Bakıda ingilis dili kursu axtaranda qarşına onlarla variant çıxır. Hamısı peşəkar müəllim, müasir üsul və sürətli nəticə vəd edir. Reklamlara baxanda fərq görünmür, çünki hər kurs özünü ən yaxşı kimi təqdim edir. Səhv seçim isə yalnız pul itkisi deyil, bir neçə ay vaxt və ən vacibi öyrənmə həvəsinin itməsidir.
Bu yazıda ingilis dili kursları arasında seçim edərkən yoxlamalı olduğun səkkiz meyarı sıra ilə izah edirik: müəllim təcrübəsi, qrup ölçüsü, sertifikat, proqram, səviyyə təyini, sınaq dərsi, şərtlərin şəffaflığı və nəticənin ölçülməsi. Hər meyar üçün konkret sual verəcəyik ki, kursa zəng edəndə və ya gedəndə nəyi soruşacağını dəqiq bilsin.
Bir qeyd: burada kursun qiyməti, formatı və kurs-repetitor müqayisəsi əsas mövzu deyil, çünki bunları ayrıca yazılarda açmışıq. Bu yazının məqsədi başqadır: artıq kurs axtarmağa qərar vermisənsə, yaxşı kursu orta kursdan necə ayırd edəcəksən.
Kurs seçimində ən çox edilən səhv nədir
Ən çox təkrarlanan səhv kursu reklama, yerləşməyə və ya qiymətə görə seçməkdir. Evə yaxın olan kurs rahatdır, ucuz kurs büdcəyə uyğundur, parlaq reklamlı kurs inamlı görünür. Amma bu üç amilin heç biri dərsin keyfiyyətini göstərmir. Yaxın və ucuz kursda 14 nəfərlik qrup, hər dərs eyni slaydı oxuyan müəllim və səviyyəni yoxlamayan qeydiyyat ola bilər.
İkinci səhv qərarı tək dəfəlik görüşdən sonra vermək və ödənişi dərhal etməkdir. Kurs satış əməkdaşı ilə söhbət çox vaxt dərsin özündən daha yaxşı keçir. Ona görə seçimi söhbətə yox, dərsə və yoxlanıla bilən faktlara əsaslandır. Aşağıdakı səkkiz meyar məhz bu faktları toplamaq üçündür.
Üçüncü səhv mövcud kursun "pis" olduğunu düşünüb yeni kurs axtarmaqdır, halbuki problem çox vaxt formatın sənin hədəfinə uyğun gəlməməsindədir. Bu fərqi anlamaq üçün əvvəlcə öz məqsədini dəqiq yaz: iş, imtahan, təhsil, səyahət və ya gündəlik danışıq. Məqsəd bəlli olmadan hansı kursun yaxşı olduğunu müəyyən etmək mümkün deyil, çünki imtahan kursu danışıq kursundan, uşaq kursu böyüklər kursundan tamamilə fərqli işləyir.
Meyar 1: Müəllimin təcrübəsi və nəticələri
Kursun keyfiyyəti böyük ölçüdə dərsi keçən müəllimin keyfiyyətidir. Binanın görünüşü, dərslik markası və ya kursun adı müəllimi əvəz etmir. İki sual ver: bu müəllim neçə ildir dərs deyir və tələbələri hansı nəticələri əldə edib? Konkret cavab dinləmək istəyirsən: "IELTS-ə hazırladığım tələbələrin orta balı 6.5 olub" kimi, ümumi "təcrübəli müəllimlərimiz var" ifadəsi yox.
Sertifikatlar faydalıdır, amma tək başına kifayət deyil. CELTA və ya TESOL kimi müəllimlik sertifikatı dərs verməyin metodikasını bildiyini göstərir. IELTS 7.5 balı isə dili yaxşı bildiyini göstərir, amma onu öyrətməyi bacardığını yox. Ən yaxşı müəllim hər ikisini birləşdirir: dili yaxşı bilir və izah etməyi bacarır. Bunu sertifikat deyil, sınaq dərsi göstərir.
Müəllimin ana dili məsələsi də tez-tez soruşulur. Əcnəbi müəllim tələffüz və təbii ifadələr üçün faydalıdır, amma başlanğıc səviyyədə Azərbaycan dilində izah edə bilən yerli müəllim çox vaxt daha effektivdir. Çünki o, azərbaycanlıların hansı yerdə səhv etdiyini öz təcrübəsindən bilir. Bu mövzuya azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısında baxmışıq.
Meyar 2: Qrupun ölçüsü
Qrup ölçüsü kursun ən vacib və ən az soruşulan göstəricisidir. 60 dəqiqəlik dərsdə qrupda 6 nəfər varsa, hər tələbəyə orta hesabla 8-10 dəqiqə danışıq vaxtı düşür. 12 nəfər olduqda bu rəqəm 4-5 dəqiqəyə enir ki, bunun da yarısı müəllimin dinləməsi və düzəltməsi ilə keçir. Beləliklə, həftədə iki dərsə getsən də, cəmi 10 dəqiqə danışırsan.
Sadə qayda: 4-8 nəfərlik qrup danışıq üçün münasibdir. Üç nəfərdən az qrup artıq mini qrupdur və fərdi dərsə yaxınlaşır. On nəfərdən çox qrupda yalnız dinləmə və yazı işləri işləyir, danışıq isə ya qısalır, ya yalnız aktiv tələbələrə qalır. Kursdan "maksimum neçə nəfər" sualını soruşmaq lazımdır, "orta hesabla neçə nəfər" cavabı kifayət deyil, çünki orta rəqəm bəzən yarı boş qrupları hesaba qatır.
Qrup və fərdi dərs arasındakı fərqi, hansı hədəfə hansının uyğun olduğunu ayrıca açmışıq. Qərar vermək üçün qrup yoxsa fərdi ingilis dili dərsi yazısı sənə bu ölçüləri verəcək.
Meyar 3: Sertifikat və rəsmi tanınma
Bir çox kurs bitirəndə öz sertifikatını verir. Bu sənəd motivasiya üçün faydalıdır və iş yerinə kursu bitirdiyini göstərə bilər, amma beynəlxalq səviyyə təsdiqi deyil. Xaricdə təhsil, viza və ya beynəlxalq şirkətə müraciət üçün IELTS, TOEFL və ya Cambridge kimi imtahan sertifikatı lazımdır. Bu sertifikatları kursun özü vermir, onları rəsmi imtahan mərkəzləri verir.
Deməli, düzgün sual belədir: kurs məni hansı imtahana hazırlayır və bu hazırlığın nəticələrini göstərə bilirmi? İmtahan sertifikatı hədəfin varsa, kursun həmin imtahanın formatını, vaxt idarəetməsini və ballandırma qaydalarını bilməsi vacibdir. Bu mövzuda seçimi asanlaşdırmaq üçün Cambridge sertifikatları və imtahan növləri barədə yazımıza baxa bilərsən.
Əgər hədəfin imtahan deyil, işdə və gündəlik həyatda danışmaqdırsa, rəsmi sertifikat o qədər əhəmiyyətli deyil. Bu halda proqramın praktik olması və danışıq vaxtının çox olması sertifikatdan daha vacibdir. Məqsədinə görə sertifikat meyarının çəkisini dəyiş: imtahan hədəfində o birinci sıradadır, danışıq hədəfində isə üçüncü-dördüncü.
Meyar 4: Proqram və dərs materialları
Yaxşı kursun yazılı proqramı olur: hansı səviyyədən hansı səviyyəyə neçə ayda keçilir, hər ayda hansı mövzular işlənir, hansı dərslik və əlavə materiallardan istifadə olunur. Əgər kurs bunu göstərə bilmirsə və cavab "müəllim özü bilir" kimidirsə, proqram yoxdur və dərslər müəllimin həmin günkü əhvalından asılıdır.
Proqramın səviyyə sisteminə də bax. Beynəlxalq standart CEFR-dir: A1-dən C2-yə qədər altı səviyyə. Kurs səviyyələrini bu standartla uyğunlaşdırırsa, irəliləyişini ölçmək, imtahan hədəfini planlamaq və kurs dəyişəndə davam etmək asan olur. Səviyyələr haqqında ətraflı məlumat üçün CEFR səviyyələri nədir yazısını oxumaq faydalıdır.
Dərs materiallarında üç şeyi yoxla: dərslik və ya kurs kitabı mövcuddur və onun nəşr ili köhnə deyil; dinləmə və video materialları var; ev tapşırığı sistemi qurulub. Yalnız müəllimin lövhəyə yazdığı konspektlə gedən proqram zəifdir. Dil öyrənmə dörd bacarıqdan ibarətdir: oxuma, dinləmə, danışma və yazı. Proqramda dördü də görünməlidir.
Meyar 5: Səviyyənin düzgün təyin edilməsi
Yaxşı kurs qeydiyyatdan əvvəl səviyyəni yoxlayır. Bu, adətən 20-30 dəqiqəlik yazılı test və qısa şifahi söhbətdən ibarət olur. Səviyyə yoxlanmayan kursda səni "təxminən B1" qrupuna yazırlar və nəticədə ya dərs çox asan olur və darıxırsan, ya çox ağır olur və geri qalırsan. Hər iki halda ay-iki ay itirirsən.
Səviyyə təyini yalnız başlanğıc məsələ deyil. Yaxşı kursda mərhələ keçidi də imtahanla olur: səviyyənin sonunda test verirsən, uğurlu olarsansa növbəti səviyyəyə keçirsən, olmasan təkrar edirsən. Hamıya avtomatik keçid verən kurs səni aldadır, çünki real bilik yoxlanmadan irəliləmək illərlə eyni səviyyədə qalmağa gətirib çıxarır. Bu vəziyyəti "plato" adlandırırlar və onun səbəbləri başqa yazıda ətraflı izah olunub.
Meyar 6: Sınaq dərsi imkanı
Ciddi kurs sınaq dərsindən imtina etmir. Sınaq dərsi pulsuz ola bilər və ya simvolik haqla keçirilə bilər, amma tam ödəniş etmədən dərsi yoxlamaq imkanı olmalıdır. Sınaq imkanı verməyən və "ilk ayın pulunu ödə, sonra baxarıq" deyən kurs ya öz dərsinə əmin deyil, ya səni tələsdirərək qərar verdirmək istəyir.
Sınaq dərsində nəyə baxmalısan? Birincisi, müəllimin izahı aydındırmı: yeni mövzu sənin üçün başa düşülən oldu, yoxsa qaldı? İkincisi, danışıq vaxtın nə qədərdir: dərsin yarısında sən danışdınmı, yoxsa yalnız dinlədin? Üçüncüsü, səhvlərin necə düzəldilir: müəllim səni ayırıb təkrar etdirir, ya yalnız düzgün cavabı deyib keçir? Dördüncüsü, qrupun səviyyəsi sənə uyğundurmu. Beşincisi, dərsin sonunda nə öyrəndiyini deyə bilirsənmi.
Mümkünsə, iki-üç kursdan sınaq dərsi götür və dərslərin sonunda hər birinə yuxarıdakı suallar üzrə qeyd yaz. Bir həftə sonra qeydlərə baxanda hansının daha çox yaddaşında qaldığı görünəcək. Sınaq dərsləri üçün həftə vaxtı ayırmaq qərarı bir neçə aylıq səhvdən qoruyur.
Meyar 7: Şərtlərin şəffaflığı
Yaxşı kurs şərtlərini yazılı və aydın şəkildə verir. Dörd şeyi dəqiqləşdir. Birincisi, dərs haqqı: aylıqdır, dərs başınadır, yoxsa bütün kurs üçün birdəfəlikdir, və tərkibinə dərslik, test və sertifikat daxildir ya yox. İkincisi, buraxılan dərs: xəstəlik və ya iş səbəbindən buraxsan, dərs təkrar olunur, geri ödənilir, yoxsa yanır.
Üçüncüsü, ləğv və geri ödəmə: iki həftədən sonra kursu tərk etsən, nə qədər geri qaytarılır. Dördüncüsü, qrup ləğvi: kifayət qədər tələbə toplanmazsa, kurs qrupu ləğv edə bilərmi və bu halda sənə nə təklif olunur. Bu suallara cavab yazılı müqavilədə və ya təsdiq mesajında olmalıdır. Şifahi vəd mübahisə yarandıqda sübut deyil.
Qiymətin özünə gəlincə, onu tək rəqəm kimi yox, nəticə ilə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır. Bazarda ingilis dili kursları qiymətləri qrup ölçüsündən, müəllim təcrübəsindən və dərs formatından asılı olaraq geniş aralıqda dəyişir. Ən ucuz variant da, ən baha variant da avtomatik olaraq ən yaxşı deyil. Müqayisə üçün dərs başına haqqı qrup ölçüsünə və müəllimin təcrübəsinə bölüb baxmaq daha dürüst mənzərə verir.
Dərsin formatı da şərtlərin bir hissəsidir. Zoom, Google Meet və ya ünvanda dərs fərqli rahatlıq verir və buraxılan dərsin təkrarı da formata görə dəyişir. Hansı format sənin cədvəlinə və öyrənmə xarakterinə uyğundur sualı üçün onlayn yoxsa oflayn dərs müqayisəsi yazısı kömək edər.
Meyar 8: İrəliləyişin ölçülməsi
Yaxşı kurs sənin irəlilədiyini sübut edə bilir. Bu, aylıq və ya səviyyə sonu testlər, yazılı geri bildirim və hədəfə nə qədər yaxınlaşdığını göstərən qısa hesabat deməkdir. Ölçmə olmayan kursda irəliləyiş yalnız hiss üzərində qurulur: "elə bil bir az yaxşılaşdım". Hiss isə aldadıcıdır, xüsusən də motivasiya səviyyəsi dəyişəndə.
Ölçməni özün də qura bilərsən. Kursa başlayanda 2 dəqiqəlik danışıq videosu çək, öz səsini yaz və bir kağıza ən çox etdiyin səhvləri qeyd et. Üç ay sonra eyni mövzuda yenidən çək və müqayisə et. Bu sadə üsul kursun işlədiyini və ya işləmədiyini səndən başqa heç kimin hesabatından daha dürüst göstərir.
Gündəlik məşq də nəticənin yarısıdır. Həftədə iki dərs kifayət etmir, çünki dərslər arasındakı yeddi gündə ingilis dilindən uzaq qalsan, öyrəndiklərin unudulur. Kurs sənə ev tapşırığı, dinləmə materialı və təkrar planı vermirsə, bu boşluğu özün doldurmalısan. Bunun üçün gündəlik ingilis dili öyrənmə rutini yazısındakı planı kursla birlikdə tətbiq edə bilərsən.
Qırmızı və yaşıl bayraqlar: bir baxışda
Səkkiz meyarı bir yerdə yadda saxlamaq çətin ola bilər. Ona görə aşağıdakı üç kart ən vacib işarələri qısa şəkildə verir: nəyi görəndə inamla davam etmək olar, nəyi görəndə dayanıb yoxlamaq lazımdır və kursa zəng edəndə hansı sualları vermək lazımdır. Kart formatı telefonda rahat oxunsun deyə seçilib.
Kartlara baxanda görürsən ki, yaxşı kurs və şübhəli kurs arasındakı fərq mürəkkəb deyil. Yaxşı kurs səni tanımağa, yoxlamağa və hər şeyi yazılı verməyə hazırdır. Şübhəli kurs isə sürət, tələskənlik və qeyri-müəyyən vədlər üzərində qurulur. Əsas fərq şəffaflıqdır: kurs nə qədər çox sualına dəqiq cavab verirsə, o qədər etibarlıdır.
Seçimi beş addımda necə etmək olar
Meyarları bilmək kifayət deyil, onları ardıcıl tətbiq etmək lazımdır. Aşağıdakı plan seçimi tələsmədən və səhvsiz verməyə kömək edir. Hər addım bir qərarı bağlayır və sonda əlində müqayisə edilə bilən faktlar qalır.
Plan kiçik görünür, amma ən çox atlanan addım ikincidir: suallar siyahısı. İnsanlar kursa getdikdə satış söhbətinə qapılır və soruşmaq istədiklərini unudurlar. Əvvəlcədən yazılı siyahı bu riski aradan qaldırır və üç kursun cavablarını eyni ölçüdə müqayisə etməyə imkan verir.
Kurs əvəzinə başqa yol da düşünmək lazımdırmı
Bəzən səkkiz meyarı yoxladıqdan sonra məlum olur ki, heç bir kurs sənin vəziyyətinə tam uyğun gəlmir. Cədvəlin dəyişkəndir, hədəfin konkret imtahandır və ya qrupda danışmağa çəkinirsən. Bu halda fərdi müəllim alternativ ola bilər, çünki o, plan və cədvəli sənə görə qurur. Hansı vəziyyətdə hansı yolun daha uyğun olduğunu repetitor yoxsa kurs yazısında yeddi meyar üzrə müqayisə etmişik.
Müddət və tempo da seçimə təsir edir. Qısa vaxtda nəticə lazımdırsa, intensiv format düşünülə bilər, amma onun öz riskləri var: yorğunluq, səthi öyrənmə və yüksək qiymət. Bu formatın kimə uyğun olduğunu intensiv ingilis dili kursu yazısında göstərmişik.
Əgər kurs yolunu seçirsənsə, ingilis dili kursları arasında seçim üçün Tutor.az-ın ingilis dili kursları səhifəsinə də baxa bilərsən: orada qrup və fərdi dərs formatı, sınaq imkanı və şərtlər açıq göstərilir. Fərdi müəllim tapmaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitor axtarışı ilə müəllimlərin təcrübəsini və qiymətini müqayisə edə bilərsən.
Üç real ssenari
Meyarları konkret nümunələrlə yoxlayaq. Birinci ssenari: Leyla ingilis dilini sıfırdan öyrənmək istəyir, büdcəsi orta səviyyədədir. O, üç kursdan səviyyə testi və sınaq dərsi alır. Birində qrupda 14 nəfər oturub, ikincidə 7 nəfər, üçüncüdə isə sınaq dərsi yoxdur. Leyla ikinci kursu seçir, çünki qrup ölçüsü danışıq üçün münasibdir və sınaq dərsi verilib. Qiyməti ən aşağı olmayan variant seçilib, amma ümumi nəticə daha yaxşı olacaq.
İkinci ssenari: Rauf IELTS-ə hazırlaşır və altı aya 6.5 bal almalıdır. Onun üçün sertifikat və proqram meyarları birinci sıradadır. O, kursdan əvvəlki tələbələrin orta nəticələrini, imtahan formatı üzrə dərslərin sayını və yazı tapşırıqlarına fərdi rəy olub-olmadığını soruşur. Bu suallara dəqiq cavab verən kursu seçir. Ümumi proqram təklif edən, amma imtahan strategiyası öyrətməyən kursu isə siyahıdan çıxarır.
Üçüncü ssenari: Ceyhun bir kursda iki ildir oxuyur, amma irəliləmədiyini hiss edir. O, səkkiz meyarı öz kursuna tətbiq edir. Məlum olur ki, qrup 12 nəfərdir, səviyyə keçidi avtomatikdir və heç bir test yoxdur. Ceyhun bu üç problemi qeyd edir və səviyyə testi ilə daha kiçik qrupa keçir. Problem özünün səhvi yox, kursun seçilməsindəki boşluq idi.
Üç nümunədə də qərar eyni məntiqlə verilir: əvvəlcə hədəfi bil, sonra meyarları sıraya sal, sonra faktları topla və yalnız bundan sonra qərar ver. Hiss və reklam əvəzinə yoxlanıla bilən məlumata əsaslanmaq seçimi sakitləşdirir və səhv riskini azaldır.
Ən çox verilən üç səhv qərar
Birinci səhv qərar yalnız ən aşağı qiymətə görə seçməkdir. Aşağı qiymət çox vaxt böyük qrup, az proqram və ya təcrübəsiz müəllim deməkdir. Əlbəttə, ucuz kurs da yaxşı ola bilər, amma bunu qiymətə görə yox, meyarlara görə yoxlamaq lazımdır.
İkinci səhv qərar qonşunun və ya dostun kursunu yoxlamadan götürməkdir. Dostun nəticəsi onun hədəfinə, səviyyəsinə və öyrənmə xarakterinə uyğun olub. Sənin hədəfin fərqlidirsə, eyni kurs eyni nəticə verməyə bilər. Tövsiyəni başlanğıc nöqtə kimi götür, amma sınaq dərsi ilə özün yoxla.
Üçüncü səhv qərar uzunmüddətli ödənişi tez etməkdir. Üç və ya altı aylıq paketdə endirim cazibədardır, amma kursu yoxlamamış belə öhdəlik götürmək risklidir. Əvvəlcə bir aylıq sınaq et. Yaxşı kurs bir aydan sonra da səni saxlayacaq və endirimdən sonra istifadə etmək həmişə mümkündür.