Reported Speech (dolayı nitq)

Bu, kursun 32-ci dərsidir. Əvvəlki dərsdə Passive Voice (məchul növ) ilə cümləni "kim etdi" sualından "nə oldu" sualına çevirməyi öyrəndik. Orada söz vermişdik ki, növbəti mövzu da bir növ "çevirmə" olacaq: Reported Speech, yəni dolayı nitq. Hər gün etdiyimiz bir işdir: kiminsə dediyini başqasına danışırıq. "Müəllim dedi ki, sabah imtahan var", "Anam soruşdu ki, nə vaxt gələcəm", "Həkim dedi ki, çox su içim".

İngilis dilində bunu etmək üçün əsas nümunəni yadda saxla: Elvin deyir "I am tired" (Mən yorğunam). Sən bunu dostuna ötürəndə deyirsən: Elvin said that he was tired (Elvin dedi ki, yorğundur). Diqqət et: am sözü was-a, I isə he-yə çevrildi. Bu dərsdə bu dəyişikliklərin hamısını addım-addım görəcəyik. Yeni zaman öyrənməyəcəyik: bütün lazım olan zamanları (Past Simple, Past Continuous, Past Perfect) əvvəlki dərslərdən artıq bilirsən. Sadəcə onları yeni bir işdə işlədəcəyik.

said that və bir pillə geriyə

Əvvəlcə iki termini ayıraq. Vasitəsiz nitq (direct speech) kiminsə sözünü olduğu kimi, dırnaq içində verməkdir: Sona said, "I live in Qax." Dolayı nitq (reported speech) isə həmin sözü öz dilimizlə, dırnaqsız ötürməkdir: Sona said that she lived in Qax. Yazıda vasitəsiz nitq kitablarda və xəbərlərdə görünür, gündəlik danışıqda isə demək olar həmişə dolayı nitq işlədirik.

Azərbaycan dili ilə müqayisə et. Biz deyirik: "Elvin dedi ki, yorğundur" və ya "Elvin yorğun olduğunu dedi". Hər iki variantda "yorğundur" indiki zamandadır, Elvinin dediyi zaman dəyişmir. İngilis dilində isə ötürən fel keçmişdədirsə (said), onun arxasınca gələn cümlənin zamanı da bir pillə geriyə gedir. Bunu "zamanların uzlaşması" adlandırırlar. Məntiq sadədir: Elvin bu sözü keçmişdə deyib, biz də onu keçmiş kimi danışırıq.

Bu "bir pillə geriyə" fikri sənə tanış gəlməlidir. Dərs 29-da Second Conditional-da if hissəsi indiki vaxt haqqında olsa da Past Simple-a keçirdi, Dərs 30-da isə daha bir pillə geriyə, Past Perfect-ə gedirdi. Burada da eyni pilləkən var. Birinci hissədə ən çox işlənən iki pilləni görək:

• Present Simple → Past Simple: "I work in Lahıc." → He said he worked in Lahıc. (Dedi ki, Lahıcda işləyir.)
• Present Continuous → Past Continuous: "I'm cooking dinner." → She said she was cooking dinner. (Dedi ki, şam yeməyi bişirir.)
• am / is → was, are → were: "We are ready." → They said they were ready. (Dedilər ki, hazırdırlar.)
• don't / doesn't → didn't: "I don't eat meat." → She said she didn't eat meat. (Dedi ki, ət yemir.)

İkinci vacib dəyişiklik əvəzliklərdir. Söz başqasının ağzından çıxıb, indi isə onu biz danışırıq, ona görə "mən" sözü "o" olur. Lamiyə deyir: "My brother works in a bank." Biz ötürürük: Lamiyə said that her brother worked in a bank. Əvəzlikləri və mülkiyyət sifətlərini Dərs 2-də öyrənmişdin: I → he/she, my → his/her, we → they, our → their. Söz sənə deyilibsə, you isə me-yə çevrilir: "I'll call you" → She said she would call me.

Üçüncü kiçik detal that sözüdür. O, Azərbaycan dilindəki "dedi ki" sözünün tam qarşılığıdır. Yazıda və rəsmi nitqdə that-i yazmaq yaxşıdır, danışıqda isə çox vaxt buraxılır: He said (that) he was late. Hər iki variant düzgündür. Yalnız bir şeyi etmə: "ki" sözünü what ilə tərcümə etmə. He said what he was late səhvdir.

Gəl, ilk pillələri məşqdə yoxlayaq. Hər tapşırıqda əvvəlcə ötürən felə bax (said), sonra zamanı bir pillə geriyə apar və əvəzliyi dəyiş.

Past Perfect, would, could və vaxt sözləri

İndi pilləkənin qalan hissəsinə baxaq. Burada ən vacib yeni hal budur: deyilən söz özü artıq keçmişdədirsə, nə edirik? Cavab: bir pillə daha geriyə, Past Perfect-ə gedirik. Past Perfect-i Past Perfect dərsində (Dərs 24) öyrənmişdin: iki keçmiş hadisədən daha əvvəl olanı göstərir. Dolayı nitqdə də məhz belədir: İlahənin açarı itirməsi onun bu barədə danışmasından əvvəl olub.

Danışıqda bir xırda azadlıq var: Past Simple-ı Past Perfect-ə çevirmək həmişə məcburi deyil. Hadisələrin sırası aydındırsa, ingilislər çox vaxt sadəcə She said she lost her keys deyirlər. Amma imtahanlarda və yazıda Past Perfect daha təhlükəsiz seçimdir, çünki hansı hadisənin əvvəl olduğunu dəqiq göstərir. Eyni ilə must də olduğu kimi qala bilər: She said she must go da səhv deyil. would, could, should, might və Past Perfect isə heç vaxt dəyişmir, onlar artıq pilləkənin ən aşağısındadır: "I might come" → He said he might come.

İkinci vacib məsələ vaxt və yer sözləridir. Təsəvvür et: Murad bazar ertəsi sənə deyir, "I'll fix your laptop tomorrow". Sən bunu cümə günü başqasına danışırsan. Muradın "sabah"ı artıq çoxdan keçib, cümə gününün "sabah"ı isə şənbədir. Ona görə vaxt sözü də "sürüşür":

Bu siyahını mexaniki əzbərləmə, məntiqi başa düş. Söz elə həmin gün, elə həmin yerdə ötürülürsə, heç nə dəyişmir: səhər eşitdiyini nahar vaxtı danışırsansa, Murad said he would fix it tomorrow tamamilə düzgündür. Dəyişiklik yalnız vaxt və ya yer həqiqətən fərqli olanda lazımdır. this, these → that, those barədə Dərs 10-da öyrəndiklərini xatırla: "yaxın"dakı əşya danışan uzaqlaşanda "uzaq"a çevrilir.

Bir neçə tam nümunə ilə formanı möhkəmləndir:

• "I bought this phone yesterday." → Coşqun said he had bought that phone the day before. (Coşqun dedi ki, həmin telefonu bir gün əvvəl alıb.)
• "We will meet here next week." → They said they would meet there the following week. (Dedilər ki, növbəti həftə orada görüşəcəklər.)
• "I can't find my passport." → Xədicə said she couldn't find her passport. (Xədicə dedi ki, pasportunu tapa bilmir.)
• "I've never been to Lahıc." → Nicat said he had never been to Lahıc. (Nicat dedi ki, heç vaxt Lahıcda olmayıb.)

say və tell, zaman nə vaxt dəyişmir

Azərbaycan dilində bir fel var: "demək". İngilis dilində isə iki: say və tell. Mənaları eynidir, fərq qrammatikadadır, yəni arxalarından nə gəldiyindədir. Bu, azərbaycanlıların dolayı nitqdə ən çox səhv etdiyi yerdir, ona görə diqqətlə bax.

Qısa qayda: tell someone, say something. tell-dən sonra mütləq "kimə" sualına cavab verən söz gəlir və onun önündə to yoxdur: told me, told her, told the teacher. say-dən sonra isə birbaşa deyilən söz gəlir (said that..., said hello) və ya şəxs to ilə: said to me. Ona görə She said me və She told that... hər ikisi səhvdir.

Bir neçə sabit ifadə yalnız tell ilə işlənir və onları hazır blok kimi yadda saxlamaq rahatdır: tell the truth (həqiqəti demək), tell a lie (yalan danışmaq), tell a story (hekayə danışmaq), tell a joke (lətifə danışmaq), tell the time (saatı demək), tell the difference (fərqi ayırmaq). Yalnız say ilə işlənənlər isə: say hello, say goodbye, say sorry, say yes/no, say a word.

İndi geriyə keçidin olmadığı hallara baxaq. Pilləkən qaydası güclüdür, amma üç halda zamanı dəyişmək lazım deyil:

• Ötürən fel indiki zamandadır. Lamiyə telefonda danışır və sən onun sözlərini dərhal yanındakına ötürürsən: Lamiyə says she is stuck in traffic. (Lamiyə deyir ki, tıxacdadır.) says, tells, is saying kimi fellərdən sonra zaman dəyişmir.
• Deyilən söz bu gün də doğrudur. Müəllim deyib: "Water boils at 100 degrees." Bu, Zero Conditional dərsindəki (Dərs 27) kimi həmişə doğru faktdır: The teacher said that water boils at 100 degrees. boiled da səhv deyil, amma boils daha təbiidir. Eyni ilə: "I live in Şamaxı" deyən adam hələ də orada yaşayırsa, She said she lives in Şamaxı deyə bilərsən.
• Söz indicə deyilib. Bir dəqiqə əvvəl eşitdiyini ötürürsənsə, danışıqda zaman çox vaxt dəyişmir: He just said he's coming. (İndicə dedi ki, gəlir.)

Bu üç istisnanı bilmək vacibdir, amma çaşqınlıq olanda xatırla: geriyə keçid heç vaxt səhv deyil. Əmin deyilsənsə, said-dan sonra zamanı bir pillə geriyə apar. Bu həm danışıqda, həm də IELTS kimi imtahanlarda təhlükəsiz yoldur.

say və tell fərqini nəzəriyyədə anlamaq asandır, danışıqda isə dil öz-özünə köhnə vərdişə qayıdır. Bu vərdişi qırmaq üçün canlı məşq lazımdır: kiçik qrupda hər gün bir neçə dəfə "she told me..." deməyə məcbur olursan. Variantlara ingilis dili kursları səhifəsində baxa bilərsən.

Dolayı sual və əmr

İndiyə qədər yalnız nəqli cümlələri ötürdük. Amma çox vaxt başqasının sualını və ya xahişini danışırıq: "Anam soruşdu ki, nə vaxt gələcəm", "Müəllim dedi ki, telefonları söndürək". Burada iki yeni qayda var.

Dolayı sualda söz sırası adi cümlə kimidir. Sual sırası (köməkçi mübtədadan əvvəl) yoxa çıxır, do/does/did isə tamamilə itir. Ötürən fel adətən asked olur, sonunda sual işarəsi qoyulmur. Sual sözlərini sual sözləri dərsində (Dərs 14) öyrənmişdin; burada onlar qalır, yalnız söz sırası dəyişir:

• "Where do you live?" → She asked me where I lived. (Harada yaşadığımı soruşdu.)
• "What are you doing?" → He asked what I was doing. (Nə etdiyimi soruşdu.)
• "When did the meeting start?" → Murad asked when the meeting had started. (Görüşün nə vaxt başladığını soruşdu.)
• "How much is this jacket?" → I asked how much that jacket was. (O gödəkçənin neçəyə olduğunu soruşdum.)

Azərbaycan dilində dolayı sual adətən "-dığını, -diyini" formaları ilə qurulur: "harada yaşadığımı soruşdu". Bu forma sualdan çox adi cümləyə bənzəyir və ingiliscə də eynidir: where I lived sual deyil, cümlənin bir hissəsidir. Ona görə orada sual sırası işlənmir.

Sual sözü olmayan sual (cavabı Yes/No olan) üçün if və ya whether əlavə edirik. Onların mənası Azərbaycan dilindəki "-mı, -mi" ədatına və "olub-olmadığını" ifadəsinə uyğundur:

• "Are you hungry?" → Mum asked if I was hungry. (Anam ac olub-olmadığımı soruşdu.)
• "Can you drive?" → The manager asked whether I could drive. (Menecer maşın sürə bilib-bilmədiyimi soruşdu.)
• "Have you seen my glasses?" → Grandpa asked if I had seen his glasses. (Babam eynəyini görüb-görmədiyimi soruşdu.)

Əmr və xahiş isə ən asan quruluşdur: told / asked + şəxs + to + ilkin fel. Zaman burada ümumiyyətlə dəyişmir, çünki ilkin fel heç bir zaman göstərmir. İnkar əmrdə not to-dan əvvəl gəlir:

• "Wait here." → The guard told us to wait there. (Mühafizəçi bizə orada gözləməyimizi dedi.)
• "Please call me back." → Sona asked me to call her back. (Sona xahiş etdi ki, ona geri zəng edim.)
• "Don't be late!" → The teacher told us not to be late. (Müəllim dedi ki, gecikməyək.)

Fərqə bax: told əmrdir (müəllim, valideyn, rəis), asked isə xahişdir (nəzakətli istək). Hər ikisində quruluş eynidir. Bu to + ilkin fel quruluşunu yadda saxla: növbəti dərsdə ona ayrıca qayıdacağıq.

Canlı dialoq: İsmayıllıdan gələn xəbər

Xədicə Bakıda yaşayır və bu gün İsmayıllıda yeni açılan oteldə iş müsahibəsində olub. Axşam qardaşı Kənan ona zəng edir. Dialoqda hər dolayı nitq cümləsini tap və özünə sual ver: əvvəl bu söz necə səslənib?

• Kənan: So, how was the interview? What did they say? (Hə, müsahibə necə keçdi? Nə dedilər?)
• Xədicə: The manager said that they needed someone with good English. (Menecer dedi ki, onlara ingilis dilini yaxşı bilən biri lazımdır.)
• Kənan: And what did she ask you? (Bəs səndən nə soruşdu?)
• Xədicə: She asked me where I had worked before and why I wanted to leave Baku. (Əvvəl harada işlədiyimi və niyə Bakıdan getmək istədiyimi soruşdu.)
• Kənan: What did you tell her? (Sən ona nə dedin?)
• Xədicə: I told her that I loved the mountains and that I could start next month. (Ona dedim ki, dağları çox sevirəm və gələn ay başlaya bilərəm.)
• Kənan: Did she say anything about the salary? (Maaş barədə bir şey dedi?)
• Xədicə: She said they would call me on Friday. She also told me not to worry about a flat, because the hotel had rooms for staff. (Dedi ki, cümə günü mənə zəng edəcəklər. Həm də dedi ki, mənzil barədə narahat olmayım, çünki otelin işçilər üçün otaqları var.)
• Kənan: Great! By the way, Mum asked if you were coming home this weekend. (Əla! Yeri gəlmişkən, anam soruşdu ki, bu həftə sonu evə gəlirsənmi.)
• Xədicə: Tell her I'll come on Saturday. (Ona de ki, şənbə gələcəm.)
• Kənan: OK, I'll tell her you're coming on Saturday. (Yaxşı, ona deyərəm ki, şənbə gəlirsən.)

Bu dialoqda bütün dərs bir yerə toplandı. said that they needed: Present Simple → Past Simple ("We need someone..."). asked me where I had worked: dolayı sual, adi söz sırası və Past Perfect ("Where did you work before?"). I could start: can → could. would call me: will → would. told me not to worry: inkar əmr. asked if you were coming: Yes/No sual, if ilə. Ən sonda isə maraqlı bir hal var: Kənan I'll tell her you're coming deyir və zamanı dəyişmir, çünki ötürən fel gələcəkdədir və şənbə hələ qarşıdadır. Dialoqu ucadan oxu, sonra hər dolayı cümləni vasitəsiz nitqə qaytarmağa çalış.

Gündəlik danışıqda bu hazır ifadələr də çox işlənir və onları dolayı nitqin "qısa yolları" kimi yadda saxlaya bilərsən:

• She told me so. O, mənə belə dedi.
• He said no. O, yox dedi.
• I was told that... Mənə dedilər ki... (keçən dərsdəki məchul növ!)
• They asked me to wait. Məndən gözləməyimi xahiş etdilər.

Azərbaycanlıların dolayı nitqdə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu ana dilimizin quruluşundan gəlir: biz "dedi ki" deyib cümləni vasitəsiz nitq kimi davam etdiririk və zamanı dəyişmirik. Hər birini bir dəfə görmək kifayətdir:

Birinci səhv ana dilimizdən gəlir: "dedi ki, gələ bilmir" cümləsində zaman indikidir, ingiliscədə isə said-dan sonra pilləkən işə düşür; ziyafət keçən şənbə olub, ona görə can't burada mütləq couldn't olmalıdır. İkinci və üçüncü səhv "demək" felinin iki qarşılığının qarışmasıdır: şəxs varsa tell, yoxdursa say. Dördüncü və beşinci səhvdə vasitəsiz sual dolayı cümlənin içinə olduğu kimi köçürülüb; ingiliscədə isə dolayı sual artıq sual deyil, ona görə söz sırası adidir və Yes/No sualına if lazımdır. Altıncı səhvdə əmr dırnaqsız, amma vasitəsiz formada qalıb; düzgünü not to + ilkin fel. Daha çox nümunə üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsinə də baxa bilərsən.

Ev tapşırığı: dünənki söhbəti danış

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Dünən və ya bu gün kiminləsə (ailə üzvü, iş yoldaşı, dost) etdiyin bir söhbəti xatırla və onu ingiliscə dolayı nitqlə danış. Aşağıdakı plana uyğun 8 cümlə olsun:

1. İki nəqli cümlə, Present → Past: My sister said she was tired of her job.
2. Bir keçmiş hadisə, Past Perfect ilə: She said she had argued with her boss.
3. Bir gələcək plan, would ilə: She said she would look for a new job.
4. Bir dolayı sual, sual sözü ilə: She asked me where I had found my job.
5. Bir Yes/No sual, if ilə: She asked if I liked my manager.
6. Bir xahiş və ya əmr: I told her not to give up.
7. Bir say və bir tell cümləsi müqayisə üçün: She said goodbye. I told her a joke.

Yazdıqlarını ucadan oxu və hər cümlədə yoxla: said/told-dan sonra zaman bir pillə geriyə gedib; əvəzliklər dəyişib (I → she, my → her); tell-dən sonra şəxs var, say-dən sonra yoxdur; dolayı sualda do/did yoxdur və söz sırası adidir; əmrdə to + ilkin fel işlənib. Cümlələrini müəllimlə yoxlamaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və növbəti dərsə yoxlanmış variantla gəl.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 9-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə başqasının sözünü ötürməyi öyrəndin: said that və zamanların bir pillə geriyə keçməsi, Past Perfect, would və could, vaxt sözlərinin dəyişməsi, say və tell fərqi, dolayı sual və əmr. Dördüncü hissədə bir quruluş dəfələrlə qarşına çıxdı: told me to wait, asked me to call. Növbəti dərsdə məhz bu mövzuya keçirik: Gerund (-ing) və Infinitive (to + fel). Niyə I enjoy swimming, amma I want to swim? Hansı fellərdən sonra -ing, hansılardan sonra to gəlir və bəzi fellərdə bu seçim mənanı necə dəyişir (stop smoking ↔ stop to smoke)?

Dolayı nitqin bütün qaydalarını bir səhifədə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin reported speech haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir.

Tez-tez verilən suallar