Past Simple: qaydalı və qaydasız fellər, keçmişdən necə danışmaq olar

Bu, ingilis dili qrammatikası kursunun 12-ci dərsidir və indiyə qədər yalnız indiki zamandan danışmışıq. Əvvəlki dərsdə sonda I had a bike when I was ten cümləsini göstərmişdik və söz vermişdik ki, had sözünün haradan gəldiyini izah edəcəyik. İndi növbə gəlib: bu dərs Past Simple, yəni keçmişdə bitmiş hərəkətlər haqqındadır. Dünən nə etdin, keçən yay hara getdin, səhər nə yedin: bütün bunları bu zamanla deyirik.

Yenə edə-edə öyrənmək prinsipi ilə gedirik: qaydanın hər kiçik hissəsindən sonra bir məşq bölməsi var, cavabı seçən və ya yazan kimi nəticəni və niyə belə olduğunu görürsən. Bu dərs bir az uzundur, çünki Past Simple-ın iki üzü var: qaydalı fellər qaydaya tabe olur, qaydasızlar isə yadda saxlanılmalıdır. Bunu qorxulu yox, maraqlı edən yol da var və biz ora gedəcəyik.

Past Simple nə vaxt işlənir

Past Simple keçmişdə başlayıb bitmiş hərəkəti bildirir. Hərəkətin vaxtı bəllidir və ya ağıldadır: dünən, keçən həftə, iki il əvvəl, bayramda. Azərbaycan dilində bunu "-dı, -di, -du, -dü" şəkilçisi ilə deyirik: getdi, gördü, aldı. İngiliscədə isə şəkilçi fel formasının özünə yerləşir.

• Dünən Bakıya getdim. → I went to Baku yesterday.
• Keçən həftə yeni telefon aldı. → She bought a new phone last week.
• Onlar iki saat əvvəl çıxdılar. → They left two hours ago.

Past Simple ilə birlikdə tez-tez bu vaxt sözləri gəlir: yesterday (dünən), last night / week / year (keçən gecə / həftə / il), two days ago (iki gün əvvəl), in 2019 (2019-da), when I was a child (uşaq olanda). Cümlədə belə söz görəndə fel mütləq keçmiş formada olmalıdır.

Yaxşı xəbər də var: Past Simple-da şəxsə görə dəyişiklik yoxdur. Present Simple dərsində he, she, it ilə felə -s əlavə edirdik (she works). Keçmişdə bu qayda yoxdur: I worked, you worked, she worked, they worked. Fel hamı üçün eynidir, yalnız be felində (was/were) kiçik istisna var və ona sonra baxacağıq.

Qaydalı fellər: sonuna -ed əlavə et

Fellərin böyük əksəriyyəti qaydalıdır: keçmiş formanı düzəltmək üçün ilkin formaya -ed əlavə edirik. work → worked, watch → watched, visit → visited, call → called. Ancaq yazılışda dörd kiçik qayda var və onları bilməsən, düzgün sözü səhv yazarsan:

Üçüncü qaydada diqqət et: yalnız samitdən sonrakı y dəyişir. Saitdən sonra y olduqda heç nə olmur: play → played, enjoy → enjoyed, stay → stayed. Bu, Present Simple-dakı -ies qaydasının eyni məntiqidir: studies / studied, plays / played. Dördüncü qaydada isə yoxlama sadədir: söz bir hecalıdırsa və qısa sait + bir samitlə bitirsə, samit ikiləşir. Amma w, x, y ikiləşmir: fix → fixed, snow → snowed.

İndi bir incəlik: yazılışda hər yerdə -ed yazırıq, amma deyiləndə üç cür səslənir. Samit səslərdən sonra yumşaq /t/ kimi: worked, watched. Sait və cingiltili samitlərdən sonra /d/ kimi: played, called. T və d ilə bitən fellərdən sonra isə ayrıca hece olur, /ɪd/ kimi: wanted, needed, visited. Bunu hələlik qayda kimi əzbərləməyə ehtiyac yoxdur: qulaq tədricən alışır, əsas odur ki, wanted sözündəki "id" hecesini udmayasan.

İndi yoxla. Hər tapşırıqda düzgün keçmiş formanı seç və ya yaz. Yazılış qaydalarının hamısı bu məşqdə qarşına çıxacaq.

Qaydasız fellər: went, bought, saw

Ən çox işlənən fellərin bir hissəsi qaydaya tabe olmur. Onların keçmiş forması tamam başqa sözdür: go → went, buy → bought, see → saw. Azərbaycan dilində fellər belə sıçrayışlarla dəyişmir, ona görə bu forma bizə qəribə gəlir. İngiliscədə isə bu fellər ən gündəlik fellərdir, ona görə onları öyrənmək mütləqdir. Yaxşı xəbər: ən vacibləri cəmi 25-30 fel təşkil edir və biz onları qruplara bölə bilərik.

Yadda saxlamağın ən yaxşı yolu bu fellərə ayrı-ayrı yox, cümlə içində baxmaqdır. "buy – bought" cütünü yazıb əzbərləmək yerinə "Dünən çörək aldım: I bought bread yesterday" cümləsini səsləndir. Hər gün 3 yeni qaydasız fel götür və hər birindən öz həyatından bir cümlə qur. Bir ayda 90 fel olur, bu isə kursun ehtiyacından çoxdur. Fellərin qalan hissəsi, o cümlədən idiom və ifadələr üçün ən çox işlənən frazal fellər siyahısına da baxa bilərsən.

Have got dərsində öyrəndiyin bir şeyi də burada tətbiq et: have got keçmişdə işlənmir. "Mənim velosipedim vardı" demək üçün sadəcə had deyilir: I had a bike. I had got a bike kimi cümlə başqa mənaya gedir və hələlik lazım deyil.

Be feli keçmişdə: was və were

Birinci dərsdəki am, is, are feli keçmişdə iki formaya sadələşir: was və were. Seçim yenə mübtədaya görədir:

• was: I, he, she, it və tək isimlər. I was tired. She was at work. The film was long.
• were: you, we, they və cəm isimlər. You were right. We were at home. The children were happy.

Past Simple-da şəxsə görə forması dəyişən yeganə fel be felidir. Onun inkarı wasn't və weren't, sualı isə Was he…? Were they…? kimi qurulur. Yəni be ilə didn't və Did işlənmir, çünki be özü köməkçi funksiyasını görür. Bu, Dərs 1-dəki qaydanın keçmiş variantıdır: sual üçün feli mübtədadan əvvələ keçir, inkar üçün not əlavə et.

İnkar cümlə: didn't və əsas fel

İndi Past Simple-ın ən vacib və ən çox səhv edilən hissəsinə gəlirik. Müsbət cümlədə fel keçmiş formada idi (I went, she bought). İnkarda isə didn't (did not) köməkçisi gəlir və əsas fel ilkin formaya qayıdır:

• I went to school. → I didn't go to school.
• She bought a ticket. → She didn't buy a ticket.
• They worked on Sunday. → They didn't work on Sunday.

Bunu Present Simple dərsindəki doesn't qaydası ilə müqayisə et. Orada She doesn't work deyirdik, felə -s əlavə etmirdik, çünki "şəxs" doesn't-ə keçirdi. Burada isə "keçmişlik" didn't-ə keçir. Hər iki halda iş bölgüsü eynidir: köməkçi qrammatik işi görür, əsas fel isə yalnız mənanı daşıyır və dəyişmir.

Be feli bu qaydadan kənardadır. He wasn't at home deyirik, He didn't be at home yox. Beləliklə, inkar üçün iki yol var: be felində wasn't / weren't, bütün qalan fellərdə didn't + ilkin forma. Sən bir cümlə görəndə özünə sadə bir sual ver: "Burada be feli var, yoxsa adi fel?"

Danışıqda didn't həmişə qısa deyilir. Rəsmi yazıda isə tam did not yazmaq düzgündür: The company did not respond. Məna fərqi yoxdur.

Sual cümləsi: Did ... ?

Past Simple-da sual da inkar kimi köməkçi ilə qurulur. Cümlənin əvvəlinə Did qoyulur, mübtəda ondan sonra gəlir, felin özü isə ilkin formada qalır:

• You watched the match. → Did you watch the match?
• She went to Ganja. → Did she go to Ganja?
• They bought a car. → Did they buy a car?

Eyni məntiq: Did keçmişi daşıyır, ona görə fel yenə ilkin formaya qayıdır. Did she went? yazan öyrənən də əslində düzgün sual qurur, yalnız artıq went əlavə edir. Bunu yoxlamaq üçün cümlədəki "keçmişlik" işarələrini say: Did + went iki işarədir, lazım olan isə birdir.

Qısa cavablar da köməkçini təkrar edir, felin özünü yox:

Sual sözü olanda o, ən əvvələ gəlir və sonrakı sıra dəyişmir: Where did you go? (Hara getdin?), What did she buy? (O nə aldı?), When did they leave? (Nə vaxt çıxdılar?). Sual sözlərini 14-cü dərsdə ayrıca və ətraflı öyrənəcəyik, indi isə yalnız bu hazır nümunələrə öyrəş.

Bir də sual qurarkən, mənfi hallarda olduğu kimi, be felində Did işlənmir: Was the film good? doğrudur, Did the film be good? yox. Qaydalar eyni olduğu üçün sənin işin yalnız tək addımdır: cümlədə be varmı?

Canlı dialoq: bazar ertəsi səhər ofisdə

Qaydanı ayrı-ayrı cümlələrdə gördük. İndi onun real söhbətdə necə səsləndiyinə baxaq. Bakıda bir ofisdə bazar ertəsi səhərdir və Elçin həmkarı Zümrüdlə həftə sonunu danışır. Hər sətirdə keçmiş formaları (went, had, didn't) tap və hansının qaydalı, hansının qaydasız olduğunu özünə izah et:

• Zümrüd: Good morning, Elchin! Did you have a nice weekend? (Sabahın xeyir, Elçin! Həftə sonu yaxşı keçdi?)
• Elçin: Yes, I did, thanks. We went to Qusar on Saturday. (Bəli, sağ ol. Şənbə günü Qusara getdik.)
• Zümrüd: Oh, nice! Who went with you? (Nə yaxşı! Kim səninlə getdi?)
• Elçin: My wife and two friends. We left Baku at seven and arrived at ten. (Həyat yoldaşım və iki dost. Bakıdan yeddidə çıxdıq, onda çatdıq.)
• Zümrüd: Did you walk in the mountains? (Dağlarda gəzdiniz?)
• Elçin: Yes, we did. We walked for three hours and we took a lot of photos. But we didn't see any snow. (Bəli. Üç saat gəzdik və çoxlu şəkil çəkdik. Amma qar görmədik.)
• Zümrüd: What a pity! Was the weather good? (Təəssüf! Hava yaxşı idi?)
• Elçin: It was sunny, but a bit cold. And in the evening we ate fresh fish. Did you do anything special? (Günəşli idi, amma bir az soyuq. Axşam təzə balıq yedik. Sən xüsusi bir şey etdin?)
• Zümrüd: No, I didn't. I stayed at home and watched a film. (Yox. Evdə qaldım və film izlədim.)

Dialoqda dərsin bütün halları var: qaydalı fellər (walked, arrived, stayed, watched), qaydasızlar (went, left, took, saw, ate), be feli (was), inkar (didn't see, No, I didn't), sual (Did you walk…?) və qısa cavab (Yes, we did). Maraqlı bir detala diqqət et: didn't see cümləsində see ilkin formadadır, saw deyil. Bütün söhbəti ucadan oxu, sonra Elçinin yerinə öz həftə sonunu danış.

Keçmişdən danışarkən bəzi hazır ifadələr də lazım olur. Onlar o qədər tez-tez işlənir ki, düşünmədən deyilməlidir:

• What did you do yesterday? Dünən nə etdin?
• I had a great time. Əla vaxt keçirdim.
• I didn't know that. Bunu bilmirdim.
• It was a long day. Uzun gün idi.
• I forgot my phone. Telefonumu unutdum.
• How was your weekend? Həftə sonun necə keçdi?

Azərbaycanlıların Past Simple ilə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin böyük hissəsi bir məntiqdən gəlir: Azərbaycan dilində keçmiş zaman şəkilçisi felə yapışır və cümlə boyu bir dəfə yazılır. İngiliscədə isə köməkçi və əsas fel arasında iş bölünür. Onları bir dəfə görmək kifayətdir:

İlk iki səhv ən inadkar olanlardır. Onlardan qurtulmaq üçün bir sadə yoxlama istifadə et: cümlədə did və ya didn't görürsənsə, əsas feli ilkin formaya qaytar. Qalan səhvlər də çox vaxt tələskənlikdən olur. Daha geniş siyahı üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsinə də baxa bilərsən.

Ev tapşırığı: dünənin hekayəsi

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Dəftərə və ya telefonuna ingilis dilində dünən nə etdiyini yaz, ən azı 8 cümlə. Hər birində fərqli bir quruluş olsun. Nümunə plan:

1. Səhər hansı saatda durduğun: I got up at seven.
2. Nə yediyin: I had eggs and tea for breakfast.
3. Hara getdiyin: I went to work by bus.
4. Kimi gördüyün: I saw my old teacher.
5. Bir qaydalı fel: We talked about the weekend.
6. Bir inkar: I didn't cook dinner.
7. Bir be cümləsi: The day was long but nice.
8. Dostuna ünvanlanan bir sual: Did you watch the match?

Yazdıqlarını ucadan oxu və hər cümlədə iki sual ver: bu fel qaydalıdır, yoxsa qaydasız? Cümlədə did və ya didn't varmı, onda fel ilkin formadadırmı? Bu iki sual avtomatik olanda Past Simple də avtomatik olacaq. Bu yoxlama üsulunu evdə ingilis dili öyrənmək planına gündəlik 10 dəqiqəlik vərdiş kimi əlavə etmək yaxşı fikirdir.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır və növbəti dərsin düyməsi yaşıl rəngə boyanacaq. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Past Simple keçmişdə bitmiş hərəkəti bildirir, bəs keçmişdə başqa bir şey baş verəndə davam edən hərəkət necə deyilir? Məsələn: Zəng edəndə yemək bişirirdim. Növbəti dərsdə Past Continuous zamanı ilə tanış olacağıq. Orada bu dərsdə öyrəndiyin was və were köməkçi kimi qayıdır, ona görə onları yaxşı möhkəmləndir.

Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin Past Simple haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir. Əgər qaydasız fellərdə səhvlərini kimsə dərhal düzəltsin istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.

Tez-tez verilən suallar