İngilis dilini ildən-ilə öyrənən, lüğəti genişlənən, filmləri altyazı ilə izləyən insan bir gün özünü eyni səhvi təkrar edərkən tapır. Cümlə başa düşülür, amma qulağa qəribə gəlir. Müəllim düzəldir, öyrənən başa düşür, bir həftə sonra yenə eyni səhv təkrarlanır. Bu, səhvlərin təsadüfi olmadığını göstərir. Azərbaycanlı öyrənənlərin səhvləri qrup halında təkrarlanır və hər qrupun arxasında konkret səbəb var: ana dilimizin quruluşu ingilis dilindən kökündən fərqlənir.
Bu yazıda Azərbaycanlıların ingilis dilində ən çox etdiyi on səhvi nümunələrlə, səbəbləri ilə və düzəliş üsulları ilə təhlil edirik. Hər bölmədə səhvin harada yarandığını, niyə yadda qaldığını və onu necə aradan qaldırmağı göstəririk. Yazının sonunda isə on günlük düzəliş planı və tez-tez verilən suallar var. Səviyyənin harada olduğunu dəqiq bilmək istəyirsənsə, əvvəlcə CEFR səviyyələri yazısına baxıb özünü qiymətləndirə bilərsən.
Səhvlər niyə təkrarlanır: ana dilinin təsiri
Dilçilikdə bu hadisəyə interferensiya deyilir: bir dilin qaydaları başqa dilə avtomatik köçürülür. Azərbaycan dili aqqlütinativ dildir, yəni sözlərə şəkilçi artırılır və cümlənin mənası şəkilçilərdən yaranır. İngilis dili isə analitikdir: mənanı söz sırası, köməkçi fellər, artikllar və sözönülər yaradır. Beynin bu iki sistem arasında keçid etməsi vaxt aparır. Cümləni Azərbaycan dilində qurub sonra sözbəsöz ingiliscəyə çevirən öyrənən məhz bu tələyə düşür.
İkinci səbəb ondan ibarətdir ki, Azərbaycan dilində artikl yoxdur, cümlədə subyekt çox vaxt buraxıla bilər, sual düzəltmək üçün köməkçi fel lazım deyil, sözönülər isə şəkilçi ilə əvəzlənir. Bunların hamısı ingilis dilində mütləq qaydadır. Ona görə də səhv etmək zəiflik əlaməti deyil, normal öyrənmə prosesidir. Problem səhv etməkdə yox, səhvi fərq etməməkdə və ya onu düzəltmək üçün sistemli yanaşma qurmamaqdadır.
Üçüncü səbəb məktəb və kurs təcrübəsidir. Çoxumuz ingilis dilini qaydaları əzbərləməklə öyrənmişik: nə vaxt Present Perfect, nə vaxt Past Simple. Amma real danışıqda bu qaydalar sürətli işləmir. Beyin hazır modellərlə işləyir, sən isə qaydanı xatırlamağa çalışırsan. Nəticə: bildiyin qaydanı da pozursan. Səhvlərin düzəlməsi üçün qaydanı bilmək kifayət deyil, düzgün forma yüzlərlə nümunədə eşidilməli və təkrarlanmalıdır.
Səhv 1. Artikli buraxmaq və ya yanlış işlətmək
Azərbaycan dilində a, an, the kimi sözlər yoxdur, ona görə öyrənənlər onları tamamilə buraxır və ya təsadüfi yerlərə qoyurlar. I have car, She is teacher, I went to the school yesterday kimi cümlələr çox yayılıb. Düzgün variantlar I have a car, She is a teacher və ya I went to school yesterday ola bilər. Bu səhv anlaşılmanı pozmur, amma nitqi qeyri-təbii edir və səviyyənin yüksək olmadığını göstərir.
Əsas qayda sadədir. A və ya an ilk dəfə qeyd olunan və ya ümumi, sayıla bilən təkil isimlərdən əvvəl gəlir: I saw a dog. The isə artıq məlum olan, unikal və ya konkret nəzərdə tutulan əşyadan əvvəl işlənir: The dog was very big. Müəyyən idiomlarda artikl buraxılır: go to school, go to bed, at home, by bus. Bu sonuncu qrupu qayda ilə yox, yadda saxlamaqla öyrənmək daha asandır.
Düzəliş üsulu: hər gün oxuduğun ingilis mətnində üç cümlə seç və artiklləri qırmızı qələmlə dairəyə al. Niyə a, niyə the, niyə heç nə yox? Bir həftə belə edəndən sonra qulağın artiklləri eşitməyə başlayır. Yazarkən isə hər isimdən əvvəl özünə qısa sual ver: bu, haqqında ilk dəfə danışdığım şeydirmi, yoxsa söhbətdəki hər kəsin tanıdığı şey?
Səhv 2. Sözbəsöz tərcümə
Bu, ən geniş yayılmış və ən çətin düzələn səhvdir. Azərbaycan dilində düzgün olan ifadə ingiliscəyə sözbəsöz çevriləndə qəribə və ya səhv səslənir. I am agree, I have 20 years, Open the light, Make a photo, I know him from long time bunların hamısı tərcümə tələsinin nümunələridir. Düzgün formalar: I agree, I am 20 years old, Turn on the light, Take a photo, I have known him for a long time.
Səbəb ondan ibarətdir ki, dillər dünyanı fərqli şəkildə ifadə edir. Azərbaycanca "işığı açmaq" deyirik, ingiliscə işığı "yandırmaq" mənasında turn on işlədilir. Yaşı Azərbaycan dilində "iyirmi yaşım var" deyirik, ingilis dilində isə "mən iyirmi yaşındayam" deyilir. Bu fərqləri qayda ilə öyrənmək mümkün deyil, çünki onların məntiqi yoxdur. Yeganə yol hazır birləşmələri (collocations) bütövlükdə yadda saxlamaqdır.
Praktik üsul belədir: lüğətdə tək söz deyil, sözün həmişə birgə işləndiyi cümlə yaz. Open yazmaq əvəzinə open a door, open an account, turn on the light yaz. Hər yeni feli bir isimlə birgə öyrən. Bu sistem sənə tərcümə yox, birbaşa ingiliscə düşünməyə kömək edəcək. Bu üsulu ingilis dilində söz öyrənmək metodu ilə birləşdirmək olar.
Yuxarıdakı kartlarda üç səhv ailəsi toplanıb: tərcümə tələsi, sözönü və artikl, say və söz sırası. Hər sətirdə solda səhv variant, sağda isə düzgün variantın səbəbi göstərilir. Bu nümunələri yazıb telefonunda qeyd saxla və həftədə bir dəfə üzərindən keç. Eyni səhvi on dəfə görən beyin onu on birinci dəfə də düzgün tanıyacaq.
Səhv 3. Sayıla bilən və sayıla bilməyən isimləri qarışdırmaq
Informations, advices, knowledges, furnitures, homeworks: bunlar Azərbaycan dilində cəm şəkilçisi qəbul edən sözlərin ingiliscəyə köçürülməsidir. Azərbaycan dilində "məlumatlar", "məsləhətlər", "biliklər" deyirik və bu tam normaldır. İngilis dilində isə information, advice, knowledge, furniture, homework sayıla bilməyən isimlərdir: onlar -s qəbul etmir, a və an ilə işlənmir, yerinə some, much, a piece of kimi sözlər gəlir.
Düzgün cümlələr: I need some information, She gave me good advice, He has a lot of knowledge, We bought new furniture. Əgər miqdarı göstərmək lazımdırsa, bir vahid sözü əlavə edirik: a piece of advice, a piece of information, an item of furniture. Sualda isə how many yox, how much işlədilir: How much information do you need?
Bu qrupun siyahısı uzun deyil, ona görə əzbərləmək mümkündür: information, advice, knowledge, news, furniture, luggage, homework, traffic, weather, progress, money, bread, water, rice. Bu sözlərdən ən çox yazıda və danışıqda işlədilənləri seç və hər biri ilə üç cümlə qur. Hər dəfə cümləni deyəndə cəm şəkilçisi səsləndirmədiyinə fikir ver. İki həftə sonra bu səhv demək olar ki, yox olur.
Səhv 4. Yanlış sözönü seçmək
Sözönülər (prepositions) hər dildə problemdir, çünki onların məntiqi çox vaxt tərcümə olunmur. Azərbaycanlı öyrənənlər tez-tez discuss about, depend from, married with, interested on, listen the music, arrive to kimi səhvlər edirlər. Düzgün variantlar: discuss something, depend on, married to, interested in, listen to music, arrive in və ya arrive at. Səbəb sadədir: Azərbaycan dilində bu funksiyanı hal şəkilçiləri yerinə yetirir, ingilis dilində isə sözönü.
Bəzi fellər sözönü tələb etmir, amma öyrənənlər Azərbaycan dilindəki "haqqında" sözünə uyğun olaraq about əlavə edirlər. Discuss, mention, enter, reach, attend bu qrupdadır: We discussed the plan, He mentioned the problem, She entered the room, They reached the city, I attended the meeting. Digər fellər isə konkret sözönü tələb edir: depend on, rely on, believe in, look for, wait for, think about.
Sözönülərin zaman və yer məzmunu da ayrıca problemdir: in, on, at. Qısa qayda belədir: in böyük və ya qapalı məkan və uzun zaman üçün işlənir (in 2024, in July, in the city), on günlər və səthlər üçün (on Monday, on the table), at isə dəqiq nöqtə üçün (at 5 pm, at the station). Qayda səndə köməkçi çərçivə yaradır, istisnaları isə təcrübə ilə öyrənəcəksən. Sözönülərin düzgün öyrənilməsində fraza əzbərləməyi qayda əzbərləməkdən üstün tut.
Səhv 5. Sual və inkar quruluşunda köməkçi feli buraxmaq
What you want? Where you live? He not like coffee. I no understand. Bu cümlələrin hamısında köməkçi fel (do, does, did) yoxdur. Azərbaycan dilində sual düzəltmək üçün söz sırasını dəyişmək lazım deyil: sadəcə "nə istəyirsən?" deyirik. İngilis dilində isə sual və inkar üçün köməkçi fel mütləqdir: What do you want? Where do you live? He does not like coffee. I do not understand.
Bu səhv xüsusilə başlanğıc səviyyədə çox görünür, amma B1 və B2 səviyyəsində də qalır, çünki sürətli danışıqda beyin köməkçi feli "unudur". Əsas qayda: Present Simple və Past Simple zamanlarında feldən başqa bütün suallar və inkarlar do, does və did tələb edir. Be feli (am, is, are, was, were) və modal fellər (can, must, should) isə özləri köməkçi rolunu oynayır: Are you ready? Can she swim?
Düzəliş üçün sadə məşq: hər gün beş sual qur və ucadan de. Sualın quruluşunu şablon kimi yadda saxla: sual sözü + köməkçi fel + subyekt + əsas fel. What + do + you + want? Where + does + she + work? Əvvəl yavaş de, sonra sürəti artır. İki həftə sonra bu şablon avtomatik işləyəcək. Əgər sənə şablonlarla işləyən canlı müəllim lazımdırsa, ingilis dili repetitor axtarıb ilk dərsdə məhz sual quruluşunu yoxlada bilərsən.
Səhv 6. Subyekti buraxmaq
Azərbaycan dilində fel şəxs şəkilçisi daşıyır, ona görə subyekt çox vaxt cümlədə yazılmır: "Gəlirəm", "Yağış yağır", "Yaxşıdır". İngilis dilində isə hər cümlədə subyekt olmalıdır. Is raining, Is good, Am going home, Have two brothers kimi cümlələr bu səbəbdən yaranır. Düzgün formalar: It is raining, It is good, I am going home, I have two brothers.
Xüsusi diqqət tələb edən hal "it" formal subyektidir. Hava, zaman, məsafə haqqında cümlələrdə mənası olmayan it işlədilir: It is cold, It is 5 o'clock, It is far from here. Eyni şey there is və there are konstruksiyasına da aiddir: There is a problem, There are many people. Azərbaycanlı öyrənənlər bəzən bunları Have a problem və ya Exist many people kimi qururlar.
Bu səhvdən qurtulmaq üçün hər cümlənin əvvəlində özünə "kim və ya nə?" sualını ver. Cavab söz olmalıdır: I, you, he, she, it, we, they və ya isim. Danışıqda isə ilk söz kimi subyekti deməyə çalış, hətta cümlə qısa olsa belə. Üç-dörd gündən sonra bu vərdiş avtomatik olacaq.
Səhv 7. Zamanları qarışdırmaq: Present Perfect və Past Simple
I have seen him yesterday, I lived here since 2020, I am working here for three years. Bu cümlələrin hamısı zaman səhvidir: düzgün formalar I saw him yesterday, I have lived here since 2020, I have been working here for three years. Azərbaycan dilində keçmiş zamanın bir neçə forması olsa da, ingilis dilindəki Present Perfect anlayışı birbaşa uyğun gəlmir və öyrənənlər onu tamamilə işlətmir və ya yanlış yerdə işlədirlər.
Əsas fərq belədir. Past Simple müəyyən keçmiş zamanda bitmiş hərəkəti bildirir: I visited Istanbul in 2022. Present Perfect isə indi ilə əlaqəsi olan keçmiş hərəkəti bildirir: I have visited Istanbul three times (indiyədək, ümumi təcrübə). Yesterday, last week, in 2022, two days ago kimi dəqiq zaman sözləri Past Simple tələb edir. Since, for, already, yet, ever, never isə Present Perfect ilə işlənir.
Məşq üçün hər cümlədə zaman göstəricisinə fokuslan. Dəqiq vaxt varsa Past Simple, vaxt göstərilməyibsə və ya hərəkət hələ də aktualdırsa Present Perfect. Hər gün beş cümlə yaz: üçünü keçmiş təcrübə haqqında, ikisini dəqiq vaxtla. Bu zaman cütlüyü ən çox mübahisə yaradan mövzudur, ona görə səbirli ol, təcrübə ilə yaxşılaşacaq.
Səhv 8. Yalançı dostlar və yanlış sözlər
Azərbaycan dilində çoxlu beynəlxalq söz var və onlar ingilis dilinə oxşayır, amma mənası fərqlənə bilər. Actual sözü Azərbaycan dilində "aktual" deməkdir, ingilis dilində isə "real, faktiki" mənasını verir. Eventually "nəhayət" deməkdir, "eventual" kimi tərcümə edilmir. Magazine "jurnal" deməkdir, "mağaza" yox (mağaza store və ya shop-dur). Sympathetic "rəğbətli, anlayışlı" deməkdir, "simpatik" yox (simpatik nice və ya likeable-dır).
Digər yanlış cütlüklər: fabric (parça, fabrik yox, fabrik factory-dir), library (kitabxana, kitab mağazası bookstore-dur), accurate (dəqiq, "akkurat" yox), pretend (özünü göstərmək, "iddia etmək" yox claim-dir), realize (başa düşmək, "reallaşdırmaq" yox). Bu söz cütlükləri qeyri-peşəkar tərcümədə ən çox səhv salan sözlərdir. İş mühitində və ya imtahanda belə səhv böyük anlaşılmazlığa səbəb ola bilər.
Yanlış dostlara qarşı ən yaxşı müdafiə şübhədir. Əgər ingiliscə söz Azərbaycan və ya rus dilindəki sözə çox oxşayırsa, əvvəl lüğətə bax. İngilis-ingilis lüğətindən (məsələn, Cambridge Dictionary) istifadə vərdişi də kömək edir, çünki tərcüməsiz izah sənin beynində birbaşa mənanı formalaşdırır.
Səhv 9. Tələffüz və vurğu səhvləri
Azərbaycan dilində ingilis dilindəki bəzi səslər yoxdur: th (think, this), w (water, work) və qısa-uzun saitlərin fərqi (ship və sheep). Nəticədə öyrənənlər think sözünü sink kimi, work sözünü vork kimi, ship sözünü sheep kimi deyirlər. Bəzi hallarda bu, anlaşılmazlıq yaradır: I will sink about it deyəndə eşidən nə başa düşəcək? Vurğu da ayrıca problemdir. Azərbaycan dilində vurğu adətən sonuncu hecaya düşür, ingilis dilində isə söz və cümlə vurğusu daha mürəkkəbdir.
Bu mövzuda ən praktik məsləhət Azərbaycanlılar üçün çətin olan səsləri ayrıca məşq etməkdir. Dilini dişlərin arasına qoyub th səsini təkrarla, w səsini dodaqları yuvarlaqlaşdıraraq de, v və w fərqini güzgü qarşısında yoxla. Hər səs üçün minimal cütlüklər (think-sink, west-vest, ship-sheep) məşq et. Daha ətraflı təhlil üçün ingilis dili tələffüz səhvləri yazısına bax, orada hər səs üçün ayrıca məşq göstərilib.
Vurğu üçün söz ilə yanaşı onun əsas hecasını da öyrən. Photograph, photographer, photographic sözlərində vurğu fərqli hecalara düşür. Lüğətdə hər sözün tələffüz yazısına bax, dinlə və təkrarla. Sürətli nitqdə cümlə vurğusu da vacibdir: məzmunlu sözlər (isim, fel, sifət) vurğulu, köməkçi sözlər (the, of, to) isə zəif deyilir. Bunu eşitməyi öyrənmək üçün ingilis dili speaking yazısındakı kölgə məşqini (shadowing) sına.
Səhv 10. Mükəmməl olmayanda susmaq
Bu səhv qrammatik deyil, psixoloji səhvdir, amma bütün digərlərindən daha çox ziyan verir. Çoxlu Azərbaycanlı öyrənən qrammatikanı yaxşı bilir, amma danışmaqdan çəkinir. Səbəb səhv etməkdən qorxmaqdır: məktəb təcrübəsində səhv cəza ilə, qiymətin düşməsi ilə əlaqələndirilib. Nəticə: onilliklər ingilis dili öyrənib, amma bir real söhbətə cəsarət etməyən insanlar.
Gerçəkdə danışmaq səhvlərin düzəlməsinin yeganə yoludur. Səhvini deməyincə nə sən, nə müəllim onu görə bilər. İngilisdilli insanlar xarici aksent və səhvlərə çox tolerantdır, çünki özləri də başqa dilləri öyrənərkən səhv edirlər. Əsas məqsəd mükəmməl cümlə yox, başa düşülən cümlədir. Əgər hər cümləni beyində tam yoxlayıb sonra deyirsənsə, söhbət artıq bitmişdir.
Praktik həll: hər gün iki dəqiqə ucadan ingiliscə danış, mövzu fərq etmir. Telefonda səsini yaz, bir səhvi tap və düzəlt. Həftədə bir dəfə canlı insanla (müəllim, dost, dil tərəfdaşı) danış. Sistemli məşq üçün ingilis dili writing yazısındakı yazı məşqlərini də danışıqla birləşdir: əvvəl yaz, sonra ucadan oxu, sonra sözləri dəyişərək yenidən de.
10 günlük düzəliş planı
Səhvləri uzunmüddətli azaltmaq üçün vərdişlər
On günlük plan yalnız başlanğıcdır. Səhvlərin davamlı azalması üçün üç vərdiş formalaşdırmaq lazımdır. Birinci vərdiş səhv jurnalıdır: hər dəfə müəllim, dost və ya alət səni düzəldəndə səhv və düzgün variantı dəftərə yaz. Həftədə bir dəfə jurnalı gözdən keçir və ən çox təkrarlananı müəyyən et. Bir ay sonra öz səhv xəritəni görəcəksən və ona görə fokuslanacaqsan.
İkinci vərdiş aktiv eşitməkdir. Podkast, serial və ya video izləyəndə yalnız məzmunu izləməyin, dilin necə qurulduğuna diqqət et. Hansı sözönü işlədildi? Sual necə qurulur? Hansı birləşmə işlədildi? Hər dəfə bir şeyi dayandırıb yaz. Belə izləmə məşqi passiv istehlakı aktiv öyrənməyə çevirir. Eyni zamanda sürətli nitq anlayışını da inkişaf etdirir.
Üçüncü vərdiş rəy alma sistemidir. Özün-özünə səhvlərini görmək çətindir, çünki beyin öz səhvlərini avtomatik düzəldir. Ona görə müntəzəm olaraq kənar rəy lazımdır: müəllim, dil tərəfdaşı və ya yazı yoxlayan alət. Əgər sistemli proqram axtarırsansa, qrup və fərdi variantlar üçün ingilis dili kursları səhifəsinə bax. Orada səviyyəyə uyğun proqram seçmək və pulsuz sınaq dərsinə yazılmaq mümkündür.
Səhv etməyin əslində nə üçün yaxşı olduğu
Dil öyrənənlərin çoxu səhvlərə düşmən kimi baxır, halbuki səhvlər öyrənmənin xammalıdır. Hər səhv sənə beynin hansı qaydanı hələ mənimsəmədiyini göstərir. Əgər heç səhv etmirsənsə, ya çox sadə cümlələr qurursan, və ya çətin cümlələrdən qaçırsan. Hər iki halda inkişaf dayanır. Əksinə, daha mürəkkəb cümlə qurmağa çalışıb səhv edən insan sürətlə irəliləyir.
Səhv və uğurun nisbəti də vacibdir. Beyin yeni qaydanı yalnız bir neçə dəfə uğurlu istifadədən sonra mənimsəyir. Ona görə düzəltmə yalnız səhvə işarə etməklə bitmir: düzgün variantı da bir neçə dəfə təkrar etmək lazımdır. Müəllimdən "bu səhvdir" eşitmək kifayət deyil, ondan düzgün variantda daha beş cümlə yaratmaq lazımdır. Bu, qaydanı passiv bilgidən aktiv bacarığa çevirən mexanizmdir.
Yekun olaraq, Azərbaycanlıların ingilis dilindəki səhvləri proqnozlaşdırıla bilən və düzəldilə bilən səhvlərdir. Hər biri konkret səbəbə, konkret məşqə və konkret vaxta malikdir. Bu səhvləri tanımaq artıq yarı yoldur, qalan hissəsi isə sistemli təkrar və canlı rəydir. Bu yazıdakı on səhvdən üçünü seç, onları həftə boyu izləyib düzəlt və növbəti həftə növbəti üçünə keç. Üç ay sonra ingilis dilin dəyişəcək.