Present Simple: adi hərəkətlər, I work və she works

Bu, kursun üçüncü dərsidir və indiyə qədərki ən vacib addımdır. Birinci dərsdə be feli (am, is, are) ilə "mənəm, odur, onlardır" demək öyrəndik, ikinci dərsdə şəxs əvəzlikləri və mülkiyyət sifətləri ilə kimin kim olduğunu və kimə aid olduğunu. İndi isə insanların nə etdiyini deyəcəyik: işləyir, oxuyur, yaşayır, sevir.

Birinci dərsdə bir səhvə rast gəlmişdik: She is work. O zaman söz verdik ki, düzgün variantı sonra göstərəcəyik. Cavab bu dərsdədir: She works. Adi fellə be feli birlikdə işlənmir, bunun yerinə fel özü bir qədər dəyişir. İngilis dilində bu forma Present Simple adlanır və gündəlik danışığın yarısından çoxu məhz ondan ibarətdir.

Azərbaycan dilində necə, ingilis dilində necə

Azərbaycan dilində "mən işləyirəm", "sən işləyirsən", "o işləyir" deyirik. Fel hər şəxsdə şəkilçi alır, yəni fel altı ayrı formada işlənir. İngiliscədə iş çox sadədir: yeddi əvəzlikdən altısında fel olduğu kimi qalır və yalnız bir yerdə dəyişir.

Yəni bütün qayda bir cümlədir: he, she, it ilə felin sonuna -s əlavə olunur. Qalan hər şey bunun detallarıdır. Bu qayda ikinci dərsdəki əvəzliklərə söykənir: əvvəl cümlənin mübtədasını tapırsan, sonra əvəzliyi ilə əvəz edirsən və felin formasını seçirsən. Tural = he, my parents = they, the bus = it.

I work, she works: müsbət cümlə

Quruluş Azərbaycan dilindən fərqlidir: ingiliscədə fel mübtədadan dərhal sonra gəlir, cümlənin sonunda yox. Sıra belədir: kim + nə edir + harada və ya nə vaxt.

• I work in a bank. (Mən bankda işləyirəm.)
• You live in Baku. (Sən Bakıda yaşayırsan.)
• He works in a hospital. (O xəstəxanada işləyir.)
• She drinks tea every morning. (O hər səhər çay içir.)
• It opens at nine. (O doqquzda açılır.)
• We study English on Mondays. (Biz bazar ertəsi ingilis dili oxuyuruq.)
• They live in Quba. (Onlar Qubada yaşayırlar.)

Diqqət et: ingiliscədə "mən işləyirəm" cümləsini deyəndə mübtəda (I) mütləq yazılır, çünki fel özü kimin olduğunu göstərmir. İkinci dərsdə bu mövzuda artıq danışmışdıq.

-s, -es, -ies: felin sonu necə dəyişir

"Fel + s" qaydası əksər fellər üçün işləyir: work → works, live → lives, play → plays. Amma bəzi fellərin sonuna -s yazmaq oxunuşu çətinləşdirir. Məsələn, watchs kimi söz tələffüz etmək mümkün deyil. Ona görə sonluğa baxıb üç qayda tətbiq edirik.

Bu qaydalar ilk baxışda çox görünür, amma əslində bir fikrə əsaslanır: sonluq tələffüz oluna bilməlidir. Watch sözünün sonunda "ç" səsi var və ona "s" birbaşa yapışmır, ona görə arada e səsi yaranır: watches. Eyni məntiq wash, pass, fix üçün də keçərlidir. Bir neçə məşqdən sonra gözün özü bu sonluqları tanımağa başlayır.

Ən çox işlənən fellərin üçüncü şəxs formalarını əzbərlə, çünki onlar gündəlik nitqin əsasını təşkil edir: goes, does, has, says, wants, needs, likes, comes, gets, makes. Does və goes sonu -es olanlardır, has isə tamamilə qaydasızdır. Bunların üçü ən çox səhv olunanlardır.

Present Simple nə vaxt işlənir

İndi qayda yadda qaldı, amma hansı hallarda onu seçəcəyik? Bu zamanın adında "present" (indiki) sözü var, amma bu, "indi, bu saniyədə" mənasını vermir. Present Simple zamanın hər yerinə aid olan hallar üçündür. Üç əsas istifadəsi var.

Birincisi, vərdişlər və təkrarlanan işlər. Hər gün, hər həftə, tez-tez edilən şeylər:

• I get up at seven every day. (Mən hər gün yeddidə qalxıram.)
• Nermin drinks coffee in the morning. (Nərmin səhərlər qəhvə içir.)
• My brother plays football on Fridays. (Qardaşım cümə günləri futbol oynayır.)

İkincisi, həqiqətlər və dəyişməyən vəziyyətlər. Elmi faktlar, adətlər, daimi yaşayış yeri və iş:

• Water boils at 100 degrees. (Su 100 dərəcədə qaynayır.)
• The sun rises in the east. (Günəş şərqdən çıxır.)
• My parents live in Quba. (Valideynlərim Qubada yaşayır.)

Üçüncüsü, cədvəllər və proqramlar. Qatar, avtobus, kino, dərs cədvəli:

• The film starts at nine. (Film doqquzda başlayır.)
• The bus leaves at 8:15. (Avtobus 8:15-də yola düşür.)

Bunların hamısında ortaq cəhət var: hərəkət bu anda baş vermir, amma ümumi olaraq doğrudur. "O hazırda çay içir" cümləsi başqa zamana aiddir və onu dördüncü dərsdə, Present Continuous mövzusunda öyrənəcəyik. İndi isə yadda saxla: təkrar və həqiqət üçün Present Simple.

Sıxlıq zərfləri: always, usually, often, sometimes, never

Present Simple tez-tez "nə qədər tez-tez" sualına cavab verən sözlərlə gəlir. Onlara sıxlıq zərfləri deyirik:

• always: həmişə (100%)
• usually: adətən (80%)
• often: tez-tez (60%)
• sometimes: bəzən (40%)
• never: heç vaxt (0%)

Bu sözlərin cümlədəki yeri qaydalıdır və ana dilimizdən fərqli ola bilər. Qayda iki hissədir:

• Adi felin əvvəlində: I always drink tea. She never eats meat. They usually walk to school.
• Be felindən sonra: He is always late. We are usually at home. Bu qayda birinci dərsdəki be felinə qayıdır.

Sözlərin ən çox işlənən yerləri bunlardır. Nitqdə bəzən sometimes və usually cümlənin əvvəlinə də çıxır (Sometimes I walk to work), amma always və never belə işlənmir. Ona görə yeri hələlik sabit saxla: felin əvvəlində.

Dəqiq vaxt bildirən ifadələr də Present Simple ilə gəlir: every day, every week, on Mondays, in the evening, at weekends, once a week, twice a month. Bu ifadələr adətən cümlənin sonunda dayanır: I study English every evening. She visits her grandmother twice a month. Gördüyün kimi, yer üçün də əvvəldə sıxlıq zərfi, sonda vaxt ifadəsi qaydası işləyir.

İnkar və sual: don't, doesn't, Do, Does

İngilis dilində adi fellərdən inkar və sual düzəltmək üçün köməkçi fel lazımdır. Be felində (I am not, Are you?) köməkçiyə ehtiyac yox idi, çünki be özü köməkçi kimi hərəkət edir. Adi fellərdə isə do köməkçisi işə düşür. Burada Azərbaycan dilindən iki fərq var: bizdə inkar şəkilçi ilə (işləmirəm), sual isə -mı/-mi ilə düzəlir (işləyirsən?). İngiliscədə isə ayrıca söz əlavə olunur.

Burada ən vacib qayda: doesn't və Does gələndə -s artıq köməkçiyə keçir və əsas fel əvvəlki sadə formaya qayıdır. Yəni She works (burada -s var), amma She doesn't work və Does she work? (burada -s yoxdur). Bu qaydanı belə yadda saxla: "-s ancaq bir dəfə qoyulur, və o, köməkçidədir".

İnkar: don't və doesn't

• I don't like coffee. (Mən qəhvəni sevmirəm.)
• They don't live in Baku. (Onlar Bakıda yaşamırlar.)
• Vusal doesn't eat meat. (Vüsal ət yemir.)
• The shop doesn't open on Sundays. (Mağaza bazar günləri açılmır.)

Don't = do not, doesn't = does not. Gündəlik danışıqda və mesajlarda qısa formalar işlədilir, rəsmi yazıda isə tam formalar da görmək olar.

Sual: Do və Does

• Do you work on Saturdays? (Sən şənbə günləri işləyirsən?)
• Does Lamiya live near the school? (Ləmiyə məktəbin yaxınlığında yaşayır?)
• Where does Vusal work? (Vüsal harada işləyir?)
• What time do you get up? (Saat neçədə qalxırsan?)

Sual sözü (where, what, when, how) varsa, o cümlənin əvvəlinə çıxır, sonra köməkçi, sonra mübtəda, sonra əsas fel gəlir. Sual sözlərinə 14-cü dərsdə ayrıca baxacağıq, indi where, what və what time kifayətdir.

Qısa cavablar

Sual köməkçi ilə verildiyi üçün cavab da köməkçi ilə verilir. Əsas feli təkrarlamaq lazım deyil:

• Do you like tea? Yes, I do. / No, I don't.
• Does she work here? Yes, she does. / No, she doesn't.

Birinci dərsdə qısa cavablarda qısaltmaya baxmışdıq: Yes, I am (qısaltmasız). Burada da eyni qayda işləyir: müsbət qısa cavabda köməkçi tam qalır (Yes, I do), inkar cavabda isə qısa forma işlənir (No, I don't).

Canlı dialoq: yeni iş yoldaşı

İndi hər şeyi bir yerdə görək. Orxan Sumqayıtdakı bir ofisdə yeni işə başlayıb. Lamiyə ilə qəhvə fasiləsində söhbət edirlər. Hər replikada Present Simple formasını tap: hansı əvəzlikdir və fel dəyişirmi?

• Lamiya: Where do you live, Orkhan? (Harada yaşayırsan, Orxan?)
• Orkhan: I live in Baku, but I work here. I get up at six every day. (Bakıda yaşayıram, amma burada işləyirəm. Hər gün altıda qalxıram.)
• Lamiya: Six! My husband never gets up before eight. (Altıda! Mənim ərim heç vaxt səkkizdən əvvəl durmur.)
• Orkhan: Does he work in an office too? (O da ofisdə işləyir?)
• Lamiya: No, he doesn't. He teaches music at a school. He usually comes home at three. (Xeyr. O məktəbdə musiqi öyrədir. Adətən üçdə evə gəlir.)
• Orkhan: Nice! And what do you do after work? (Əla! Bəs işdən sonra nə edirsən?)
• Lamiya: I sometimes go to the gym, but I don't go every day. (Bəzən idman zalına gedirəm, amma hər gün getmirəm.)
• Orkhan: My sister goes to the gym three times a week. She says it helps her sleep. (Bacım həftədə üç dəfə gedir. Deyir ki, bu yuxusuna kömək edir.)

Dialoqda hər qaydanı görürsən: live, work, get up (I ilə dəyişmir), gets, teaches, comes, goes, says (he/she ilə -s, -es), never, usually, sometimes (sıxlıq zərfləri), don't go, doesn't (inkar), Where do you live? Does he work? (sual). Dialoqu ucadan oxu, sonra Orxanın və Lamiyənin yerinə özünü qoy və öz cavablarını ver. Bu üsul formaları ən sürətli yadda saxlatdırır.

Bir neçə sabit ifadəni də öyrən, çünki gündəlik danışıqda çox işlənir: I get up at… (…-da qalxıram), I go to work by… (…ilə işə gedirəm), I have lunch at… (…-da nahar edirəm), I go to bed at… (…-da yatıram). Bu cümlələrlə gündəlik rejimini bir dəqiqəyə danışa bilərsən. Rejimi ingiliscə demək üçün daha çox ifadə axtarırsansa, gündəlik həyatda işlənən ingilis ifadələri yazısına bax.

Azərbaycanlıların Present Simple-da ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu ana dilindəki şəxs şəkilçilərindən və be felinin təsirindən gəlir. Hər birinə bir dəfə baxmaq onu tanımaq üçün kifayətdir:

Dördüncü səhv ən inadkar səhvdir, çünki bunu hətta uzun müddət oxuyanlar da edir. Düşüncə belə olur: "Cümlədə şəxs var, deməli -s lazımdır". Halbuki -s ancaq cümlədə bir dəfə qoyulur və o, does-dadır. Bunu qulağınla yoxlamaq da olar: Does she works səslənəndə ikiqat olduğunu hiss edirsən. Digər tipik səhvlər üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısına da bax.

Yadda saxlamaq üçün sadə bir üsul var: hər gün axşam ingilis dilində üç cümlə yaz. Cümlələr bu gün nə etdiyin haqqında yox, adətlərin haqqında olsun: I always..., I never..., My mother usually.... Bu cümlələri yazanda -s düzgün gəldimi, köməkçi lazımdırmı deyə bir dəfə yoxla. Bir həftədən sonra bu vərdişə çevrilir.

Ev tapşırığı: gün rejimini yaz

Testdən əvvəl öyrəndiyini öz həyatına tətbiq et. Dəftərə və ya telefona ingilis dilində gündəlik rejimin haqqında 8 cümlə yaz:

1. Saat neçədə qalxırsan: I get up at seven.
2. Səhər nə içirsən və ya yeyirsən: I usually drink tea in the morning.
3. İşə və ya məktəbə necə gedirsən: I go to work by metro.
4. Ailədən birinin vərdişi: My mother always cooks dinner.
5. Etmədiyin bir şey: I never watch TV in the morning.
6. Dostun və ya iş yoldaşın haqqında inkar: My friend doesn't like coffee.
7. Bir sual: Do you play football on Sundays?
8. Cədvəl haqqında bir cümlə: The lesson starts at six.

Yazdıqlarını ucadan oxu. Hər fel üçün özünə üç sual ver: cümlənin mübtədası he, she, it-dirmi? İnkar və ya sual varsa, köməkçi (do/does) yerindədirmi? Sıxlıq zərfi düzgün yerdədirmi? Bu üç suala avtomatik cavab verəndə Present Simple sənin üçün təbii olur. Ümumi gündəlik plan haqqında fikirlər üçün gündəlik ingilis dili öyrənmə rutini yazısına da baxa bilərsən.

Yekun test

İndi bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var və "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

İndi adi hərəkətləri, vərdişləri və həqiqətləri deyə bilirsən. Növbəti dərsdə Present Continuous: I am working, she is drinking tea. Bu zaman "indi, bu anda baş verən" hərəkətlər üçündür. Birinci dərsdəki be feli (am, is, are) orada yenidən işə düşəcək, bu dəfə köməkçi kimi. Present Simple ilə Present Continuous arasındakı fərqi isə beşinci dərsdə yan-yana qoyub müqayisə edəcəyik.

Qaydaların geniş izahını görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin Present Simple haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir. Suallarına canlı cavab verən birinin olmasını istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.

Tez-tez verilən suallar