Subjunctive mood
Keçdiyin dərslər: 0 / 46
Bu, kursun 44-cü dərsidir. Əvvəlki dərsdə should have, needn't have, must have formalarını öyrəndik və sonunda iki cümlə vəd etmişdik. Birincisi peşmançılıq idi: I should have studied harder (Daha çox oxumalı idim). Eyni hissi ingiliscə başqa cür də demək olar: I wish I had studied harder (Kaş daha çox oxuyaydım). İkincisi qəribə görünən bir cümlə idi: The doctor insisted that he rest for a week (Həkim onun bir həftə istirahət etməsində israr etdi). Burada he var, amma rests yox, rest yazılıb. Səhv deyil. Bu dərsdə hər iki cümlənin sirrini açırıq və onları birləşdirən qrammatik hadisənin adını öyrənirik: subjunctive mood.
"Mood" sözü burada "əhval-ruhiyyə" yox, "fel forması" deməkdir. Hər dildə fel üç əsas işi görür: faktı bildirir (He rests, istirahət edir), əmr verir (Rest!, istirahət et!) və real olmayan şeyi bildirir: arzunu, xəyalı, tələbi. Üçüncüsü subjunctive-dir. Azərbaycan dilində bunun üçün zəngin vasitələr var: "kaş gələydi", "gəlsin deyə israr etdi", "sanki hər şeyi bilir", "mən sənin yerində olsaydım". Bizim dildə bu mənalar xüsusi şəkilçilərlə verilir. İngiliscədə isə subjunctive-in demək olar ki, öz şəkilçisi yoxdur. O, iki hiylə ilə qurulur. Birincisi: fel bir zaman geri çəkilir (I wish I knew, indi haqqında danışsaq da). İkincisi: fel ilkin formada qalır (that he rest, -s olmadan).
Bu dərsi əvvəlki dərslərin yekunu kimi də düşünmək olar. Sən subjunctive ilə artıq dəfələrlə rastlaşmısan, sadəcə adını çəkməmişdik: Dərs 29-da If I were you, Dərs 30-da If I had known, Dərs 37-də mixed conditionals. Bugünkü dərs bu parçaları bir sistemə yığır və onlara yeni formalar əlavə edir.
If I were you: were bütün şəxslərlə
Dərs 29-da Second Conditional mövzusunda qəribə bir qayda görmüşdük: xəyali şərtdə be feli bütün şəxslərlə were olur, hətta I, he, she, it ilə də. Onda bunu sadəcə yadda saxlamağı xahiş etmişdik. İndi səbəbini bilirik: bu, adi Past Simple deyil, past subjunctive-dir. Adi keçmiş zamanda I was deyirik, çünki fakt bildiririk: I was at home yesterday (Dünən evdə idim). Xəyali vəziyyətdə isə fakt yoxdur, ona görə xüsusi forma işlənir:
- If I were you, I would call the doctor today. (Mən sənin yerində olsaydım, bu gün həkimə zəng edərdim.)
- If she were here, she would know what to do. (O burada olsaydı, nə edəcəyini bilərdi.) → amma burada deyil.
- If it were cheaper, more people would buy it. (Daha ucuz olsaydı, daha çox adam alardı.)
- If Rafiq were a little more patient, he would be a great teacher. (Rafiq bir az səbirli olsaydı, əla müəllim olardı.)
was, yoxsa were? Müasir danışıq dilində, xüsusilə Britaniyada, If I was you da tez-tez eşidilir və bu, qəbuledilməz səhv sayılmır. Amma qayda belədir: rəsmi yazıda, esse və imtahanlarda were seç. If I were you isə hazır ifadədir, məsləhət verəndə demək olar ki, həmişə were ilə deyilir. IELTS Writing və Cambridge C1 imtahanlarında were-in düzgün işlənməsi yüksək səviyyənin əlamətidir.
as if / as though: "sanki". Real olmayan müqayisədə də eyni hiylə işləyir. Azərbaycan dilindəki "sanki", "elə bil" ifadələrinin qarşılığıdır:
- Akif talks about football as if he were still twenty. (Akif futboldan elə danışır ki, sanki hələ iyirmi yaşındadır.) → amma 64 yaşındadır.
- She spends money as though she were a millionaire. (Elə pul xərcləyir ki, sanki milyonçudur.)
- He looks as though he had seen a ghost. (Elə görünür ki, sanki xəyal görüb.) → keçmişə aid müqayisə, Past Perfect.
Diqqət: as if-dən sonra indiki zaman da işlənə bilər, amma məna dəyişir. She talks as if she knows everything deyəndə danışan bunu mümkün sayır: bəlkə doğrudan bilir. She talks as if she knew everything isə "sanki bilir, halbuki bilmir" deməkdir. Zamanı geri çəkmək ingiliscədə "bu, real deyil" siqnalıdır. Bütün dərs boyu bu siqnalı görəcəksən.
suppose, imagine, what if. Bu sözlər də xəyali vəziyyət açır və if kimi davranır: Suppose you won a million manats. What would you do? (Tutaq ki, bir milyon manat uddun. Nə edərdin?). Imagine you were the president for a day. (Təsəvvür et ki, bir günlük prezidentsən.) What if nobody came to the party? (Bəs heç kim qonaqlığa gəlməsəydi?).
If I ___ you, I would call the doctor today.
- am
- were
- will be
Real olmayan vəziyyət: mən sən deyiləm və ola bilmərəm. Belə xəyali şərtdə be feli bütün şəxslərlə were olur (Dərs 29). Bu, subjunctive-in ən məşhur formasıdır: If I were you = "Mən sənin yerində olsaydım".
Akif talks about football as if he ___ still twenty years old. (amma 64 yaşındadır)
as if / as though real olmayan müqayisə verir: "sanki iyirmi yaşındadır", amma deyil. Fel bir zaman geri çəkilir: were. Danışıqda was da eşidilir, ona görə qəbul olunur, amma yazıda və imtahanda were daha düzgün sayılır.
Hansı cümlə rəsmi yazı üçün ən uyğundur?
- If she was the manager, she would change it.
- If she were the manager, she would change it.
- If she is the manager, she would change it.
Xəyali vəziyyətdə rəsmi üslubda were seçilir: If she were the manager. was danışıqda normaldır, amma esse və rəsmi məktubda zəif görünür. is ... would isə zamanları qarışdırır.
Suppose you ___ a million manats. What would you do first?
- won
- win
- will win
suppose / imagine / what if xəyali vəziyyət açanda if kimi işləyir: arxasınca keçmiş forma gəlir (won), mənası isə indi və gələcəkdir. Azərbaycanca: "Tutaq ki, bir milyon manat uddun".
He looks as though he ___ seen a ghost. (keçmişə aid xəyali müqayisə: "sanki xəyal görüb")
Xəyali müqayisə keçmişə aiddirsə, iki pillə geri gedirik: as though + had + V3. He looks as though he had seen a ghost = "Sanki xəyal görüb". Bu, Dərs 30-dakı Third Conditional-ın məntiqidir.
"Sanki o, hər şeyi bilir" (amma bilmir). Hansı cümlə bu çaları dəqiq verir?
- She talks as if she knows everything.
- She talks as if she knew everything.
- She talks as if she will know everything.
İndiki zaman (knows) danışanın bunu mümkün saydığını göstərir: bəlkə doğrudan da bilir. Keçmiş forma (knew) isə real olmadığını vurğulayır: "sanki bilir, halbuki bilmir". Subjunctive-in mahiyyəti budur: zamanı geri çəkməklə "bu, real deyil" demək.
I wish və If only: "kaş" deməyin üç yolu
Azərbaycan dilində arzu və peşmançılığı bir sözlə ifadə edirik: "kaş". "Kaş pulum olaydı", "kaş o gün getməyəydim", "kaş qonşu musiqini azaldaydı". İngiliscədə "kaş" üçün I wish və onun daha emosional variantı If only işlənir. Amma wish-dən sonra gələn fel üç fərqli formada ola bilər və hər biri ayrı məna verir.
1. wish + Past Simple: indiki vəziyyətdən narazılıq. İndi belə deyil, kaş belə olaydı. Fel bir pillə geri çəkilir, məna isə indidir:
- I don't speak Spanish. → I wish I spoke Spanish. (Kaş ispanca danışaydım.)
- I don't know the answer. → I wish I knew the answer. (Kaş cavabı biləydim.)
- We live far from the sea. → I wish we lived closer to the sea. (Kaş dənizə yaxın yaşayaydıq.)
- I'm not taller. → I wish I were taller. (Kaş daha hündür olaydım.) → yenə were!
Bacarıq haqqında arzu üçün can bir pillə geri çəkilib could olur: I wish I could come to your wedding, but I'll be abroad (Kaş toyuna gələ biləydim, amma xaricdə olacağam).
2. wish + Past Perfect: keçmişə aid peşmançılıq. Bu, Dərs 43-ün vədi idi. Keçmişdə bir şey olub (və ya olmayıb) və indi peşmanıq. Fel iki pillə geri çəkilir: had + V3. Bu formanın should have ilə necə əlaqəli olduğuna bax:
- I should have studied harder. → I wish I had studied harder. (Kaş daha çox oxuyaydım.)
- I shouldn't have said that. → I wish I hadn't said that. (Kaş onu deməyəydim.)
- Nəzakət didn't take the job in Dubai. Now she wishes she had taken it. (Nəzakət Dubaydakı işi qəbul etmədi. İndi kaş qəbul edəydim deyir.)
Fərq çalardadır: should have səhvi qiymətləndirir, bir növ "hakim" kimi danışır. I wish I had isə hissi ifadə edir: kədər, peşmançılıq. Bu forma Dərs 30-dakı Third Conditional-ın if hissəsi ilə eynidir: If I had studied harder, I would have passed.
3. wish + would: başqasının davranışından giley. Kimsə bizi əsəbiləşdirən bir şey edir və biz onun dəyişməsini istəyirik:
- My neighbour plays loud music every night. I wish he would stop. (Kaş qonşum bunu dayandıraydı.)
- I wish you would listen to me for once! (Kaş heç olmasa bir dəfə mənə qulaq asaydın!)
- I wish it would stop raining. (Kaş yağış kəsəydi.) → hava da "davranış" sayılır.
Vacib məhdudiyyət: I wish I would deyilmir. Öz davranışını dəyişmək sənin əlindədir, ona görə özün haqqında wish + Past Simple və ya could işlət: I wish I didn't eat so much sugar, I wish I could stop eating sugar.
If only: daha güclü "kaş". Eyni üç qayda ilə işləyir, sadəcə daha emosional səslənir və tez-tez nida işarəsi ilə bitir: If only I knew her number! (Kaş nömrəsini biləydim!). If only we hadn't missed the bus! (Kaş avtobusu qaçırmayaydıq!).
wish ↔ hope. Azərbaycanlıların ən çox qarışdırdığı cüt. Hər ikisi "arzulayıram" kimi tərcümə oluna bilər, amma ingiliscədə sərhəd dəqiqdir: real ola biləcək şey üçün hope, real olmayan və ya dəyişməsi mümkün olmayan şey üçün wish.
- I hope you pass the exam.
- I hope it doesn't rain tomorrow.
- adi zaman (pass, doesn't rain)
- I wish I had passed the exam.
- I wish it weren't raining now.
- bir pillə geri (had passed, weren't)
Bir istisna var: hazır təbriklərdə wish + isim işlənir və bu, tamamilə normaldır: I wish you luck (Sənə uğur arzulayıram), We wish you a happy New Year. Burada wish-dən sonra cümlə yox, isim gəlir.
I don't speak Spanish. I wish I ___ Spanish. (indiki arzu)
İndiki vəziyyətdən narazılıq: wish + Past Simple. Danışmıram, kaş danışaydım: I wish I spoke Spanish. Zaman keçmişdir, məna isə indidir.
I didn't study for the test and I failed. I wish I ___ harder.
- studied
- had studied
- would study
Keçmişə aid peşmançılıq: wish + Past Perfect. Dərs 43-dəki I should have studied harder fikrinin başqa forması budur: I wish I had studied harder = "Kaş daha çox oxuyaydım".
My neighbour plays loud music every night. I wish he ___ that.
- would stop doing
- stopped to do
- had stopped doing
Başqasının davranışından giley, onun dəyişməsini istəyirik: wish + would. I wish he would stop = "Kaş bunu dayandıraydı". Bu forma başqası haqqındadır: özün haqqında I wish I would demirlər.
I wish I ___ come to your wedding, but I'll be abroad. (bacarıq: "kaş gələ biləydim")
Bacarıq və ya imkan haqqında arzu: wish + could. can bir pillə geri çəkilib could olur: I wish I could come.
Hansı cümlə düzgündür?
- I wish you will pass the exam!
- I hope you pass the exam!
- I wish you pass the exam!
Real ola biləcək gələcək üçün hope işlənir: I hope you pass. wish isə real olmayan və ya dəyişməsi çətin şey üçündür. İstisna: hazır ifadələrdə wish + isim: I wish you luck, We wish you a happy birthday.
"Kaş o sözü deməyəydim!" ingiliscə necədir?
- If only I hadn't said that!
- If only I didn't say that!
- If only I wouldn't say that!
If only = wish-in daha emosional forması, eyni zaman qaydaları ilə. Keçmişə aid peşmançılıq: If only + had + V3, inkarda hadn't said.
Insist that he rest: tələb və tövsiyədən sonra ilkin fel
İndi dərsin ən "qəribə" hissəsinə keçirik, Dərs 43-dən açıq qalan suala. The doctor insisted that he rest for a week. Niyə rests yox? Cavab: bu, fakt deyil, tələbdir. Həkim faktı bildirmir ("o istirahət edir"), tələb qoyur ("istirahət etsin"). Belə hallarda ingiliscə fel ilkin formada qalır, bütün şəxslərlə, heç bir dəyişiklik olmadan. Buna mandative subjunctive (tələb subjunctive-i) deyilir.
Azərbaycan dilində bunun dəqiq qarşılığı var: "istirahət etsin deyə israr etdi", "hər kəs formanı təhvil versin". "-sın/-sin" şəkilçisi bizim subjunctive-imizdir. İngiliscədə isə bu iş ilkin fellə görülür.
Hansı fellərdən sonra? Tələb, təklif, tövsiyə, əmr bildirən fellərdən sonra that hissəsində:
- insist (israr etmək): The doctor insisted that he rest for a week.
- suggest (təklif etmək): Kamil suggested that we meet on Saturday. (Kamil şənbə günü görüşməyimizi təklif etdi.)
- recommend (tövsiyə etmək): They recommend that every visitor book in advance. (Hər ziyarətçinin əvvəlcədən sifariş etməsini tövsiyə edirlər.)
- demand (tələb etmək): The workers demanded that the director resign. (İşçilər direktorun istefa verməsini tələb etdilər.)
- request, propose, require, ask, order, advise: The bank requires that the form be signed in blue ink.
Sifətlərdən sonra. Vaciblik və zərurət bildirən sifətlərlə də eyni qayda işləyir: It is essential / vital / important / necessary / crucial that + ilkin fel:
- It is essential that every student submit the form before Friday. (Hər tələbənin formanı cümədən əvvəl təhvil verməsi vacibdir.)
- It is vital that the patient take this medicine every morning.
- It is important that she be informed immediately. (Onun dərhal xəbərdar edilməsi vacibdir.)
Məchul və inkar. Məchul formada be ilkin formada qalır: that the bridge be closed, that she be informed (is yox, be). İnkarda do köməkçisi işlənmir, sadəcə not felin önünə qoyulur: The lawyer demanded that his client not be questioned without him (Vəkil müştərisinin onsuz dindirilməməsini tələb etdi). We recommend that you not drive at night (Gecə sürməməyinizi tövsiyə edirik). Bu, ingilis dilində don't/doesn't olmadan inkarın nadir hallarından biridir.
Zaman dəyişmir. Əsas fel keçmişdə olsa da, subjunctive ilkin formada qalır: The doctor insisted (keçmiş) that he rest (ilkin). Dərs 32-dəki reported speech qaydaları (zamanı geri çəkmək) burada işləmir, çünki tələbin zamanı yoxdur.
Britaniya variantı: should. Amerika ingiliscəsində bu subjunctive çox canlıdır. Britaniyada isə tez-tez onun əvəzinə should + ilkin fel işlənir: The teacher insisted that Elmir should rewrite the essay. Məna eynidir. Danışıq Britaniya ingiliscəsində hətta adi zaman da eşidilir (insisted that he rests), amma rəsmi yazıda və imtahanda ilkin fel və ya should seç, onda səhv etməzsən.
suggest tələsi. Azərbaycanca "ona getməyi təklif etdim" cümləsini sözbəsöz çevirəndə tez-tez I suggested him to go alınır. Bu, səhvdir: suggest heç vaxt obyekt + to ilə işlənmir. Düzgün yollar üçdür:
Bu konstruksiyalar rəsmi yazıda çox lazımdır: şikayət məktubunda (I request that my money be refunded), iş yazışmasında (We recommend that the meeting be postponed), esse və hesabatlarda. Belə ifadələrin hazır nümunələrini ingilis dilində formal məktub məqaləsində tapa bilərsən.
The doctor insisted that he ___ for a week.
- rests
- rest
- rested
insist, suggest, recommend, demand kimi fellərdən sonra that hissəsində fel ilkin formada gəlir, he ilə də: that he rest. -s yoxdur, çünki bu, fakt deyil, tələbdir. Bu, Dərs 43-də vəd olunan sualın cavabıdır.
It is essential that every student ___ the form before Friday. (submit)
It is essential / vital / important / necessary that + ilkin fel. Mübtəda tək olsa da (every student), submits yox, submit.
The committee recommended that the old bridge ___.
- is closed
- be closed
- was closing
Məchul tələbdə be feli ilkin formada qalır: be + V3. that the bridge be closed = "körpünün bağlanmasını tövsiyə etdi". Bu, rəsmi hesabatlarda çox işlənir.
Hansı cümlə SƏHVDİR?
- She suggested that we take a taxi.
- She suggested us to take a taxi.
- She suggested taking a taxi.
suggest heç vaxt obyekt + to ilə işlənmir: suggested us to take səhvdir. Düzgün yollar: suggest that we take (subjunctive), suggest that we should take (britaniya) və ya suggest taking (Dərs 33-dəki gerund).
The lawyer demanded that his client ___ be questioned without him. (inkar)
Subjunctive-də inkar not + ilkin fel ilə qurulur, don't/doesn't olmadan: that his client not be questioned. Bu, ingilis dilində do köməkçisiz inkarın nadir hallarından biridir.
Britaniya ingiliscəsində eyni mənanı hansı cümlə verir: "The teacher insisted that Elmir rewrite the essay."
- The teacher insisted that Elmir should rewrite the essay.
- The teacher insisted that Elmir must rewrote the essay.
- The teacher insisted Elmir to rewrite the essay.
Britaniyada subjunctive əvəzinə tez-tez should + ilkin fel işlənir: insisted that Elmir should rewrite. Məna eynidir. insist somebody to isə yoxdur.
It's high time, would rather və donmuş ifadələr
Son hissədə zamanı geri çəkən daha iki konstruksiyanı və dildə "donub qalmış" köhnə subjunctive ifadələrini toplayaq.
It's (high / about) time + Past Simple: "artıq vaxtıdır". Bir şeyin çoxdan edilməli olduğunu, hətta gecikdiyimizi bildirir. Fel keçmiş formadadır, məna isə indidir:
- It's late. It's high time we went home. (Gecdir. Çoxdan evə getməyin vaxtıdır.)
- It's about time you got a proper job, Kamil! (Artıq normal iş tapmağın vaxtıdır, Kamil!) → giley çaları.
- It's high time the city repaired this road. (Şəhərin bu yolu təmir etməsinin çoxdan vaxtıdır.)
Gecikmə hissi yoxdursa, sadə neytral forma işlənir: It's time to go (Getmək vaxtıdır). Yəni: It's time to go = sadəcə vaxtdır; It's high time we went = artıq gecikirik. high və about sözləri təcili və giley çalarını gücləndirir.
would rather: "üstün tuturam", "istərdim ki". Burada iki fərqli quruluş var və onları qarışdırmaq çox asandır:
- I'd rather stay at home tonight.
- "Bu axşam evdə qalmağı üstün tuturam"
- mən istəyirəm, mən qalıram
- I'd rather you stayed at home tonight.
- "İstərdim ki, sən bu axşam evdə qalasan"
- mən istəyirəm, sən qalırsan
Daha çox nümunə: I'd rather you didn't smoke in the car (İstərdim ki, maşında siqaret çəkməyəsən) → nəzakətli qadağa. Would you rather I called you tomorrow? (Sabah zəng etməyimi istərdinmi?). Şirin would rather her son studied medicine (Şirin oğlunun tibb oxumasını istərdi). Keçmişə aid istək üçün yenə Past Perfect: I'd rather you hadn't told him (Kaş ona deməyəydin, deməməyini istərdim). Diqqət: would rather-dən sonra to gəlmir: I'd rather to stay səhvdir.
Donmuş subjunctive ifadələri. Köhnə ingilis dilində subjunctive çox geniş işlənirdi. Bu gün ondan yalnız hazır ifadələr qalıb. Onları qayda kimi yox, söz kimi əzbərlə:
- Come what may = nə olursa olsun. Come what may, I'll finish this course.
- So be it = qoy belə olsun (razılaşmaq məcburiyyəti). If they want to leave, so be it.
- Be that as it may = nə olursa olsun, buna baxmayaraq (rəsmi). Be that as it may, the rules are the rules.
- If need be = lazım olsa. I'll work on Saturday if need be.
- Long live = yaşasın. Long live friendship!
- God bless you = Allah səni qorusun (asqıranda da deyilir).
- Suffice it to say = bunu demək kifayətdir ki. Suffice it to say, we didn't go back.
Bu ifadələrin hamısında fel ilkin formadadır (come, be, live, bless, suffice), -s yoxdur, çünki hamısı qədim subjunctive-dir. Esse və IELTS Writing tapşırıqlarında be that as it may, if need be kimi ifadələr təbii səslənir; esse quruluşu üçün IELTS Writing Task 2 məqaləsinə bax.
It's late. It's high time we ___ home.
- go
- went
- will go
It's (high / about) time + Past Simple = "artıq vaxtıdır, hətta gecikmişik". Zaman keçmişdir, məna indidir: It's high time we went. Gecikmə hissi yoxdursa, sadə yol da var: It's time to go.
I'd rather you ___ smoke in the car. (inkar: "İstərdim ki, maşında siqaret çəkməyəsən")
would rather + başqa mübtəda + Past Simple = "istərdim ki, sən ...". İnkar didn't + ilkin fel: I'd rather you didn't smoke.
I'd rather ___ at home tonight. I'm tired.
- stay
- stayed
- to stay
Mübtəda eyni şəxsdirsə (mən istəyirəm, mən qalacağam), would rather + ilkin fel, to olmadan: I'd rather stay. Keçmiş forma yalnız başqa şəxs gələndə lazımdır: I'd rather you stayed.
Hansı ifadə "nə olursa olsun" mənasını verir?
- Long live the king
- Come what may
- So be it
Come what may = "nə olursa olsun". Bu, qədim subjunctive-in dildə donub qalmış izidir. So be it = "qoy belə olsun", Long live = "yaşasın".
It's about time you ___ (get) a proper job, Kamil!
It's about time + Past Simple: giley çalarlı "artıq vaxtıdır". get → got.
Would you rather I ___ you tomorrow?
- call
- called
- will call
Sualda da qayda eynidir: başqa şəxs (I) gəldiyi üçün Past Simple: Would you rather I called you tomorrow? = "Sabah zəng etməyimi istərdinmi?"
Canlı dialoq: Zəngilanda dizi əməliyyat olunan məşqçi
Akif müəllim Zəngilanda uşaq futbol komandasını məşq etdirən təqaüdçü məşqçidir. Keçən həftə dizindən əməliyyat olunub. Bacısı qızı Bəsti onu yoxlamağa gəlib. Akif isə artıq stadiona getmək istəyir. Dialoqda dərsin bütün formalarını tap.
- Bəsti: Dayı, why are you wearing your trainers? The doctor insisted that you rest for a week! (Dayı, niyə idman ayaqqabılarını geyinmisən? Həkim bir həftə istirahət etməyində israr etdi!)
- Akif: I know, but the boys have a match on Sunday. I wish I could be there for the training. (Bilirəm, amma uşaqların bazar günü oyunu var. Kaş məşqdə ola biləydim.)
- Bəsti: If I were you, I'd watch the match on video. You talk as if you were twenty again. (Mən sənin yerində olsaydım, oyuna videoda baxardım. Elə danışırsan ki, sanki yenə iyirmi yaşındasan.)
- Akif: In my heart I am! I just wish this knee were twenty too. (Ürəyimdə elə də var! Sadəcə kaş bu diz də iyirmi yaşında olaydı.)
- Bəsti: Remember what he said? It's essential that the knee not be bent for ten days. (Yadındadır nə dedi? Dizin on gün bükülməməsi vacibdir.)
- Akif: Doctors... He also recommended that I stop coaching. Can you imagine? (Həkimlər... Məşqçiliyi dayandırmağımı da tövsiyə etdi. Təsəvvür edirsən?)
- Bəsti: Honestly, it's high time you thought about yourself, not just the team. (Düzü, artıq çoxdan vaxtıdır ki, təkcə komanda haqqında yox, özün haqqında da düşünəsən.)
- Akif: (ah çəkir) If only I had stopped playing at forty! My knees would be fine now. (Kaş qırx yaşında oynamağı dayandıraydım! İndi dizlərim sağlam olardı.)
- Bəsti: Look, I'd rather you didn't go to the stadium today. Let me call the assistant coach instead. (Bax, istərdim ki, bu gün stadiona getməyəsən. İcazə ver, onun əvəzinə köməkçi məşqçiyə zəng edim.)
- Akif: Hüseyn? He's too soft with them. I wish he would shout a bit more. (Hüseynə? O, onlarla çox yumşaqdır. Kaş bir az çox qışqıraydı.)
- Bəsti: Then I suggest that you call him and give him your plan. From the sofa. (Onda təklif edirəm ki, ona zəng edib planını deyəsən. Divandan.)
- Akif: (gülür) Fine. So be it. But on Sunday I'm going to the match, come what may! (Yaxşı. Qoy belə olsun. Amma bazar günü nə olursa olsun, oyuna gedirəm!)
- Bəsti: Only if the doctor says yes. And if need be, I'll push you there in a wheelchair. (Yalnız həkim icazə versə. Lazım olsa, səni oraya əlil arabasında aparacağam.)
Dialoqu təhlil edək. were bütün şəxslərlə: If I were you, as if you were twenty, I wish this knee were twenty. wish + could: I wish I could be there. If only + Past Perfect (keçmiş peşmançılıq): If only I had stopped playing at forty! Burada nəticə hissəsi indiyə aiddir (My knees would be fine now), bu, Dərs 37-dəki mixed conditionals məntiqidir. wish + would (başqasından giley): I wish he would shout a bit more. Tələb subjunctive-i: insisted that you rest, recommended that I stop, I suggest that you call, inkar və məchul birlikdə: It's essential that the knee not be bent. It's high time + Past Simple: it's high time you thought. would rather + başqa şəxs: I'd rather you didn't go. Və donmuş ifadələr: So be it, come what may, if need be.
Azərbaycanlıların subjunctive-də ən çox etdiyi 6 səhv
Bu səhvlərin əksəriyyəti "kaş" və "-sın" şəkilçisinin sözbəsöz tərcüməsindən, bir də "arzulamaq" felinin həm hope, həm wish kimi çevrilməsindən gəlir.
Birinci səhv ən geniş yayılanıdır: "kaş bilsəydim" fikri indiyə aiddir, ona görə tələbə indiki zaman seçir. Amma wish-dən sonra zaman həmişə bir pillə geri çəkilir. İkinci səhv "arzulayıram" felindən gəlir: Azərbaycan dilində "imtahandan keçməyini arzulayıram" normaldır, ingiliscədə isə mümkün gələcək üçün hope lazımdır. Üçüncüdə keçmiş peşmançılıq üçün iki pillə geri getmək unudulub. Dördüncüdə tələbəyə məktəbdən tanış olan he/she + -s qaydası avtomatik işləyib; burada isə fakt yox, tələb var. Beşincidə "ona getməyi təklif etdim" sözbəsöz çevrilib. Altıncıda "vaxtıdır ki, gedək" cümləsinin indiki mənası tələbəni yanıldıb. Bu və digər tipik çətinlikləri azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsində toplu şəkildə görə bilərsən.
Subjunctive formalarını qaydadan tanımaq asandır, amma danışıqda wish-dən sonra avtomatik olaraq knew, had known demək üçün vərdiş lazımdır. Bu vərdiş canlı praktika ilə gəlir. İngilis dili repetitorları tap və dərsdə öz arzuların, peşmançılıqların haqqında danış; müəllim hər "I wish I know" cümləsini dərhal düzəldəcək.
Ev tapşırığı: arzular, peşmançılıqlar və tələblər
Bu tapşırıq iki hissədən ibarətdir.
1-ci hissə: çevir. Hər cümləni göstərilən formaya çevir, sonra nümunə ilə müqayisə et:
- I don't have a car. (wish) → I wish I had a car.
- I didn't go to the concert. (If only) → If only I had gone to the concert!
- My sister always borrows my clothes. (wish + would) → I wish my sister wouldn't borrow my clothes.
- "You must rest," the doctor said to Xanlar. (insisted that) → The doctor insisted that Xanlar rest.
- We should leave now, we're late. (It's high time) → It's high time we left.
- Please don't call me after ten. (I'd rather) → I'd rather you didn't call me after ten.
2-ci hissə: öz mətnin. 6 cümlədən ibarət qısa mətn yaz: üç arzu və üç tələb. Arzular: biri indi haqqında (I wish I lived...), biri keçmiş haqqında (I wish I had...), biri başqasının davranışı haqqında (I wish my neighbours would...). Tələblər: təsəvvür et ki, binanızın sakinlər iclasındasan və rəsmi tələblər yazırsan. Nümunə:
- I wish our building had a lift.
- I wish I had joined the residents' committee earlier.
- I wish people would stop parking in front of the entrance.
- We request that the broken light on the third floor be repaired.
- It is essential that every family pay the service fee on time.
- We suggest that the next meeting be held on a Saturday.
Yazdıqlarını yoxla: wish-dən sonra zaman geri çəkilibmi (have → had, live → lived); keçmiş peşmançılıqda had + V3 varmı; wish + would yalnız başqası haqqındadırmı; that hissəsində tələb varsa, fel ilkin formadadırmı (be, pay, rest; -s yoxdur). Sonra hər cümləni Azərbaycan dilinə çevir və "kaş", "-sın/-sin" sözlərinin hansı ingilis formasına uyğun gəldiyinə bax.
Yekun test
Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 9-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.
If I ___ taller, I would play basketball.
- am
- were
- will be
Xəyali vəziyyət, bütün şəxslərlə were.
I wish I ___ (know) the answer. I'm so embarrassed.
İndiki arzu: wish + Past Simple, know → knew.
We missed the last bus. If only we ___ earlier!
- left
- had left
- would leave
Keçmişə aid peşmançılıq: If only + Past Perfect.
The manager insisted that Dürdanə ___ the report again.
- checks
- check
- checked
insist that + ilkin fel, -s olmadan.
It's high time the government ___ (do) something about traffic.
It's high time + Past Simple: do → did.
Hansı cümlə düzgündür?
- I wish my brother would call more often.
- I wish I would call more often.
- I wish my brother will call more often.
wish + would başqasının davranışı üçündür; özün haqqında wish + would deyilmir.
I'd rather you ___ tell anyone about this.
- don't
- didn't
- not
would rather + başqa şəxs + Past Simple, inkar didn't.
It is vital that the patient ___ (take) this medicine every morning.
It is vital that + ilkin fel: take (takes yox).
She acts as if she ___ the boss. (amma deyil)
- is
- were
- will be
Real olmayan müqayisə: as if + were.
Hansı cümlə SƏHVDİR?
- They suggested that he apply again.
- They suggested him to apply again.
- They suggested applying again.
suggest somebody to yoxdur.
I wish I ___ (can) help you, but I'm busy all week.
Bacarıq haqqında arzu: wish + could.
"I hope / I wish": hansı düzgündür?
- I wish it doesn't rain tomorrow.
- I hope it doesn't rain tomorrow.
- I wish it won't rain tomorrow.
Mümkün gələcək üçün hope.
Növbəti addım
Bu dərsdə subjunctive mood-un iki üzünü gördün. Birincisi zamanı geri çəkir: If I were you, I wish I knew, I wish I had studied, It's high time we went, I'd rather you stayed. İkincisi feli ilkin formada saxlayır: insisted that he rest, It is essential that she be informed, come what may. Hər ikisinin mənası eynidir: danışan faktı yox, arzunu, xəyalı və ya tələbi bildirir. Artıq Dərs 43-dəki iki cümlə sənin üçün sirr deyil.
Növbəti dərsdə so və such mövzusuna keçirik. Bu dərsdəki emosional cümlələr ora təbii körpüdür. Akif deyə bilərdi: The boys played so well that I couldn't stay at home (Uşaqlar elə yaxşı oynadılar ki, evdə qala bilmədim) və It was such an important match (Elə vacib oyun idi ki). Niyə birində so, digərində such işlənir, niyə such a deyirik, so a demirik və so ... that cümləsi nəticəni necə bildirir, növbəti dərsdə görəcəyik. Dərs 19-dakı sifət və zərfləri (good ↔ well) təkrarlamaq faydalı olar.
Subjunctive haqqında əlavə izah və nümunələr axtarırsansa, Cambridge Dictionary-nin British Grammar bölməsi etibarlı mənbədir; orada "subjunctive" və "wish" mövzularını axtarışla tapa bilərsən.