İngilis dilində neçə söz var? Böyük lüğətlər yüz minlərlə sözdən danışır. Amma bu rəqəm səni qorxutmasın, çünki gündəlik həyatda onların çox kiçik bir hissəsi işlənir. Söhbət edəndə, mesaj yazanda, sadə mətn oxuyanda eyni sözlər dönə-dönə qarşına çıxır. Bu sözləri öyrənmək ingilis dili yoluna ən ağıllı başlanğıcdır, çünki hər yeni söz səni real mətnin daha böyük hissəsini anlamağa yaxınlaşdırır.
Bu yazıda ən çox istifadə olunan 1000 ingilis sözünün hansı qruplardan ibarət olduğunu, hər qrupdan nümunələri, sözləri öyrənərkən edilən səhvləri və 8 həftəlik planı göstəririk. Qeyd edək ki, burada 1000 sözün tam siyahısını bir yerə yığmırıq. Çünki siyahını əzbərləmək yox, sözləri qruplaşdırıb düzgün üsulla öyrənmək nəticə verir. Siyahılar müxtəlif mənbələrdə bir-birindən bir qədər fərqlənir və məhz bu səbəbdən prinsipi başa düşmək hər hansı konkret siyahıdan daha vacibdir.
Niyə məhz 1000 söz
Dilçilər uzun müddətdir sözlərin tezlik paylanmasını öyrənirlər. Nəticə hər dildə təxminən eynidir: az sayda söz çox tez-tez işlənir, çox sayda söz isə nadir hallarda. İngilis dilində ilk bir neçə yüz söz, yəni the, be, to, of, and, a, in, have, it, you kimi sözlər hər səhifədə onlarla dəfə təkrarlanır. Ən tez-tez işlənən min söz isə adi, qeyri-ixtisaslaşmış mətnlərin təxminən dörddə üçünü qarşılayır. Dəqiq faiz mənbədən və mətn növündən asılıdır, ona görə rəqəmi mütləq həqiqət kimi yox, qaba istiqamət kimi qəbul etmək lazımdır.
Bu paylanma praktik nəticə verir. Əgər sözləri əlifba sırası ilə və ya təsadüfi öyrənsən, bir neçə yüz sözdən sonra da mətni anlamırsan, çünki öyrəndiyin sözlər nadir sözlər ola bilər. Tezliyə görə öyrənsən, ilk iki-üç yüz sözdən sonra artıq sadə cümlələri oxuya bilirsən. Beləliklə eyni vaxtda daha çox nəticə alırsan. Bu, öyrənmədə vaxtı səmərəli xərcləməyin ən aydın nümunəsidir.
Burada bir fərqi də bilmək lazımdır. Söz bilmək iki cür ola bilər: tanımaq və istifadə etmək. Mətndə rast gələndə mənasını başa düşmək tanımaqdır, söhbətin ortasında özün işlətmək isə istifadədir. İkinci daha çətindir. Birinci mərhələdə hədəf min sözü tanımaqdır, sonra isə onların ən vacib yarısını aktiv işlətməyi öyrənirsən. Bu ardıcıllığı bilmək məyusluğun qarşısını alır: səbəbsiz yerə düşünürsən ki, söz öyrənmişəm, amma danışanda yadıma düşmür. Bu normaldır, çünki aktiv istifadə ayrıca məşq tələb edir.
Ən çox işlənən sözlər hansı qruplardan ibarətdir
Min sözü tək bir uzun siyahı kimi öyrənmək çətindir və tez bezdirir. Ona görə sözləri funksiyasına görə qruplara bölmək daha yaxşıdır. Aşağıda beş əsas qrup və hər birindən nümunələr var. Cədvəl əvəzinə kartlardan istifadə edirik ki, telefonda da rahat oxunsun.
Kartlardan göründüyü kimi, ən çox işlənən sözlərin böyük hissəsi mürəkkəb mövzulara aid deyil. Onlar cümləni quran, hərəkəti və vəziyyəti bildirən, ətrafdakı əşyaları adlandıran sözlərdir. Ona görə min sözü öyrənmək texniki lüğət yığmaq yox, dilin əsas konstruksiyasını yaratmaqdır. İxtisaslaşmış sözlər, məsələn tibb, hüquq və ya mühəndislik terminləri bundan sonra gəlir.
Bu sözlər səviyyələrlə necə bağlıdır
Avropa səviyyə şkalasında A1 başlanğıc, A2 elementar səviyyədir. Ən çox işlənən ilk 500-600 söz təxminən bu iki səviyyənin söz ehtiyatına uyğun gəlir, 1000 sözə yaxın fond isə A2-nin yuxarı hissəsindən B1-ə keçidə yaxınlaşır. Bu, dəqiq elmi sərhəd deyil, amma yönəlmək üçün faydalı bir ölçüdür. Səviyyələrin nə demək olduğunu a1 səviyyə ingilis dili sözlər mövzusunu araşdırarkən CEFR yazısında ətraflı oxuya bilərsən.
Praktikada bu belə görünür. A1 səviyyəsində özün haqqında danışmaq, əşyaları adlandırmaq, sadə sual vermək üçün lazım olan sözləri bilirsən: ad, yaş, ailə, rənglər, rəqəmlər, günlər, yemək. A2-də gündəlik situasiyalara keçirsən: alış-veriş, yol soruşmaq, planlar, keçmiş hadisələr. B1-də isə fikrini izah etmək, səbəb göstərmək, rəy bildirmək üçün bağlayıcılar və mücərrəd sözlər lazım olur. Hər mərhələdə yeni söz sayı artır, amma eyni əsas sözlər dönə-dönə yenidən istifadə olunur.
Əgər hazırda hansı səviyyədə olduğunu bilmirsənsə, tezlik siyahısından özünü yoxlaya bilərsən. İlk 300 sözün hamısını tanıyırsansa, A1 sonunda deməkdir. İlk 600 sözü tanıyırsansa, A2-dəsən. Min sözün çoxunu tanıyırsansa və mətnlərdə irəliləyirsənsə, B1-ə yaxınsan. Bu, dəqiq imtahan yox, sürətli özünüyoxlamadır, amma hansı mərhələdə olduğunu və növbəti hədəfin nə olduğunu görməyə yetərlidir.
Sözləri öyrənərkən ən çox edilən səhvlər
Birinci səhv sözü tək tərcümə ilə öyrənməkdir. Kartın bir üzündə ingilis sözü, digər üzündə Azərbaycanca tərcümə olur və beyin bu cütü əzbərləyir. Amma real mətndə söz başqa mənada və ya başqa sözlərlə birlikdə gəlir, və sən onu tanımırsan. Daha yaxşı üsul sözü cümlə ilə birlikdə yazmaqdır: make a decision (qərar vermək), make a mistake (səhv etmək), make a cake (tort bişirmək). Beləliklə söz yalnız ayrıca tərcümə yox, bütün ifadə kimi yadda qalır.
İkinci səhv bir günə çox söz yükləməkdir. Gündə 50 yeni söz öyrənməyə çalışmaq bir neçə gündən sonra tükənməyə aparır, və əksəriyyət bir həftədən sonra buraxır. Gündə 10-15 yeni söz və əvvəlkilərin təkrarı çox daha davamlıdır. Üç ay sonra bu 900-1000 söz deməkdir. Yavaş görünür, amma vərdiş qaldığı üçün nəticə verir.
Üçüncü səhv təkrarı atlamaqdır. Yeni sözü bir dəfə görmək onu yadda saxlamır, beyin onu bir neçə gün sonra unudur. Unutma əyrisi adlanan bu hal normaldır, və yeganə həll sözü artan intervalla təkrarlamaqdır: növbəti gün, 3 gün sonra, həftə sonra, ay sonra. Bu sistemi ingilis dili öyrənmək üçün sözlər yazısında addım-addım izah etmişik, burada isə yalnız onu deyək ki, söz öyrənmənin yarısı yeni söz, yarısı isə təkrardır.
Dördüncü səhv tələffüzü atlamaqdır. Sözün yazılışını bilib səsini öyrənməsən, onu dinləyəndə tanımayacaqsan. İngilis dilində yazılış və tələffüz arasındakı fərq böyükdür: though, through, thought, tough fərqli səslənir. Hər yeni sözü ən azı bir dəfə ucadan və audio ilə dinləyərək öyrən. Azərbaycanlılar üçün xüsusilə çətin səslər barədə azərbaycanlıların tələffüz səhvləri yazısında nümunələr var.
Beşinci səhv yalnız siyahı ilə işləməkdir. Siyahı vacibdir, amma o, sözlərin yaşadığı yer deyil. Sözlər mətndə, video və danışıqda canlanır. Siyahı ilə öyrəndiyin sözü həmin gün oxuduğun mətndə və ya izlədiyin videoda tapdıqda beyin onu daha əhəmiyyətli sayır. Ona görə siyahını oxu ilə birləşdir və tanıdığın sözləri real mətndə axtar.
8 həftəlik plan: min söz necə öyrənilir
Sözləri yadda saxlamağın işləyən üsulları
Sözləri yadda saxlamaq üçün beş üsul ən çox işə yarayır. Birincisi aralıqlı təkrardır. Beyin sözü ilk dəfə gördükdən sonra tez unudur, amma təkrar hər dəfə unutma sürətini yavaşladır. Üç-dörd düzgün vaxtlanmış təkrar sözü uzunmüddətli yaddaşa köçürür. Əlində kağız kartlar və ya söz kartı tətbiqi ola bilər, əsas olan intervaldır.
İkincisi, kontekstdir. Sözü tək yox, cümlə daxilində öyrən. Hər yeni söz üçün özün bir cümlə qur, mümkünsə həyatından, yəni real bir məlumatla. Məsələn, buy sözünü öyrənəndə I bought a new phone yesterday (dünən yeni telefon aldım) deyil, öz həyatından eyni quruluşda bir cümlə yaz. Şəxsi məna sözü yaddaşda daha möhkəm saxlayır.
Üçüncüsü, qrup halında öyrənmək. Sözləri mövzu üzrə birləşdir: yeməklə bağlı sözlər, işlə bağlı sözlər, səyahətlə bağlı sözlər. Beyin əlaqəli sözləri daha asan saxlayır. Dördüncüsü, çoxhisli yanaşma. Sözü həm gör, həm eşit, həm yaz, həm ucadan de. Hər kanal bir yaddaş izi yaradır. Beşincisi, mümkün olan yerdə şəkildən istifadə. Konkret isimlər üçün (apple, window, bridge) tərcümə əvəzinə şəkil seçmək tərcümə mərhələsini aradan qaldırır və sözü birbaşa mənaya bağlayır.
Telefon tətbiqləri bu üsulların bir çoxunu avtomatlaşdırır: təkrar intervalını özü hesablayır, səsi verir və gündəlik xatırlatma göndərir. Hansı tətbiqin hansı məqsəd üçün daha uyğun olduğunu ingilis dili öyrənmək üçün proqramlar müqayisəsində görə bilərsən. Hansını seçsən də, əsas qayda dəyişmir: gündə azca, amma hər gün.
Sözdən cümləyə: öyrənilənləri necə işlətmək olar
Söz öyrənmə nəticəsiz qalmasın deyə, hər həftə sözləri aktiv istifadəyə çevir. Ən sadə üsul gündəlik üç cümlə qaydasıdır: gün ərzində öyrəndiyin ən azı üç sözdən üç ayrı cümlə yaz. Sonda həmin cümlələri ucadan oxu. Beləliklə söz yalnız tanınan yox, istifadə edilən fonda keçir.
İkinci üsul qısa gündəlik hesabatdır: axşam öz günün haqqında ingilis dilində beş cümlə yaz və ya səsləndir. Cümlələr sadə olsun: I woke up at seven. I had breakfast. I worked for six hours. Bu çox kiçik məşq əvvəlcə çətin görünür, amma gündəlik həyatın sözlərini avtomatlaşdırır. İş, yemək, nəqliyyat və ailə mövzularında sözlər burada təkrar-təkrar işlənir. Məhz bu sözlər tezlik siyahısında yuxarı yerləri tutur.
Üçüncü üsul eşitmə ilə birləşdirməkdir. Sadə danışıq olan bir videoya və ya podkasta qulaq as və tanıdığın sözləri say. İlk həftələrdə ilk dəfə yalnız 10-15 tanıdığın söz olacaq. İkinci ayın sonunda bu sayın artdığını görəcəksən, və bu, öyrənmənin ən motivasiya verici əlamətidir. Başlamaq üçün uyğun mənbələri ingilis dili öyrənmək üçün saytlar siyahısında tapa bilərsən.
Bir də unutmayın: hər söz öz ailəsi ilə gəlir. Bir felin keçmiş zaman forması, bir ismin cəm forması, bir sifətin müqayisə dərəcəsi bəzən tamamilə fərqli görünür. Go və went, child və children, good və better belə cütlərdir. Onları ayrı söz kimi qəbul etmək olar, lakin ailə kimi öyrənmək daha sürətlidir. Bu qaydasız formaların siyahısı da ən tez-tez işlənən sözlərin içindədir, çünki dildə ən çox işlənən sözlər çox vaxt qaydasız olurlar.
Son olaraq, tərəqqini ölçməyi unutma. Hər iki həftədən bir 50 təsadüfi söz seç və onları kartlara baxmadan tərcümə etməyə çalış. Nəticə 80 faizdən yüksəkdirsə, tempoyu bir az artıra bilərsən. 60 faizdən aşağıdırsa, yeni söz sayını azaldıb təkrara daha çox vaxt ayır. Bu sadə ölçmə sənə hansı sözlərin həqiqətən yaddaşa keçdiyini göstərir və təsəvvür ilə reallığı ayırır. Nəticələri bir dəftərə yazsan, iki aydan sonra öz irəliləyişini rəqəmlərlə görəcəksən, bu da davam etmək üçün ən yaxşı motivasiyadır.
Min sözdən sonra nə olur
Min sözü öyrənən birinin qarşısında artıq yeni mərhələ açılır. Sadə mətnləri oxuya, yavaş və aydın nitqi eşidib başa düşə, qısa mesaj yaza bilirsən. Növbəti hədəf 2000-3000 sözdür. Bu mərhələdə mətnin təxminən 90 faizini anlamağa başlayırsan, və filmləri, xəbərləri və uzun məqalələri izləmək mümkün olur. Amma artıq tezlik siyahısı yetərli deyil, çünki növbəti sözlər sənin maraqlarına görə fərqlənir. Kimisi texnologiya, kimisi tibb, kimisi biznes sözlərinə ehtiyac duyur.
Bu mərhələdə iki yeni element əlavə olunur: ifadələr və frazal fellər. Ayrı-ayrı söz kifayət etmir, çünki ingilis dili hazır birləşmələrlə danışır: take a break, make sense, look forward to, give up. Bunları da sözlər kimi, nümunə cümləyə bağlı öyrənmək lazımdır. Sonrakı mövzularda bu cluster daxilində gündəlik ifadələrə, səyahət və iş lüğətinə, idiomlara və slenqə ayrıca baxacağıq.
Əgər sözlərini yoxlamaq və qrammatika ilə birləşdirmək üçün müəllim dəstəyi lazımdırsa, məqsədinə uyğun müəllimləri ingilis dili repetitorları tap səhifəsində müqayisə edə bilərsən. Müəllim sənin hansı sözləri aktiv, hansını passiv bildiyini görür və plana düzəliş edir. Bu isə özbaşına öyrənmədə çətin tapılan geribildirimdir.
Yekun: siyahıya yox, sistemə güvən
Ən çox istifadə olunan 1000 ingilis sözü ingilis dili yolunda çox yaxşı ilk hədəfdir. O, səni nadir sözlərin dalınca qaçmaqdan xilas edir, gündəlik mətnin böyük hissəsini açır və növbəti mərhələ üçün möhkəm baza yaradır. Amma siyahı öz-özünə heç nə vermir. Nəticəni sözləri qrup-qrup, cümlə ilə, aralıqlı təkrarla və aktiv istifadə ilə öyrənəndə alırsan.
Bu həftə üçün sadə tapşırıq: ilk 100 sözü seç, onları beş qrupa böl, hər gün 15 söz öyrən və axşam hər biri ilə qısa cümlə yaz. Yeddi gündən sonra neçə sözü xatırladığını yoxla. Sistemli plan və müəllim dəstəyi ilə irəliləmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində formatlarla tanış ola bilərsən.