Telefonunda ingilis dili tətbiqi olan adamların çoxu eyni vəziyyəti yaşayıb: ilk həftə hər gün açırsan, ikinci həftə hərdən, üçüncü həftə isə bildiriş gələndə belə keçirsən. Ardınca düşünürsən ki, problem məndədir. Əslində problem çox vaxt tətbiqin seçimində olur. Hər tətbiq fərqli insana, fərqli məqsədə və fərqli öyrənmə üslubuna görə qurulub.
Bu yazıda ən məşhur üç dil öyrənmə tətbiqini, Duolingo, Babbel və Busuu-nu müqayisə edirik. Hər birinin nə verdiyini, nəyi verə bilmədiyini, hansı səviyyəyə uyğun olduğunu və hansı bacarığı inkişaf etdirmədiyini açıq yazırıq. Sonda seçim meyarları, birləşdirmə strategiyası və 30 günlük sınaq planı var. Əgər tətbiqlərdən başqa kitab, saytlar və filmlər də axtarırsansa, ingilis dili öyrənmək üçün proqramlar yazısında daha geniş resurs siyahısı var.
Dil öyrənmə tətbiqi nəyi verir, nəyi vermir
Müqayisəyə keçməzdən əvvəl bir qaydanı aydınlaşdıraq: tətbiqlər çox yaxşı vərdiş qurur, amma bütün bacarıqları eyni dərəcədə inkişaf etdirmir. İngilis dilinin dörd əsas bacarığı var: oxu, dinləmə, danışıq və yazı. Tətbiqlər oxu və lüğət sahəsində ən güclüdür, dinləmədə orta, danışıq və yazıda isə ən zəifdir. Səbəb sadədir: danışıq və yazı geribildirim tələb edir, geribildirimi isə proqram əvəzinə insan verməlidir.
Tətbiqin ən böyük üstünlüyü ardıcıllıqdır. Gündə on dəqiqə çox görünmür, amma bir ildə 60 saatdan çox məşq edir. Bu, həftədə bir dəfə iki saatlıq dərsə gedib sonra heç nə etməyən adamdan daha yaxşı nəticə verə bilər. Ardıcıl qısa məşqin dil öyrənmədə nə qədər güclü olduğunu gündəlik ingilis dili öyrənmə rutini yazısında ətraflı izah etmişik.
Tətbiqin ən böyük təhlükəsi isə yalançı irəliləyiş hissidir. Xal toplayırsan, səviyyə qalxır, ardıcıllıq sayğacı artır, amma real söhbətdə danışa bilmirsən. Bunun səbəbi tətbiqin sənə sual verməsi və cavabları seçim şəklində təqdim etməsidir. Real həyatda isə heç kim sənə dörd variant vermir. Sən cavabı özün qurmalısan. Bu fərqi başa düşmək hansı tətbiqi seçməkdən də vacibdir.
Duolingo: ən populyar, amma ən çox yanlış gözlənilən
Duolingo oyun kimi qurulub. Qısa dərslər, xal sistemi, gündəlik ardıcıllıq sayğacı, liqalar və xatırlatmalar var. Bu üslub çox işləyir, çünki beyin kiçik uğurları sevir. İlk dəfə dil öyrənməyə başlayan, motivasiyası tez düşən və ya vaxtı az olan insan üçün Duolingo ən asan giriş nöqtəsidir. Əsas funksiyaları pulsuz istifadə etmək olur, ödənişli paketlər isə reklamı söndürür və əlavə imkanlar verir.
Duolingo-nun güclü tərəfi lüğətdir. Sözlər şəkil, səs və cümlə ilə təkrarlanır, eyni söz fərqli kontekstdə qarşına çıxır və sistem hansı sözü tez-tez unutduğunu izləyir. Başlanğıc səviyyədə, yəni A1 və A2 mərhələsində, bu yanaşma gündəlik sözlərin əsasını qurmağa çox kömək edir.
Zəif tərəfləri də açıq deyək. Qrammatika qaydaları çox az izah olunur: sən cümləni düzgün seçirsən, amma niyə düzgün olduğunu bilməyə bilərsən. Cümlələr bəzən real həyatda heç kimin demədiyi qəribə ifadələrdən ibarət olur. Danışıq məşqi tək-tək cümləni təkrar etməklə məhdudlaşır, yazı məşqi isə yoxdur. Buna görə Duolingo ilə B1-dən yuxarı səviyyəyə çatmaq çətindir.
Bir praktik məqamı da yoxla: tətbiqin interfeys dili. Bəzi kurslar hər dildən hər dilə mövcud olmur. Quraşdırmadan əvvəl ingilis dili kursunun hansı dillərdən təklif olunduğuna bax. Çox vaxt ingilis, rus və ya türk interfeysi ilə işləmək olur. Bu, əslində problem deyil, əksinə, təbii bir üstünlük kimi də görünə bilər, çünki ingilis dilini ingilis dilində izah etməyə alışırsan.
Babbel: nizamlı dərs proqramı
Babbel Duolingo-dan fərqli yanaşır. Burada oyun deyil, dərs hissi var. Hər mövzu real dialoq ilə başlayır, sonra söz və ifadələr, qrammatika izahı və təkrar mərhələsi gəlir. Dərslər "kafedə sifariş vermək", "özünü təqdim etmək", "iş görüşü" kimi real vəziyyətlərə bağlıdır. Bu yanaşma sənə öyrəndiyini həmin gün istifadə etmək imkanı verir.
Babbel-in ən güclü tərəfi qrammatika izahlarıdır. Qayda qısa və aydın verilir, sonra məşqlərlə möhkəmləndirilir. Bu, Duolingo-da çatışmayan məhz həmin elementdir. Əgər sən nəyin niyə belə olduğunu bilmək istəyirsənsə və nizamlı proqram sevirsənsə, Babbel daha uyğundur. Səs tanıma funksiyası da var: sən cümləni deyirsən, tətbiq tələffüzü yoxlayır. Bu, tək başına danışıq məşqindən yaxşıdır, amma canlı insanla söhbətin yerini tutmur.
Zəif tərəfləri bunlardır: əsasən ödənişli abunəlik modelinə əsaslanır, pulsuz hissə çox məhduddur, ona görə də sınaqdan əvvəl məbləği və ləğv şərtlərini yoxlamaq lazımdır. Oyun elementi azdır, ona görə də motivasiyası tez düşən adam üçün cəlbedici olmaya bilər. Həmçinin ingilis dili üçün kurslar bütün interfeys dillərində eyni genişlikdə olmaya bilər, bunu da qeydiyyatdan əvvəl yoxla.
Babbel xüsusilə iş və səyahət ifadələrini öyrənmək istəyənlər üçün yaxşıdır. Məsələn, ingilis dilində e-poçt yazmaq, otel rezervasiyası etmək və ya iş görüşündə özünü təqdim etmək kimi real vəziyyətlər dərslərdə var. Yazı bacarığını sistemli inkişaf etdirmək üçün isə əlavə mənbələr lazımdır.
Busuu: icma və canlı geribildirim
Busuu üçüncü yolu seçir. Dərslər səviyyələrə bölünüb və bu səviyyələr CEFR sisteminə uyğundur, yəni A1-dən B2-yə qədər plan görürsən. Ən maraqlı xüsusiyyət isə icma funksiyasıdır: sən yazı və ya danışıq tapşırığını göndərirsən, ana dilli istifadəçilər onu yoxlayır, düzəliş edir və şərh yazır. Bu, tətbiqlərin əksəriyyətində olmayan şeydir.
Geribildirimin dəyərini qiymətləndirmək vacibdir. Dil öyrənənlərin çoxu danışıq və yazıda uzun müddət eyni səhvi təkrar edir, çünki heç kim onu düzəltmir. Busuu-da heç olmasa kimsə sənin cümləndə artikl çatışmazlığını və ya fel zamanı səhvini göstərir. Səviyyə sisteminin CEFR ilə uyğun olması da üstünlükdür, çünki hədəfini aydın görürsən. Səviyyələrin nə demək olduğunu bilmək üçün CEFR səviyyələri yazısına baxa bilərsən.
Zəif tərəfləri: geribildirimin sürəti və keyfiyyəti istifadəçilərdən asılıdır. Bəzən cavab dərhal gəlir, bəzən gec gəlir, bəzən də düzəliş qeyri-dəqiq olur, çünki yoxlayan şəxs peşəkar müəllim deyil. Tam funksiyalar, məsələn, bütün səviyyələr və əlavə məşqlər ödənişli paketdədir. Buna görə icmanın verdiyi rəyi yekun həqiqət kimi yox, faydalı fikir kimi qəbul etmək lazımdır.
Üç tətbiqin yan-yana müqayisəsi
Cədvəl əvəzinə üç kart istifadə edirik ki, telefonda da rahat oxunsun. Hər kartda tətbiqin formatı, ən güclü və ən zəif tərəfi göstərilib.
Bu kartlardan görünür ki, üç tətbiq bir-birinin rəqibi deyil, fərqli ehtiyaclara cavab verir. Duolingo vərdiş yaradır, Babbel nizam və izah verir, Busuu isə geribildirim imkanı açır. Heç biri tək başına dörd bacarığı tam örtmür. Ona görə sual "hansı ən yaxşıdır" yox, "mənim hazırkı çatışmazlığım nədir" olmalıdır.
Seçim meyarı 1: məqsədin nədir
Məqsəd tətbiqi müəyyən edir. Səyahət üçün əsas ifadələri öyrənmək istəyirsənsə, Duolingo və ya Babbel kifayət edə bilər. İş üçün yazışma və görüşlər lazımdırsa, Babbel-in real dialoqları daha uyğundur. IELTS və ya TOEFL kimi imtahana hazırlaşırsansa, heç bir ümumi tətbiq tək başına yetərli deyil, çünki imtahan formatı, vaxt idarəsi və akademik yazı xüsusi məşq tələb edir. İmtahan hədəfi varsa, tətbiqi yalnız lüğət və vərdiş üçün köməkçi vasitə kimi istifadə et.
Seçim meyarı 2: səviyyən hansıdır
Tətbiqlər başlanğıc və ilkin orta səviyyədə, yəni A1 ilə B1 arasında ən çox fayda verir. Səviyyə yüksəldikcə tətbiqin faydası azalır, çünki mürəkkəb qrammatika, nüanslı lüğət və təbii danışıq tətbiqin qurduğu sadə məşq formatına sığmır. B2 və yuxarı səviyyədə daha çox real material lazımdır: məqalələr, podkastlar, söhbət və yazı praktikası. Səviyyəni bilmirsənsə, əvvəlcə pulsuz səviyyə testindən keç, sonra tətbiq seç.
Seçim meyarı 3: hansı bacarığı gücləndirmək istəyirsən
Bu, ən çox atlanan meyardır. Ən çox lüğət çatışmazlığı hiss edirsənsə, Duolingo-nun təkrar sistemi kömək edir. Qrammatikada çaşırsansa, Babbel-in izahları daha yaxşıdır. Yazı və danışıqda geribildirimə ehtiyac varsa, Busuu və ya müəllim lazımdır. Lüğətin tətbiqdən kənar, daha güclü üsulla öyrənilməsi üçün ingilis dili öyrənmək üçün sözlər yazısında aralıqlı təkrar sistemi izah olunub. Bu sistem istənilən tətbiqin lüğət hissəsini xeyli gücləndirir.
Seçim meyarı 4: büdcə və ödəniş modeli
Pulsuz hissə ilə başla, amma onun hüdudlarını bil. Duolingo-nun pulsuz versiyası ən genişdir, amma reklam və bəzi məhdudiyyətlər var. Babbel və Busuu-da pulsuz hissə sınaq xarakteri daşıyır. Ödənişli planı götürürsənsə, aylıq yox, uzunmüddətli abunənin dəyərini müqayisə et, amma bunu yalnız tətbiqin sənə uyğun olduğuna əmin olandan sonra et. Birdən çox abunə almaq əvəzinə bir tətbiq və bir canlı dərs kombinasiyası çox vaxt daha ağıllı büdcə seçimidir.
Seçim meyarı 5: vərdiş və motivasiya tipin
Bəzi insanlar oyun və liqalarla motivasiya olunur, bəziləri isə bundan yorulur. Əgər sayğac və xal səni həvəsləndirirsə, Duolingo-dur. Əgər nizamlı proqram və aydın izah daha çox xoşuna gəlirsə, Babbel. Əgər başqa insanlardan rəy almaq səni irəli aparırsa, Busuu. Burada doğru və ya yanlış yoxdur. Ən yaxşı tətbiq sənin gündə açacağın tətbiqdir.
30 günlük sınaq planı
Üç tətbiqdən kənar: təkrar və oxu alətləri
Bu üç tətbiq yeganə seçim deyil. Lüğəti dərin yadda saxlamaq istəyənlər üçün Anki kimi kart tətbiqləri də var. Anki sənə dərs vermir, amma özün yazdığın kartları elmi təkrar cədvəli ilə qarşına çıxarır. Başqa sözlə, Duolingo-nun hazır dərslərini Anki-nin şəxsi lüğət sistemi ilə birləşdirmək çox güclü kombinasiya yaradır: tətbiqdə yeni söz görürsən, kartlara yazırsan, Anki isə vaxtında xatırladır.
Oxu üçün də xüsusi alətlər var: sadələşdirilmiş xəbər saytları, səviyyəyə görə bölünmüş oxu platformaları və altyazılı video xidmətləri. Bunlar dərs tətbiqlərinə alternativ yox, tamamlayıcıdır. Çünki dil real mətnlərlə qarşılaşanda canlanır. Dərs tətbiqi sənə söz və cümlə quruluşunu verir, real oxu və dinləmə isə bu bilikləri sınaqdan keçirir. Beləliklə, bir tətbiq, bir kart sistemi və həftədə bir neçə real material hər şeyi əhatə edən sadə plan olur.
Tətbiqin çatmadığı yer: danışıq və yazı
Tətbiqlə bir neçə ay işləyən adamların ən çox rastlaşdığı problem budur: oxuyub başa düşürsən, amma danışanda söz tapa bilmirsən. Bu təbiidir. Danışıq bacarığı yalnız danışmaqla inkişaf edir. Tətbiq sənə cümlə seçdirir, amma söhbətin ortasında cavabı özün qurmağı öyrətmir. Bu boşluğu doldurmaq üçün ingilis dili danışıq bacarığı yazısındakı həftəlik məşq planından istifadə edə bilərsən.
İkinci məqam səhvlərin düzəldilməsidir. Tətbiq çox vaxt yalnız "düz" və ya "səhv" deyir. Müəllim isə nümunəni görür: hər dəfə artiklləri buraxırsan, sözönlərini qarışdırırsan, Azərbaycan söz sırasını ingiliscəyə köçürürsən. Bunu bilmədən aylarla eyni səhvi təkrarlamaq olar. Tipik səhvləri öncədən bilmək üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər siyahısına baxmaq yaxşı başlanğıcdır.
Ən effektiv model birləşməli modeldir. Tətbiq gündəlik vərdiş və lüğət üçün, müəllim isə sistemli proqram, səhvlərin kökü və danışıq praktikası üçün. Bu kombinasiya həm büdcəyə uyğundur, həm də hər iki yanaşmanın zəif tərəfini örtür. Müəllim seçərkən təcrübəni, dərs formatını və rəyləri müqayisə et. ingilis dili repetitorları tap səhifəsində məqsədinə uyğun müəllimləri süzgəcdən keçirə bilərsən.
Evdə öyrənənlər üçün real plan
Evdə müstəqil öyrənən adam üçün tətbiq təbii başlanğıc nöqtəsidir, çünki ayrıca vaxt cədvəli və müəllim tələb etmir. Amma tək tətbiqə güvənmək səhvdir. Real plan belə ola bilər: səhər 10 dəqiqə tətbiqdə dərs, günorta 10 dəqiqə ingiliscə qısa video və ya podkast, axşam 5 dəqiqə günün yeni ifadələrini dəftərə yazmaq. Cəmi 25 dəqiqə, amma bu, lüğət, dinləmə və yazını əhatə edir. Evdə öyrənmənin digər üsulları və tələləri üçün evdə ingilis dili öyrənmək yazısı daha ətraflıdır.
Bir də süni intellekt vasitələrini unutma. Tətbiqin verə bilmədiyi izahı və danışıq məşqini ChatGPT kimi alətlər müəyyən qədər əvəz edə bilər. Onlardan necə düzgün istifadə etməyi ChatGPT ilə ingilis dili öyrənmək yazısında hazır promptlarla göstərmişik. Tətbiq vərdiş yaradır, süni intellekt suallara cavab verir, müəllim isə hər ikisini istiqamətləndirir.
Tətbiqlə öyrənərkən ən çox edilən beş səhv
Birinci səhv: gündə iki saat işləyib iki həftə sonra buraxmaq. Gündə 10-15 dəqiqə, amma ardıcıl, daha yaxşı nəticə verir. İkinci səhv: yalnız asan dərsləri təkrar etmək. Sistem sənə çətinliyi artırmasa belə, bəzən özün daha çətin səviyyəni seçməlisən. Üçüncü səhv: ekrana baxıb səsli tapşırığı dilsiz keçmək. Səsli dərsləri həqiqətən ucadan təkrar et. Dördüncü səhv: bir neçə tətbiqi eyni anda başlamaq. Bu, vaxtı bölür və heç birində dərinləşmirsən. Beşinci səhv: yalnız tətbiqin içində irəliləməyi real irəliləyiş saymaq. Hər ay real mətn oxumağa və ya qısa söhbət etməyə çalışmaqla özünü yoxla.
Yekun: hansı tətbiqi seçməli
Qısa cavab: sənə vərdiş lazımdırsa və başlanğıc səviyyədəsənsə, Duolingo ilə başla. Nizamlı izah və real dialoqlar istəyirsənsə, Babbel-ə bax. Yazı və danışıqda canlı rəy almaq istəyirsənsə, Busuu-nu sına. Amma əsas qayda dəyişmir: tətbiq köməkçi vasitədir, tam proqram deyil. Hədəfin səlis danışmaq, imtahan vermək və ya iş üçün ingilis dili bilməkdirsə, tətbiqi canlı praktika ilə tamamlamaq lazımdır.
Bu həftə üçün sadə tapşırıq: bir tətbiq seç, pulsuz versiya ilə yeddi gün ardıcıl işlə və hər gün bir yeni ifadə yaz. Yeddi gündən sonra özündən soruş: bu tətbiqi sabah da açmaq istəyirəm? Cavab bəli olarsa, doğru yoldasan. Qrup və ya fərdi dərslə dəstəkləmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində formatlarla tanış ola bilərsən.