müəllimlə rolları bölüşüb situasiya oynamaq ən real hazırlıqdır. Biri ofisiant, digəri müştəri olur, sonra rollar dəyişir. Real vaxtda cavab verməyi məhz belə öyrənirsən. Əgər yanında məşq üçün adam yoxdursa, repetitorla fərdi dərs bu rolu tam doldurur, ingilis dili repetitorları tap səhifəsində məqsədinə uyğun müəllimləri müqayisə edə bilərsən.
Gündəlik həyatda ifadələri necə işlətməyə başlamaq olar
İfadə öyrəndikdən sonra ən böyük çətinlik onu real situasiyada işlətməkdir. Çünki qorxu və düşünmək üçün vaxt qıtlığı bunu çətinləşdirir. Buna görə kiçik, qorxusuz addımlardan başla. Birinci addım öz-özünə danışmaqdır. Səhər kofe hazırlayarkən ucadan I'll have a coffee, please de. Evdə, avtomobildə və ya yolda gündəlik fəaliyyətini ingiliscə şərh et: I'm going to the shop, I need some milk. Bu, ifadələrin dilə yatmasına kömək edir.
İkinci addım yazılı praktikadır. Gündə iki-üç qısa mesajı ingiliscə yaz, hətta heç kimə göndərməsən belə. Məsələn, bugünkü planın barədə üç cümlə. Yazı danışıqdan yavaşdır, buna görə ifadələri düşünüb seçmək üçün vaxt qalır. Sonra eyni cümlələri ucadan oxu. Bu keçid yazıdan danışığa körpü yaradır.
Üçüncü addım real mühitə girməkdir. İngilis dilli turistlərə yol göstərmək, dil mübadiləsi qrupuna qoşulmaq, ingiliscə ünsiyyət qurulan klub və ya tədbirdə iştirak etmək yaxşı imkandır. Əgər belə imkan yoxdursa, söhbət tətbiqləri və ya müəllimlə tək dərs real danışıq mühiti yaradır. Hər dərsdə müəllimdən səndən xahiş etməsini istə ki, situasiya oynasın. Beləliklə ifadələr real vaxtda işlənir.
Dördüncü addım səhvlərdən qorxmamaqdır. Anadilli danışanlar səhvə hörmətlə yanaşır, çünki hamı bir dil öyrənməyin çətinliyini bilir. Əksəriyyət səhv edənə yox, susana daha az kömək edə bilir. Əgər nəsə yanlış dedinsə, qarşı tərəf adətən başa düşür və ya təkrar soruşur. Bu da sənə yeni ifadə öyrənmək üçün bir imkandır: Sorry, what I mean is ...
Qrammatika ilə ifadələrin əlaqəsi
Bəzən soruşurlar: ifadələri öyrənməklə qrammatikadan yan keçmək olarmı? Cavab: qismən. Hazır ifadələr səni başlanğıc səviyyədə ayağa qaldırır, amma qrammatikasız yeni cümlələr qura bilməyəcəksən. İdeal yanaşma ikisini birləşdirir. İfadələr müəyyən qrammatik quruluşları gizli öyrədir. Could I have və Can I get ifadələri modal fellərin istifadəsini, I'm going to ifadəsi gələcək zamanı, I've never been to isə Present Perfect-in əsasını göstərir.
Praktikada bu belə işləyir. Əvvəlcə ifadəni bütöv öyrənirsən. Sonra qrammatika dərsində eyni quruluşu görəndə "bunu artıq bilirəm" deyirsən. Qaydalar mücərrəd olmaqdan çıxır, çünki sən onların işləməsini real cümlədə görmüsən. Bu üsul Azərbaycanlı öyrənənlər üçün xüsusilə faydalıdır, çünki məktəbdə qrammatika qaydalarını əzbərləyib danışıq praktikası olmayan çoxdur. İfadə əsaslı yanaşma bu boşluğu doldurur.
Eyni zamanda ifadələrdə də qrammatik tələlər var. Məsələn, I'm agree deyil I agree, I have 25 years deyil I'm 25, I'm interesting in deyil I'm interested in. Bunlar Azərbaycan dilindən sözbəsöz tərcümədən gəlir. Hazır ifadələri öyrənmək belə səhvləri qabaqcadan aradan qaldırır. Çünki sən sözbəsöz tərcümə etmirsən, düzgün bloku olduğu kimi götürürsən.
Bundan sonra nə öyrənməli
60 gündəlik ifadəni mənimsəyəndən sonra növbəti addım mövzuya xas ifadələrdir. Səyahət edirsənsə, hava limanı, otel və səfərdə yaranan problemlər üçün ifadələr lazım olacaq. İşləyirsənsə, e-poçt, iclas və təqdimat ifadələri önə çıxır. Tələbəsənsə, akademik müzakirə və esse üçün bağlayıcı ifadələr vacibdir. Bu mövzuların hər biri bu klasterdə ayrıca yazıda işlənəcək.
Eyni zamanda idiomlar və slenq ayrıca mərhələdir. It's a piece of cake (çox asandır) kimi ifadələri sözbəsöz başa düşmək mümkün deyil, çünki mənası məcazidir. Onları öyrənmək söhbəti zənginləşdirir, amma əsas hazır ifadələr oturandan sonra gəlir. Əvvəlcə gündəlik nitqin əsas ifadələrini möhkəmləndir, sonra rəngli dil qatlarına keç.
Bütün bunları sistemli və müəllim nəzarəti ilə etmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində formatlarla tanış ola bilərsən. Müəllim sənin hansı ifadələri düzgün, hansını səhv işlətdiyini dərhal göstərir və səni real situasiya oyunlarına çəkir. Öz-özünə öyrənmədə bu geribildirim ən çətin tapılandır.
Yekun: ifadələr danışığın tikinti blokudur
Gündəlik həyatda işlənən ingilis ifadələri sözlərlə qrammatika arasında körpüdür. Sözləri bilirsən, qrammatikanı öyrənirsən, amma danışmağa başlamaq üçün hazır, yoxlanılmış bloklar lazımdır. Bu yazıdakı altı situasiya sənə həmin blokların əsas hissəsini verir. Qalanı təkrar, istifadə və səbirdir.
Bu həftə üçün sadə tapşırıq: yalnız bir situasiya seç, məsələn, kafe. Oradan beş ifadə götür, hər birini ucadan on dəfə de və axşam kafedə olduğunu təsəvvür edib tam dialoq et. Yeddi gündən sonra eyni situasiyanın daha beş ifadəsini əlavə et. Bu yolla bir ay sonra altı situasiyanın hamısında özünü rahat hiss edəcəksən.