Passive Voice (məchul növ)

Bu, kursun 31-ci dərsidir. Əvvəlki dərsdə Third Conditional ilə şərt cümlələri silsiləsini bağladıq və söz vermişdik: indi tamam yeni bir mövzu gəlir, Passive Voice, yəni məchul növ. Nümunə: The bridge was built in 1950 (Körpü 1950-ci ildə tikilib). Bu cümlədə körpünü kimin tikdiyi deyilmir və bu, təsadüf deyil: bizim üçün vacib olan inşaatçılar yox, körpünün özü və onun tarixidir.

Yaxşı xəbər: bu mövzu üçün yeni heç nə əzbərləməli deyilsən. Məchul növ iki köhnə dostdan qurulur. Birincisi be feli (am, is, are, was, were, been), onu lap ilk dərsdən tanıyırsan. İkincisi üçüncü forma (V3): built, made, written, seen. Üçüncü formaları Present Perfect dərsində (Dərs 21) öyrənmişdin, son iki dərsdə isə hər cümlədə işlətdin. İndi onları başqa bir işdə görəcəksən.

Forma: be + üçüncü forma

Əvvəlcə Azərbaycan dilinə baxaq, çünki məchul növ orada da var və biz onu hər gün işlədirik. Usta evi tikdi fəal (aktiv) cümlədir: hərəkəti edən (usta) mübtədadır. Ev tikildi isə məchul cümlədir: hərəkəti edən deyilmir, hərəkəti alan söz (ev) mübtəda olur. Azərbaycan dilində bunu felə əlavə olunan -ıl, -il, -ul, -ül və ya -ın, -in, -un, -ün şəkilçisi edir: tikildi, yazıldı, oxundu, satılır, göndərilib. İngilis dilində isə şəkilçi yoxdur, onun işini iki söz görür: be + üçüncü forma.

Aktiv cümləni məchula çevirmək üç addımdır. Bir nümunə ilə edək: Nadir washes the car every Sunday (Nadir hər bazar maşını yuyur).

1. Obyekti tap və irəli çək. Hərəkəti alan nədir? the car. O, yeni mübtəda olur: The car ...
2. Be felini düzgün zamanda qoy. Aktiv cümlədə zaman Present Simple idi (washes), ona görə be də Present Simple-da olur: is. Mübtəda təkdir, deməli is, cəm olsaydı are.
3. Əsas feli üçüncü formaya çevir. wash, washed, washed: The car is washed every Sunday. İstəsən, sonda by Nadir əlavə edə bilərsən.

Ən vacib qayda: zaman be felində göstərilir, əsas fel həmişə üçüncü formada qalır. Dərs 12-də öyrəndik ki, keçmiş cümlədə zaman yalnız bir yerdə göstərilir (didn't go, didn't went yox). Burada da eyni məntiq var: was built, is built, will be built. Üç cümlədə zaman dəyişir, amma built yerində qalır.

İndi əsas suala gələk: niyə və nə vaxt məchul növ işlədirik? Üç əsas səbəb var.

• Hərəkəti edən bəlli deyil. My bike was stolen last night (Velosipedim dünən gecə oğurlandı). Kim oğurlayıb? Bilmirəm.
• Hərəkəti edən aydındır və ya vacib deyil. English is spoken here (Burada ingiliscə danışılır). Kim danışır? Təbii ki, insanlar, bunu demək lazım deyil.
• Diqqət nəticədədir, şəxsdə yox. Elmi mətnlər, xəbərlər, təlimatlar, rəsmi bildirişlər: The museum was opened in 1998, Breakfast is served from 7 to 10 (Səhər yeməyi 7-dən 10-a qədər verilir).

By nə vaxt yazılır? Hərəkəti edən vacib və ya maraqlıdırsa, onu sonda by ilə deyirik. Bu söz Azərbaycan dilindəki "tərəfindən" sözünə uyğundur: This poem was written by Nizami (Bu şeir Nizami tərəfindən yazılıb). Amma çox vaxt by lazım deyil: by people, by someone, by them heç bir məlumat vermir və cümləni ağırlaşdırır. Praktikada məchul cümlələrin çoxunda by ümumiyyətlə olmur.

Bir neçə nümunə ilə formanı gözünə öyrəşdir:

• Paper is made from wood. Kağız ağacdan hazırlanır.
• The windows were cleaned yesterday. Pəncərələr dünən təmizləndi.
• My letter was read by the director himself. Məktubumu direktorun özü oxudu (hərfən: direktorun özü tərəfindən oxundu).
• Toğrul's car is parked outside. Toğrulun maşını bayırda saxlanılıb.

İndi ilk məşqi edək. Hər tapşırıqda düzgün formanı seç və ya yaz.

is made və was built: Present və Past Simple passive

Gündəlik ingilis dilində məchul növün ən çox iki forması işlənir: Present Simple passive və Past Simple passive. Bu ikisini yaxşı bilsən, xəbərlərin, menyuların, bələdiyyə elanlarının, məhsul etiketlərinin çoxunu anlayacaqsan.

Be felini seçmək üçün Dərs 1-dən və Dərs 12-dən tanış iki sual ver. Birincisi, hansı zaman? Ümumi fakt və vərdişdirsə Present (am/is/are), keçmişdə bitibsə Past (was/were). İkincisi, mübtəda tək, yoxsa cəm? Diqqət et: bu sual yeni mübtədaya, yəni hərəkəti alan sözə aiddir. People grow tea cümləsində people cəmdir, amma məchulda mübtəda tea olur və sayılmayan isim kimi tək davranır: Tea is grown.

Present Simple passive xüsusilə proses təsvir edəndə işlənir. Məsələn, çayın hazırlanması belə danışılır:

• First, the leaves are picked by hand. Əvvəlcə yarpaqlar əllə yığılır.
• Then they are dried for several hours. Sonra bir neçə saat qurudulur.
• After that, the tea is packed and sent to shops. Bundan sonra çay qablaşdırılır və mağazalara göndərilir.

Bu üç cümlədə çayı kimin yığdığı, quruduğu, qablaşdırdığı deyilmir, çünki vacib olan prosesin özüdür. IELTS Writing Task 1-də "prosesi təsvir et" tapşırığı məhz belə cümlələr tələb edir.

Past Simple passive isə tarix və hadisələr üçündür. Xəbər başlıqlarında, muzey lövhələrində, bioqrafiyalarda hər yerdə görəcəksən:

• The castle was built in the 12th century. Qala XII əsrdə tikilib.
• Two new parks were opened in Beyləqan last month. Keçən ay Beyləqanda iki yeni park açıldı.
• The match was cancelled because of the rain. Matç yağışa görə ləğv edildi.
• These songs were written in the sixties. Bu mahnılar altmışıncı illərdə yazılıb.

Bir xüsusi ifadəni ayrıca yadda saxla: be born (doğulmaq). İngilis dilində doğulmaq həmişə məchuldur, çünki bizi anamız dünyaya gətirir, biz özümüz yox. I was born in 2001 (2001-ci ildə doğulmuşam), My twins were born in March (Əkizlərim martda doğulub). Azərbaycanlılar tez-tez I born və ya I am born deyir, çünki ana dilimizdə "doğuldum" sözündə be feli eşidilmir. Doğum keçmişdə olduğu üçün was/were lazımdır.

Digər zamanlar və modal fellər

Məchul növ ingilis dilindəki demək olar bütün zamanlarda işlənir və yaxşı xəbər budur ki, qayda hər yerdə eynidir: be felini lazım olan zamana qoy, arxasına V3 əlavə et. Sən artıq bütün bu zamanları əvvəlki dərslərdən bilirsən, sadəcə əsas felin yerinə be gəlir. Ən çox işlənənlər bunlardır:

Bu siyahıda iki yeni söz gördün: being və been. Onları qarışdırmamaq üçün sadə sınaq: being yalnız Continuous zamanlarda gəlir, onun önündə həmişə am/is/are/was/were dayanır (Dərs 4 və Dərs 13). been isə Perfect zamanlarda gəlir, onun önündə həmişə have/has/had dayanır (Dərs 21 və Dərs 24). Dərs 23-də bu iki sözün qarışdırılmasını artıq səhv kimi görmüşdük, burada da eyni qayda işləyir.

Present Perfect passive gündəlik həyatda xüsusilə tez-tez qarşına çıxacaq, çünki saytlar, tətbiqlər və rəsmi məktublar onu çox sevir: Your password has been changed (Şifrəniz dəyişdirilib), The meeting has been postponed (Görüş təxirə salınıb), Your payment has been received (Ödənişiniz qəbul edilib). Bu cümlələrdə nəticə indi vacibdir, kimin etdiyi isə maraqlı deyil. Dərs 22-dəki qayda burada da qüvvədədir: dəqiq keçmiş vaxt varsa (yesterday, in 2010), Past Simple passive lazımdır: The meeting was postponed yesterday.

Modal fellərlə məchul növ qaydalarda, təlimatlarda və elanlarda geniş işlənir. Dərs 26-dan bilirsən ki, modal feldən sonra ilkin fel gəlir. Məchulda bu ilkin fel be-dir, ondan sonra V3:

• This medicine must be kept in the fridge. Bu dərman soyuducuda saxlanmalıdır.
• Phones can't be used during the exam. İmtahan zamanı telefondan istifadə etmək olmaz.
• The form should be filled in by 5 pm. Forma saat beşə qədər doldurulmalıdır.
• The problem will be solved soon. Problem tezliklə həll olunacaq.

Diqqət et ki, Azərbaycan dilində bu cümlələrin çoxu "-malıdır", "-acaq" kimi şəkilçilərlə deyilir və be felinə ehtiyac hiss olunmur. İngilis dilində isə modal və V3 arasında be mütləqdir: must kept yox, must be kept.

Bu cümlələri öz həyatından nümunələrlə canlı söhbətdə işlətmək istəyirsənsə, kiçik qrupda məşq etmək çox kömək edir. Variantlara ingilis dili kursları səhifəsində baxa bilərsən.

İnkar, sual və happen tələsi

Məchul növdə inkar və sual qurmaq çox asandır, çünki köməkçi artıq cümlədədir: bu, be felinin özüdür. Dərs 1-dən bildiyin qayda burada da işləyir: inkarda be-dən sonra not gəlir, sualda be mübtədadan əvvələ keçir. do, does, did burada heç vaxt işlənmir.

Perfect və will olan cümlələrdə yalnız birinci köməkçi irəli keçir: Has the work been finished?, Will the car be repaired? İkinci hissə (been, be) mübtədadan sonra öz yerində qalır.

Sual sözləri ilə sıra belədir: sual sözü + be + mübtəda + V3. When was this castle built? (Bu qala nə vaxt tikilib?), Where are these cups made? (Bu fincanlar harada istehsal olunur?), Why was the match cancelled? (Matç niyə ləğv edildi?). Sual sözlərinin yerini unutmusansa, sual sözləri dərsinə (Dərs 14) qayıt. Hərəkəti edən barədə soruşmaq istəyirsənsə, sözönü sonda qalır: Who was this book written by? (Bu kitab kim tərəfindən yazılıb?). Danışıqda isə çox vaxt sadəcə aktiv sual verilir: Who wrote this book?

Qısa cavab, həmişə olduğu kimi, sualın köməkçisini təkrar edir: Was the email sent? Yes, it was. / No, it wasn't. Has the room been cleaned? Yes, it has. / No, it hasn't. Müsbət qısa cavabda qısaltma yoxdur.

İndi söz verdiyimiz tələyə qayıdaq. Azərbaycan dilində bəzi fellər məchul kimi səslənir, amma ingiliscə qarşılığı obyekt almayan feldir və məchul forması yoxdur:

• happen (baş vermək): What happened? (Nə oldu?), was happened yox.
• die (ölmək): The writer died in 1990, was died yox.
• arrive (gəlib çatmaq): The parcel arrived yesterday, was arrived yox.
• appear, disappear (görünmək, yox olmaq): The sun appeared, The keys disappeared.

Bu fellərdə hərəkəti "alan" heç nə yoxdur, ona görə onları məchula çevirmək mümkün deyil. Sınaq sualı: "Bu feldən sonra nəyi? sualına cavab verən söz gələ bilərmi?" build what? the house: deməli, məchul ola bilər. happen what?: cavab yoxdur, deməli məchul olmaz.

Canlı dialoq: Astarada çay fabrikində

Rəvan Astarada köhnə çay fabrikinə ekskursiyaya gəlib və onu fabrikdə işləyən Aytac qarşılayır. Dialoqda hər məchul cümləni tap və özünə sual ver: kim edir, nə üçün deyilmir?

• Aytac: Welcome! This factory was built in 1937, and it is still used today. (Xoş gəlmisiniz! Bu fabrik 1937-ci ildə tikilib və bu gün də istifadə olunur.)
• Rəvan: Wow. Where is the tea grown? (Vay. Çay harada becərilir?)
• Aytac: On the hills behind the village. The leaves are picked by hand in May and June. (Kəndin arxasındakı təpələrdə. Yarpaqlar may və iyun aylarında əllə yığılır.)
• Rəvan: And what's happening in that room? (Bəs o otaqda nə baş verir?)
• Aytac: The new machine is being tested. It was sent from Italy last month. (Yeni maşın sınaqdan keçirilir. Keçən ay İtaliyadan göndərilib.)
• Rəvan: Can visitors buy tea here? (Qonaqlar burada çay ala bilərmi?)
• Aytac: Of course. Our tea is sold in the small shop at the exit. All the boxes have been packed this morning. (Təbii ki. Çayımız çıxışdakı kiçik dükanda satılır. Bütün qutular bu səhər qablaşdırılıb.)
• Rəvan: Great. Photos aren't allowed inside, are they? (Əla. İçəridə şəkil çəkmək olmaz, eləmi?)
• Aytac: They are allowed, but the flash must be switched off. (Olar, amma fləş söndürülməlidir.)

Bu dialoqda məchul növ demək olar bütün zamanlarda göründü: was built (Past Simple), is used, is grown, are picked, is sold (Present Simple), is being tested (Present Continuous), have been packed (Present Perfect), must be switched off (modal). Bir də Rəvanın what's happening sualına bax: happen məchul olmur, ona görə burada aktiv Present Continuous işlənib. Rəvanın son sualının sonundakı are they? hissəsi isə "eləmi?" mənasını verir; bu quruluşu Dərs 36-da ayrıca öyrənəcəyik. Dialoqu ucadan oxu, sonra hər məchul cümləni aktivə çevirməyə çalış: Workers built this factory in 1937.

Gündəlik həyatda bu hazır ifadələr də çox işlənir:

• It's made in Azerbaijan. Azərbaycan istehsalıdır.
• Smoking is not allowed. Siqaret çəkmək qadağandır.
• You're invited! Dəvətlisən!
• The shop is closed on Mondays. Mağaza bazar ertəsi bağlıdır.

Bu ifadələr ingilis dilində small talk zamanı da faydalıdır: məsələn, bir əşyanın harada alındığını və ya hazırlandığını danışanda.

Azərbaycanlıların məchul növdə ən çox etdiyi 6 səhv

Səhvlərin çoxu bir yerdən gəlir: Azərbaycan dilində məchulluğu bir şəkilçi göstərir, ingilis dilində isə iki söz lazımdır və onlardan biri tez-tez "itir". Hər birini bir dəfə görmək kifayətdir:

Birinci səhv ana dilimizdən gəlir: "körpü tikildi" sözündə ayrıca köməkçi yoxdur, ona görə ingiliscədə də be felini unuduruq. Nəticədə cümlənin mənası dəyişir: The bridge built "körpü tikdi" kimi oxunur. İkinci səhvdə ikinci forma (wrote) üçüncü formanın (written) yerinə yazılıb; qaydalı fellərdə bu fərq görünmür (opened), qaydasızlarda isə dərhal göz qabağındadır. Üçüncü səhv "baş verdi" sözünün məchul kimi səslənməsindən gəlir, amma happen obyekt almır. Dördüncü səhvdə be feli köhnə mübtədaya görə seçilib, yeni mübtəda (the houses) isə cəmdir. Beşinci səhvdə Past Simple-ın aktiv sualı ilə məchul sual qarışıb. Altıncıda isə "-dan, -dən" mənası ilə "tərəfindən" qarışdırılıb. Daha çox nümunə üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsinə də baxa bilərsən.

Ev tapşırığı: öz şəhərin haqqında

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Yaşadığın şəhər və ya kənd haqqında kiçik bir məlumat lövhəsi yaz, sanki turistlər üçün. Aşağıdakı plana uyğun 8 cümlə olsun:

1. İki tarix cümləsi (Past Simple passive): The main mosque was built in the 19th century.
2. İki ümumi fakt (Present Simple passive): Fruit is grown in many gardens here.
3. Bir hazırda davam edən iş: A new school is being built near the park.
4. Bir son nəticə: The central street has been repaired.
5. Bir qayda (modal + be + V3): Rubbish must be thrown in the bins.
6. Bir sual: When was the first library opened in your town?

Yazdıqlarını ucadan oxu və hər cümlədə yoxla: be feli var və zamana uyğundur; be mübtəda ilə uyğunlaşır (tək/cəm); əsas fel üçüncü formadadır; by yalnız lazım olanda yazılıb; happen, die, arrive kimi fellər məchula çevrilməyib. Cümlələrini müəllimlə yoxlamaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və növbəti dərsə yoxlanmış variantla gəl.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə məchul növlə "kim etdi" yox, "nə oldu" sualına cavab verməyi öyrəndin: be + üçüncü forma, bütün əsas zamanlarda, modal fellərlə, inkar və sualda. Növbəti dərsdə başqa bir "çevirmə" mövzusu gəlir: Reported Speech, yəni dolayı nitq. Kiminsə sözünü başqasına necə ötürürük? He said, "I am tired" cümləsi He said that he was tired olur. Orada zamanlar yenə bir pillə geriyə gedəcək, Dərs 29 və Dərs 30-dakı kimi, Past Perfect (Dərs 24) isə yenidən lazım olacaq.

Məchul növün bütün formalarını bir səhifədə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin passive voice haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir.

Tez-tez verilən suallar