Present Perfect: have/has + üçüncü forma, nə vaxt işlənir

Bu, kursun 21-ci dərsidir və B1-B2 hissəsinin başlanğıcıdır. Əvvəlki dərsdə in, on, at sözönlərini öyrənərək A1-A2 hissəsini bağladıq. İndi ingilis dilinin ən məşhur "çətin" zamanına keçirik: Present Perfect. Dərs 20-nin sonunda vəd etmişdik ki, I have lived here for five years və she has just left kimi cümlələr burada açılacaq. Söz tutduq, başlayaq.

Present Perfect Azərbaycan dilində tək zamana tam uyğun gəlmir, buna görə çoxlarına çətin görünür. Əslində isə forması sadədir: hamısı have/has + üçüncü forma düsturundan ibarətdir. Çətin olan yalnız onu nə vaxt işlətməkdir. Dərsi buna görə kiçik hissələrə böldük və hər hissədən sonra məşq qoyduq.

Present Perfect nədir və Azərbaycan dilində nəyə bənzəyir

Bu zaman iki işi eyni anda görür: keçmiş hadisədən danışır, amma indi ilə bağlayır. Azərbaycan dilində buna ən çox -mışdır / -mişdir və -ıb / -ib şəkilçiləri yaxındır. Müqayisə et:

• Mən bu filmi görmüşəm. → I have seen this film. (İndi bu filmi bilirəm.)
• Açarlarımı itirmişəm. → I have lost my keys. (İndi də açarlarım yoxdur.)
• Biz beş ildir burada yaşayırıq. → We have lived here for five years. (Hələ də yaşayırıq.)

Bu üç cümlənin ortaq cəhəti odur ki, hadisənin nə vaxt olduğu vacib deyil. Vacib olan indiki nəticə, təcrübə və ya davam edən vəziyyətdir. Hadisənin dəqiq vaxtı deyilsə, məsələn yesterday və ya in 2019, artıq Present Perfect yox, Past Simple işlədilir. Dərs 22-də bu ikisini yan-yana ətraflı müqayisə edəcəyik, bu dərsdə isə əsas istifadəni möhkəmləndiririk.

Forma: have/has + üçüncü forma

Düstur bütün cümlələrdə eynidir: mübtəda + have/has + felin üçüncü forması. Köməkçini mübtəda seçir. Bu, Dərs 3-dən tanış qaydadır: I, you, we, they ilə have, he, she, it ilə has. Danışıqda qısaldılır: I've, you've, we've, they've, he's, she's. Diqqət et ki, she's burada she has deməkdir, she is yox. Fərqi növbəti sözə baxaraq tapırsan: she's gone (üçüncü forma, deməli has), she's tired (sifət, deməli is). Dərs 11-də have got ilə bağlı 's-in üç mənasını görmüşdün, indi bu mənaların siyahısına Present Perfect də əlavə olunur.

Əsas sual odur ki, üçüncü forma nədir. Fellərin üç forması var: ilkin forma (go), ikinci forma (went, Past Simple üçün) və üçüncü forma (gone). Qaydalı fellərdə ikinci və üçüncü forma eynidir və hər ikisi -ed ilə yazılır: work - worked - worked, visit - visited - visited. Yazılış qaydaları Dərs 12-dəki kimidir (study - studied, stop - stopped). Qaydasız fellərdə isə hər birini ayrıca öyrənmək lazımdır. Ən çox işlənən 12 fel:

İkinci qrup işini asanlaşdırır: orada ikinci və üçüncü forma eynidir, ona görə səhv etmək çətindir. Birinci qrupda isə tələyə düşmək asandır, çünki went, saw, ate sözləri Past Simple-dan yaxşı tanışdır. Qayda isə sərtdir: have/has-dan sonra yalnız üçüncü forma gəlir. I have went və She has saw səhvdir, düzgünü I have gone, she has seen-dir. Qaydasızları gündə 3-4 ədəd öyrənmək yaxşı üsuldur; sözləri çox görmək üçün ingilis dili öyrənmək üçün sözlər siyahısına da baxa bilərsən.

İndi yoxla. Hər sualda düzgün köməkçini və ya üçüncü formanı seç və ya yaz.

İnkar, sual və qısa cavab

Present Perfect-də have/has özü köməkçidir, ona görə do/does/did ona qoşulmur. Bu, Dərs 13-dəki was/were qaydasına bənzəyir: köməkçi varsa, ikinci köməkçiyə ehtiyac yoxdur. Qaydalar çox sadədir:

• İnkar: have/has + not + üçüncü forma. Danışıqda: haven't, hasn't. I haven't seen him today. She hasn't eaten yet.
• Sual: Have/Has + mübtəda + üçüncü forma. Have you finished? Has he called you?
• Sual sözü ilə: sual sözü ən əvvələ gəlir, qalanı eynidir. What have you done? Where has she gone? Bu, Dərs 14-dəki sxemlə eynidir.

Qısa cavablar da Dərs 1-dən tanışdır: köməkçi təkrar olunur, əsas fel təkrar olunmur. Yes, I have. / No, I haven't. / Yes, she has. / No, she hasn't. Müsbət cavabda qısaltma yoxdur: Yes, I've səhvdir. Sual Present Perfect-dədirsə, cavabda did işlətmə.

Nə vaxt işlənir: təcrübə, nəticə və ever, never, just, already, yet

İndi ən vacib hissəyə gəldik. Present Perfect üç əsas vəziyyətdə işlənir. Üçündə də dəqiq vaxt deyilmir.

1. Həyat təcrübəsi. "Həyatımda bunu etmişəm / etməmişəm" mənasında. Burada ever (nə vaxtsa, sualda) və never (heç vaxt) çox işlənir. Have you ever been to Georgia? (Nə vaxtsa Gürcüstanda olmusan?) I have never eaten sushi. (Heç vaxt suşi yeməmişəm.) Never özü inkardır, ona görə I haven't never deyilmir.

2. İndi görünən nəticə. Keçmişdə bir şey baş verib və indi onun izi var. I have lost my keys (açarlarım yoxdur, ona görə içəri girə bilmirəm). She has broken her phone (telefonu qırıqdır). Burada mühüm olan "nə vaxt" yox, "indi nə vəziyyətdəyik" sualıdır.

3. Yenicə bitən və ya hələ bitməyən iş. Üç kiçik söz bu mənanı verir və hər birinin öz yeri var:

Gözlənilməz cəhət odur ki, yet müsbət cümlədə işlənmir, already isə adətən sualda və inkarda işlənmir. Qısa xatırlatma: müsbətdə already, sualda və inkarda yet. Bir də today, this week, this year kimi hələ bitməmiş dövr sözləri Present Perfect ilə işləyir: I have drunk three coffees today (bu gün hələ bitməyib). Eyni cümləyə yesterday qoysan, artıq I drank deməlisən.

Azərbaycan dilində bu fərqi çox vaxt hiss etmirik, çünki hər ikisini keçmiş şəkilçisi ilə deyirik. İngilis dilində isə seçim vacibdir. Dəqiq vaxt varsa (yesterday, last week, in 2020, two years ago) → Past Simple. Dəqiq vaxt yoxdur və indi ilə bağlıdırsa → Present Perfect. Bu iki cümləyə bir də bax: I lost my keys yesterday (hadisə haqqında xəbər) və I have lost my keys (indi açarım yoxdur). Birincidə "nə vaxt" vacibdir, ikincidə "indi nə var" vacibdir.

for, since, been və gone

Present Perfect-in üçüncü böyük işi hələ də davam edən vəziyyətdir: keçmişdə başlayıb və indi də davam edir. Bunun üçün iki söz lazımdır və onların fərqi çox vacibdir. Dərs 20-dəki sözönü işini xatırlayırsan: kiçik sözlər böyük məna daşıyır. Burada da belədir:

• for + müddət: for five years, for two hours, for a long time, for a week. Sual: "nə qədər?"
• since + başlanğıc nöqtəsi: since 2019, since Monday, since 9 o'clock, since I was a child. Sual: "nə vaxtdan?"

Nümunələr: I have lived in Baku for ten years. (On ildir Bakıda yaşayıram.) I have lived in Baku since 2015. (2015-dən Bakıda yaşayıram.) İkisi eyni şeyi deyir, sadəcə müddəti və ya başlanğıcı göstərir. Qaydanı bir cümlə ilə yoxla: "for-dan sonra rəqəm və vahid gəlir (five years), since-dən sonra tarix və ya hadisə gəlir (2015, Monday)."

Burada Azərbaycan dilinin təsiri yanıltmasın. Biz "beş ildir yaşayıram" deyirik, yəni indiki zamandan istifadə edirik. İngilis dilində isə I live here for five years deyilmir, çünki indiki zaman bu mənanı vermir. Düzgünü I have lived here for five years-dır. Eyni şey bütün "...-dır, ...-dir" ilə bitən müddət cümlələrinə aiddir: "iki saatdır gözləyirəm" → I have waited for two hours.

Bir də iki kiçik söz var ki, onları qarışdırmaq çox asandır: been və gone. İkisi də go felinin yaxın formalarıdır, amma mənaları fərqlidir:

Yoxlama sualı sadədir: "O adam indi burada?" Əgər bəli → been (qayıdıb). Əgər xeyr → gone (hələ yoldadır və ya orada). Bu fərq həm yazıda, həm də danışıqda həmişə sorulur. Daha çox dil resursu tapmaq istəyirsənsə, ingilis dili öyrənmək üçün saytlar siyahısında Present Perfect-i nümunələrlə göstərən pulsuz mənbələr var.

Canlı dialoq: Present Perfect real söhbətdə

İndi qaydanın real söhbətdə necə səsləndiyinə baxaq. Mingəçevirdəki ofisdə yeni iş yoldaşları Ceyran və Əfqan ilk qəhvə fasiləsində tanış olurlar. Hər cavabda Present Perfect-i tap və niyə vaxtın deyilmədiyini düşün:

• Ceyran: Have you ever been to Georgia? (Nə vaxtsa Gürcüstanda olmusan?)
• Əfqan: Yes, I have. I've been to Tbilisi twice. (Bəli. Tbilisidə iki dəfə olmuşam.)
• Ceyran: Lucky you! I've never travelled abroad. (Nə yaxşı! Mən heç vaxt xaricə getməmişəm.)
• Əfqan: Really? Have you booked anything yet? (Doğrudan? Hələ nəsə sifariş etmisən?)
• Ceyran: Not yet, but I've just read a great article about Tbilisi. (Hələ yox, amma indicə Tbilisi haqqında gözəl məqalə oxudum.)
• Əfqan: I've already made a list of places. Shall I send it to you? (Mən artıq yerlərin siyahısını hazırlamışam. Sənə göndərim?)
• Ceyran: Yes, please! How long have you worked here? (Bəli, zəhmət olmasa! Burada nə qədərdir işləyirsən?)
• Əfqan: I've worked here for three years, since 2023. (Burada üç ildir işləyirəm, 2023-dən.)
• Ceyran: And where is Rauf? I haven't seen him today. (Rauf haradadır? Onu bu gün görməmişəm.)
• Əfqan: He has gone to the bank. He'll be back soon. (O, banka gedib. Tezliklə qayıdacaq.)

Bu dialoqda dərsin hər hissəsi var: təcrübə (I've been to Tbilisi twice), never, yet, just, already, for və since, sual (Have you booked…?), inkar (I haven't seen him) və gone. Son cavabda He'll be back soon cümləsinə də fikir ver: orada Dərs 18-dən tanış will ilə gələcək işləyir. Dialoqu rollara bölüb ucadan oxu, sonra Əfqanın yerinə öz səyahətlərini və iş yerini qoy.

Gündəlik danışıqda Present Perfect ilə qurulan bəzi hazır ifadələri də əzbərlə:

• Have you ever…? Nə vaxtsa… etmisən?
• I've never been so happy. Heç vaxt belə xoşbəxt olmamışam.
• It has been a long day. Uzun gün idi.
• I haven't had time yet. Hələ vaxtım olmayıb.
• How long have you lived here? Burada nə qədərdir yaşayırsan?
• I've just remembered! Təzəcə yadıma düşdü!
• Have you finished yet? Bitirmisən?
• That's the best film I have ever seen. İndiyədək gördüyüm ən yaxşı filmdir.

Azərbaycanlıların Present Perfect ilə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu ana dilimizdə hər şeyi keçmiş şəkilçisi ilə deməyimizdən gəlir. İngilis dilində isə keçmiş iki cür ifadə olunur. Hər səhvi bir dəfə görmək kifayətdir ki, öz nitqində tanıyasan:

Dördüncü səhv ən çox yayılmışdır və Dərs 22-nin əsas mövzusudur. Dərs 7-də I don't have no money səhvini görmüşdün: orada da bir cümlədə iki inkar mənasız idi. Altıncı səhv eyni ailədəndir. Ümumi qayda: cümlədə yalnız bir inkar olur.

Bir də xatırladım: Dərs 1-də I am agree səhvini gördün, burada isə I have agree deyənlər də var. Burada felin üçüncü formasına ehtiyac var: I have agreed. Qaydalı fellərdə üçüncü forma -ed ilə bitir. Başqa tipik səhvlərə azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsində də baxa bilərsən.

Ev tapşırığı: öz həyatını Present Perfect ilə danış

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Dəftərə və ya telefonuna ingilis dilində özün haqqında 8 cümlə yaz, hər birində Present Perfect olsun. Nümunə plan:

1. İki ölkə və ya şəhər, harada olmusan: I have been to Quba and Gabala.
2. Heç etmədiyin bir şey: I have never ridden a horse.
3. Sevdiyin film haqqında: I have seen it three times.
4. Müddət, for ilə: I have studied English for two years.
5. Başlanğıc, since ilə: I have lived in this flat since 2022.
6. Bu gün artıq etdiyin iş: I have already had breakfast.
7. Hələ etmədiyin iş: I haven't read the book yet.
8. Bir sual, dostundan soruş: Have you ever tried khinkali?

Hər cümləni yazandan sonra özünə iki sual ver: "dəqiq vaxt demişəmmi?" (demişəmsə, Past Simple lazımdır) və "üçüncü formadan istifadə etmişəmmi?" Bu iki yoxlama vərdişə çevriləndə Present Perfect avtomatik gələcək.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var və "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Present Perfect-in əsasını öyrəndin: forma, təcrübə, nəticə, ever/never/just/already/yet və for/since. Növbəti dərsdə bu zamanı Past Simple ilə yan-yana müqayisə edəcəyik: I have lost my keys ilə I lost my keys yesterday arasında fərq, hansı vaxt sözü hansı zamanı çağırır və nə üçün yesterday ilə Present Perfect birləşmir. Bu dərsdəki 4-cü səhv orada ətraflı açılacaq.

Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin British Grammar bölməsi yaxşı əlavə mənbədir (orada Present Perfect hissəsinə bax). Dərsləri müəllimlə keçmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsinə bax və ya ingilis dili repetitorları tap.

Tez-tez verilən suallar