Danışığa fokuslanmış ingilis dili kursu axtaran insanların çoxu eyni cümləni təkrarlayır: "Qrammatikanı bilirəm, amma danışanda dilim tutulur." Bu şikayət təsadüfi deyil. Məktəb və universitet təhsili çox vaxt oxumağa, yazmağa və test tapşırıqlarına yönəlir, danışığa isə həftədə cəmi bir neçə dəqiqə düşür. Nəticədə insan on il ingilis dili keçir, amma ilk canlı söhbətdə donub qalır.
Bu yazıda yalnız danışıq üzərində qurulmuş kursun necə işlədiyini, hansı insanlar üçün uyğun olduğunu, neçə həftədə nəticə verdiyini və kurs seçərkən nələrə baxmaq lazım olduğunu izah edirik. Ümumi seçim əsasları üçün ayrıca ingilis dili kursu seçərkən meyarlar yazısı var, burada isə yalnız speaking məqsədinə fokuslanırıq.
Danışıq kursu adi ingilis dili kursundan nə ilə fərqlənir
Ümumi ingilis dili kursu dörd bacarığı birlikdə inkişaf etdirir: oxu, dinləmə, yazı və danışıq. Bu, balanslı yanaşmadır, amma danışığa hər dərsdə cəmi on beş-iyirmi dəqiqə düşür. Qrupda səkkiz nəfər olarsa, hər şagirdin danışdığı vaxt iki-üç dəqiqəyə enir. Bir saatlıq dərsdən sonra evə qayıdan insan demək olar ki, ingiliscə danışmamış olur, çünki vaxtın böyük hissəsini dinləyərək keçirib.
Danışığa fokuslanmış kursda tərs məntiq işləyir. Müəllim qısa təqdimatla başlayır, sonra dərsin əsas hissəsi şagirdin danışığına ayrılır. Hədəf yeni qayda öyrətmək yox, artıq bilinən dil materialını sürətli və avtomatik işlətmək vərdişi yaratmaqdır. Danışmaq əzələ kimidir: oxumaqla yox, təkrar etməklə güclənir.
İkinci fərq, səhvə münasibətdir. Adi dərsdə səhv düzəldilir və dərs davam edir. Speaking kursunda isə müəllim səhvləri yazıb saxlayır, nitqi kəsmir və dərsin sonunda ümumi rəy verir. Nitq axını pozulmursa, rəvanlıq formalaşır. Hər cümlədə dayandırılan insan isə mükəmməl qurmağa çalışır və daha da yavaşlayır.
Üçüncü fərq, ölçü meyarıdır. Ümumi kursda irəliləyiş test balı ilə ölçülür. Danışıq kursunda ölçü aşağıdakılardır: bir dəqiqə ərzində fasiləsiz danışa bilirsənmi, sözü tapa bilməyəndə başqa cür ifadə edə bilirsənmi, sual verə və cavabı başa düşə bilirsənmi. Bunlar daha praktik göstəricilərdir və gündəlik həyatda real fərqi göstərir.
Danışmağa mane olan əsl səbəblər
Danışıq problemi çox vaxt lüğət və ya qrammatika çatışmazlığı kimi başa düşülür. Əslində əsas səbəblər başqadır və kurs seçərkən onların hər birinə cavab olub-olmadığına baxmaq lazımdır. Birinci səbəb, tərcümə vərdişidir. İnsan fikri əvvəlcə Azərbaycanca qurur, sonra ingiliscəyə çevirir. Bu, hər cümlədə üç-dörd saniyə itki yaradır və söhbət tempinə çatmağa imkan vermir.
İkinci səbəb, səhv qorxusudur. Çox insan səhv etməkdən qorxduğu üçün susmağı seçir. Halbuki söhbət zamanı qrammatik səhvlərin çoxu başa düşməyə mane olmur. Qarşı tərəf mesajı alır və söhbət davam edir. Üçüncü səbəb, passiv bilikdir: söz tanıyırsan, amma danışanda yadına düşmür. Bu, sözü yalnız oxuyaraq öyrənənlərdə çox olur. Sözü danışıqda aktivləşdirmək üçün onu cümlə içində ucadan işlətmək lazımdır.
Dördüncü səbəb, dinləməyi anlamamaqdır. Söhbət iki tərəflidir. Qarşı tərəfi başa düşmürsənsə, cavab verə bilməzsən. Bu səbəbdən yaxşı speaking kursu dinləməni də ayrıca məşq edir. Beşinci səbəb, tələffüz çətinliyidir: söz doğru olsa da, aydın deyilmirsə, qarşı tərəf təkrar soruşur və insan inamsızlaşır. Tipik səhvlər üçün azərbaycanlıların tələffüz səhvləri yazısı faydalı olar.
Yaxşı speaking kursunun beş əsas elementi
Danışıq kursu bir neçə konkret elementdən ibarət olmalıdır. Proqramda bunlar yoxdursa, kurs yalnız adında speaking daşıyır. Birinci element, şagird danışıq vaxtının çoxluğudur. İkinci element, ssenari əsaslı məşqdir: müəllim real vəziyyət verir, məsələn iş müsahibəsi, restoran sifarişi, yeni tanışlıq, və sən rol oynayırsan.
Üçüncü element, rəy sistemidir. Müəllim hər dərsdə üç-dörd əsas səhvi və üç-dörd uğurlu ifadəni qeyd etməlidir. Yalnız səhv göstərmək insanı sındırır, yalnız tərif isə irəliləməyə kömək etmir. Dördüncü element, ev tapşırığıdır, amma yazı yox, səs: telefonda bir dəqiqəlik cavab yazıb müəllimə göndərmək və ya özün dinləmək. Beşinci element, təkrarlanan mövzu dövrüdür. Eyni mövzuya iki-üç həftə sonra qayıdıb daha yaxşı danışdığını görmək motivasiyanı artırır.
Bu elementlərin hər birini daha geniş izah edən müstəqil mənbə kimi ingilis dili speaking bacarığı yazısını tövsiyə edirik. Orada kölgə məşqi (shadowing), səs yazısı və rəvanlıq texnikaları ətraflı verilib, kurs isə onları sistemli və rəy ilə birləşdirir.
Kimə danışığa fokuslanmış kurs lazımdır
Hər insana yalnız danışıq kursu lazım deyil. Əgər ingilis dilini sıfırdan öyrənirsənsə, əvvəl baza qrammatika və lüğət lazımdır, bunlarsız danışmaq üçün material yoxdur. Danışıq kursu o zaman effektivdir ki, artıq təxminən A2-B1 səviyyən var, yəni sadə cümlələri başa düşür və qura bilirsən. Səviyyəni müəyyən etmək üçün cefr səviyyələri yazısına baxa bilərsən.
Aşağıdakı üç kart ən çox rast gəlinən öyrənən tiplərini, hədəfi, uyğun formatı və əsas riski göstərir. Özünə yaxın olanı seç. İkisinə uyğun gəlirsənsə, daha təcili hədəfi əsas götür.
Kartlardan görünür ki, kurs seçimi səviyyədən çox məqsəddən asılıdır. Birinci tipdə əsas məsələ psixoloji maneədir, buna görə ən çox rol oyunu və səbirli müəllim lazımdır. İkinci tipdə vaxt və struktur önə çıxır, ona görə müsahibə və imtahan formatında məşq etmək lazımdır. Üçüncü tipdə rahatlıq və müntəzəmlik əsasdır, ən yaxşı nəticəni kiçik qrupda mütəmadi söhbət verir.
Neçə həftədə nəticə gözləmək olar
Danışıq vərdişi sürətlə yaranmır, amma düzgün məşqlə ilk dəyişiklik tez hiss olunur. Həftədə iki dərs və gündəlik 15 dəqiqə müstəqil danışıq məşqi ilə ilk dörd həftədə fasilələr azalır, çünki insan tanış mövzularda hazır qəliblər qazanır. Səkkizinci həftədə adətən gündəlik mövzularda bir dəqiqə fasiləsiz danışmaq mümkün olur. On ikinci həftədə isə B1 səviyyədə rəvan, çox vaxt rahat söhbət formalaşır.
Bu rəqəmlər orta göstəricidir. Nəticəni sürətləndirən amillər bunlardır: dərslərin müntəzəmliyi, ev tapşırığı və ingilis dilində gündəlik mühit (podkast, serial, video). Gecikdirən amillər isə dərslərdən sonra uzun fasilə, yalnız Azərbaycan dilində mühit və danışıqdan qaçmaqdır. Əgər vaxt sıxdırsa, intensiv model də mümkündür, bu barədə intensiv ingilis dili kursu yazısında yazmışıq. Daha geniş müddət gözləntiləri ayrıca mövzudur və müvafiq yazıda izah olunacaq.
Real gözləntilər üçün bir qayda var: danışıq kursu səni mükəmməl danışan etmir, sərbəst danışan edir. Fərq əhəmiyyətlidir. Mükəmməllik yüzlərlə saat tələb edir, sərbəstlik isə sistemli məşqlə bir neçə ayda əldə olunur. Məqsəd səhvsiz danışmaq yox, səhv edərək də başa düşülmək və söhbəti davam etdirməkdir.
Qrup, yoxsa fərdi danışıq dərsi
Fərdi dərsin ən böyük üstünlüyü danışıq vaxtıdır. Bir saatlıq dərsdə şagird 35-45 dəqiqə danışa bilir, qrupda isə bu rəqəm çox vaxt 10-15 dəqiqəyə enir. Müəllim səhvləri dərhal görür, tempi sənə uyğunlaşdırır və mövzunu sənin ehtiyacına görə seçir. Müsahibəyə hazırlaşanlar və ya çox utancaq olanlar üçün fərdi format daha uyğundur.
Qrup dərsi isə söhbətə təbii şərait yaradır. İki-üç nəfərlə dialoq qurmaq, fikir mübadiləsi etmək və başqasının danışıq tərzindən öyrənmək real ünsiyyətə daha yaxındır. Qrup həm də qiymət baxımından əlverişlidir. Şərt, qrupun kiçik olmasıdır: 3-4 nəfər optimal sayılır, 8-10 nəfərlik qrupda danışıq kursu mənasını itirir. İki formatın geniş müqayisəsi üçün qrup yoxsa fərdi ingilis dili dərsi yazısına bax.
Çox insan üçün ən yaxşı seçim qarışıq modeldir: həftədə bir kiçik qrup dərsi canlı söhbət üçün, ayda iki fərdi dərs isə şəxsi zəif nöqtələrin işlənməsi üçün. Daha tez nəticə istəyənlər üçün isə kurs və xüsusi müəllim arasında seçim mövzusu repetitor yoxsa kurs yazısında təhlil olunub.
Dərs necə keçməlidir: nümunə ssenari
Yaxşı speaking dərsi adətən dörd mərhələdən ibarət olur. Birinci mərhələ isinmədir, beş-on dəqiqə: sadə gündəlik suallar, məsələn "How was your day?" və ya "What did you do yesterday?". Məqsəd insanı ingilis dili rejiminə keçirməkdir. İkinci mərhələ mövzu təqdimatıdır, on dəqiqə: yeni ifadələr, tipik qəliblər və qısa dinləmə nümunəsi.
Üçüncü mərhələ əsas hissədir, otuz dəqiqə: rol oyunu, müzakirə və ya təsvir tapşırığı. Məsələn, müəllim deyir: "Sən yeni şirkətdə ilk iş günündəsən, komandaya özünü təqdim et." Sən danışırsan, müəllim sual verir, sonra rolları dəyişirsiniz. Dördüncü mərhələ rəydir, on dəqiqə: müəllim üç əsas səhvi və üç yaxşı ifadəni göstərir, sonra eyni cavabı bir dəfə də təkrar edirsən. Bu təkrar çox vacibdir, çünki düzəldilmiş forma yaddaşda yenidən qurulur.
Ev tapşırığı qısa və səs əsaslıdır. Telefonda bir dəqiqəlik cavab yazıb dinləmək və səhvləri özün tapmaq güclü üsuldur. Peşəkar müəllimlər bəzən bu səs yazılarına qısa şərh yazırlar. Danışıq mövzularını planlı seçmək istəyənlər üçün kiçik söhbət üçün ingiliscə ifadələr yazısı hazır başlanğıc verir.
Danışıq mövzuları: nədən başlamaq
Danışıq kursunda mövzu seçimi irəliləyişə birbaşa təsir edir. Çox çətin mövzu ilə başlamaq insanı sındırır, çox sadə mövzu isə maraq yaratmır. Ən yaxşı yol, əvvəlcə şəxsi və tanış mövzulardan başlamaq, sonra tədricən abstrakt mövzulara keçməkdir. İlk həftələrdə özün, ailən, iş və ya təhsilin, gündəlik rejimin və hobbilərin haqqında danışırsan, çünki bu mövzuda söz və fikir artıq hazırdır.
Orta mərhələdə mövzular genişlənir: səyahət təcrübəsi, film və ya kitab haqqında rəy, şəhər həyatı, texnologiya, sağlamlıq. Burada sən fikir bildirməyi, razılaşmağı, etiraz etməyi və səbəb göstərməyi məşq edirsən. Yüksək mərhələdə isə mübahisəli və abstrakt mövzular gəlir: təhsil sistemi, iş mədəniyyəti, media təsiri. Bu mərhələdə əsas bacarıq mürəkkəb fikri sadə və aydın cümlələrlə çatdırmaqdır.
İmtahan hədəfi varsa, mövzular imtahan formatına görə seçilir. IELTS və ya TOEFL üçün ən çox verilən sualları öyrənmək və vaxt məhdudiyyətində cavab vermək lazımdır. Bu halda ielts speaking mövzuları yazısı real nümunələr verir. Kursun üstünlüyü onda olur ki, müəllim cavabın quruluşunu, ardıcıllığını və tonunu birbaşa düzəldir.
Evdə müstəqil danışıq məşqləri
Kursdan kənar vaxt danışıq vərdişini formalaşdıran əsas hissədir, çünki həftədə iki dərs tək başına kifayət etmir. Ən sadə üsul, öz-özünə ucadan danışmaqdır. Səhər hazırlaşarkən bütün hərəkətlərini ingiliscə şərh etmək: "I am making coffee, then I will check my messages." Bu, gündəlik leksikanı aktiv saxlayır və tərcümə vərdişini zəiflədir.
İkinci üsul, kölgə məşqidir (shadowing). Qısa video və ya podkast parçası seçirsən, natiqin dediklərini bir-iki saniyə gecikmə ilə təkrar edirsən. Bu, ritmi, intonasiyanı və sürəti mənimsəməyə kömək edir. Üçüncü üsul, səs yazısıdır. Bir mövzu seç, bir dəqiqə danış, yaz, dinlə, səhvləri qeyd et və yenidən danış. Hər dəfə qısa və dəqiq olmağa çalış.
Dördüncü üsul, dil mübadiləsi və ya söhbət tərəfdaşıdır. Hətta həftədə bir dəfə 20 dəqiqəlik söhbət də fərq yaradır. Beşinci üsul, süni intellekt vasitələridir: səsli söhbət rejimi ilə sınaq söhbəti aparmaq olar, amma bu canlı müəllimi əvəz etmir, yalnız əlavə məşq verir. Resurs seçimi üçün ən yaxşı ingilis dili podkastlar yazısı dinləmə materialı tapmağa kömək edə bilər. Gündəlik rejimin qurulması barədə isə müstəqil yazı var və orada vaxt bölgüsü ətraflı göstərilir.
Danışıq kursu seçərkən nəyə baxmaq lazımdır
Birinci meyar, müəllimin danışıq təcrübəsidir. Yaxşı qrammatika müəllimi həmişə yaxşı danışıq müəllimi deyil. Danışıq müəllimi səbirli olmalı, sualı düzgün verməli və susqun şagirdi danışdıra bilməlidir. Sınaq dərsində müəllimin sənə nə qədər danışma fürsəti verdiyinə baxmaq ən sadə yoxlamadır.
İkinci meyar, qrup ölçüsüdür. Maksimum 4 nəfər ideal sayılır. Üçüncü meyar, proqramın şəffaflığıdır: hansı mövzular keçiləcək, hansı səviyyədən başlanılır, irəliləyiş necə ölçülür. Dördüncü meyar, rəy mexanizmidir: müəllim dərsdən sonra qısa yazılı və ya səsli rəy verirmi. Beşinci meyar, vaxt çevikliyidir: ləğv və yenidən planlama şərtləri aydındırmı.
Altıncı meyar, qiymətdir. Danışıq kursunun qiyməti adi kursdan fərqli ola bilər, çünki kiçik qrup və ya fərdi format daha çox müəllim vaxtı tələb edir. Qiymətlərin nəyə görə fərqləndiyini ingilis dili kursları qiymətləri yazısında izah etmişik. Müxtəlif müəllimləri yan-yana müqayisə etmək üçün ingilis dili repetitorları tap səhifəsindən də istifadə edə bilərsən. Mümkünsə iki-üç müəllimlə sınaq dərsi keç və ən rahat hiss etdiyin ilə davam et, çünki danışıq üçün müəllimlə rahatlıq çox vacibdir.
Dörd addımlıq danışıq planı
Aşağıdakı plan kursa başlamazdan əvvəl və ilk aylarda tətbiq edilə bilər. Hər addımın konkret nəticəsi var və təsadüfi irəliləyişdən qoruyur.
Planı izləyən insan üçün ən böyük risk, yəni illərlə eyni səviyyədə qalmaq xeyli azalır. Çünki hədəf aydındır, məşq müntəzəmdir və nəticə ölçülür. Danışıq üçün ən yaxşı kurs ən bahalı və ya ən uzun kurs deyil, səni hər dərsdə danışdıran və irəliləyişini göstərən kursdur.
Danışıq öyrənənlərin ən çox etdiyi səhvlər
Birinci səhv, danışmazdan əvvəl mükəmməl hazır olmağı gözləməkdir. Danışıq yalnız danışaraq inkişaf edir, hazırlıq isə heç vaxt tam olmur. İkinci səhv, yalnız dinləyib oxumaqla danışığın düzələcəyini düşünməkdir. Bu bacarıqlar kömək edir, amma ağız və beyin koordinasiyası yalnız canlı danışıqla formalaşır.
Üçüncü səhv, hər cümləni qrammatik cəhətdən yoxlamağa çalışmaqdır. Bu, nitqi yavaşladır. Dördüncü səhv, çox mürəkkəb cümlələr qurmaq cəhdidir. Qısa, aydın cümlə həmişə uzun, qarışıq cümlədən yaxşıdır. Beşinci səhv, eyni mövzuda qalmaqdır: hamısı "My name is..., I work as..." səviyyəsində dayanır. Altıncı səhv, düzəlişləri qeyd etməməkdir. Müəllim səhvi göstərir, amma insan növbəti dəfə yenə eyni səhvi edir. Qeyd dəftəri və ya telefon qeydi bu problemi həll edir.
Yeddinci səhv, sözbəsöz tərcümədir. Azərbaycan dilindəki ifadəni ingiliscəyə sözbəsöz çevirmək çox vaxt qəribə və ya yanlış cümlə yaradır. Bu mövzu ayrıca sözbəsöz tərcümə niyə işləmir yazısında nümunələrlə izah olunur. Səkkizinci səhv, öyrənməyi tək saxlamaqdır: ingilis dilini danışıq üçün istifadə edəcək insan və ya mühit olmadan motivasiya tez düşür. Kiçik qrup və ya söhbət tərəfdaşı bu problemi azaldır.