İngilis dili öyrənənlərin çoxu eyni sualı verir: hansı üsul ən yaxşıdır? Tətbiq, kurs, kitab, serial, yoxsa müəllim? Halbuki nəticəni çox vaxt üsulun adı yox, onun nə qədər tez-tez təkrarlanması müəyyən edir. Ayda bir dəfə dörd saat oturub çalışan adamla hər gün 20 dəqiqə məşq edən adam arasında illik cəm eyni görünsə də, nəticə fərqlidir. Birincinin beyni hər dəfə demək olar sıfırdan başlayır, ikincininki isə yığılmış biliyin üzərində davam edir.
Bu yazıda gündəlik rutinin niyə işlədiyini, vaxtı necə tapmaq lazım olduğunu, 30 dəqiqəni dörd hissəyə necə bölmək olduğunu və dörd həftə ərzində bunu necə vərdişə çevirməyi göstəririk. Əgər hələ ingilis dili öyrənmək niyə vacibdir sualına öz cavabını tapmamısansa, əvvəlcə onu oxumaq məsləhətdir, çünki rutin yalnız aydın səbəbi olan adamda dayanıqlı olur.
Niyə gündəlik rutin həftədə bir uzun dərsdən güclüdür
Dil yaddaşı təkrar sayəsində formalaşır. Yeni öyrənilən söz və ya ifadə birinci günün axşamı unudulmağa başlayır. Əgər ertəsi gün yenidən rast gəlirsənsə, beyin onu "lazımlı məlumat" kimi qeyd edir. Üç-dörd təkrardan sonra isə sözü artıq düşünmədən tanıyırsan. Həftədə bir dəfə uzun dərs keçən adamda isə yeddi gün ərzində unutma tam prosesi bitir və növbəti dərs yarı vaxtını əvvəlki dərsi xatırlamağa sərf edir.
İkinci səbəb məsafənin qısalmasıdır. Dil həmişə "bir az da yaxın" olanda öyrənilir. Hər gün ingilis dilinə toxunan adam beynində bu dilə bir növ "açıq pəncərə" saxlayır. Bu pəncərə həftənin ortasında bağlananda isə növbəti dəfə onu açmaq lazım olur və bu, hər dəfə daha çox səy tələb edir. Ona görə dayanmadan davam edən kiçik rutin dayanıb-başlayan böyük rejimdən sərfəlidir.
Üçüncü səbəb psixoloji yükdür. Gündə 30 dəqiqə dərs ayırmaq qərarı bir dəfə verilir və sonra həmin vaxt avtomatik olur. Həftədə iki saat dərs üçün isə hər dəfə yenidən qərar verməlisən: bu gün vaxtım var, yoxsa yox? Hər gündəlik qərar enerji alır və yorğun axşamda ən asan cavab "sabah" olur. Rutin bu sualı aradan qaldırır, çünki cavab əvvəlcədən verilib.
Əvvəlcə məqsədi və səviyyəni müəyyən et
Rutin qurmazdan əvvəl iki sual cavablandırılmalıdır: nə üçün və hansı nöqtədən? Məqsəd "ingilis dilini yaxşılaşdırmaq" kimi bulanıq olarsa, rutin ilk çətin həftədə dağılır. Məqsəd isə "üç ay sonra iş müsahibəsində beş dəqiqə danışmaq" kimi konkret olarsa, hər 30 dəqiqə həmin hədəfə xidmət edir. Məqsədi tarixlə yaz və kağızı gözün qabağında saxla.
Səviyyəni isə təxmini yox, ölçülmüş şəkildə bil. Tanış olmayan nəzəri ölçülərə baxmaq üçün CEFR səviyyələri yazısı kifayətdir: A1-dən C2-yə qədər hər pillənin nə deməyi orada izah olunub. Səviyyə testi keç və nəticəni yaz. Bu, həm materialı düzgün seçməyə kömək edir, həm də dörd həftə sonra irəliləyişi görməyə imkan verir. Çox çətin material insanı sıxır, çox asan material isə öyrədir deyil, vaxt oğurlayır. İdeal material sənin səviyyəndən bir az yuxarıda olandır: təxminən 80 faizini başa düşürsən, qalan 20 faiz isə yeni şeydir.
Üçüncü hazırlıq mərhələsi öz zəif nöqtəni tapmaqdır. Çoxları dinləməni başa düşür, amma danışa bilmir. Bəziləri söz bilir, amma qrammatikanı qura bilmir. Rutinin 30 dəqiqəsi bərabər bölünür, amma zəif bacarığa gündə 5-10 dəqiqə əlavə ayırmaq lazım ola bilər. Əvvəlcə bir həftə rutini olduğu kimi sına və hansı blokun ən çətin olduğunu qeyd et.
Vaxtı necə tapmaq: yeni saat yaratma, mövcud saatı doldur
"Vaxtım yoxdur" cümləsi dil öyrənənlərin ən çox işlətdiyi bəhanədir, amma çox vaxt həqiqətən vaxt çatışmazlığı yox, vaxtın düzgün bölünməməsidir. Gün ərzində hər kəsin 10-15 dəqiqəlik "ölü" anları olur: yol, növbə, çay hazırlanması, nahardan sonrakı fasilə, yatmazdan əvvəl telefona baxmaq. Bu anlar ayrıca saat deyil, amma birlikdə 30 dəqiqəyə yetir.
Ən etibarlı üsul vərdişə bağlamadır. Yeni vərdişi sıfırdan qurmaq çətindir, amma mövcud vərdişin arxasına yerləşdirmək asandır. Səhər çay içirsənsə, çaydan sonra 5 dəqiqə söz təkrarla. Hər gün eyni yolla işə gedirsənsə, yol boyu bir podkast dinlə. Yatmazdan əvvəl telefonu əlinə götürürsənsə, ilk beş dəqiqəni ingilis dili tətbiqinə ayır. Hər halda əvvəlki hərəkət növbəti hərəkəti xatırladır və xatırlatma bildirişinə ehtiyac qalmır.
İkinci üsul gündəlik vaxtı əvvəlcədən təqvimə yazmaqdır. "Vaxtım olanda edərəm" deyən adam çox vaxt heç vaxt etmir, çünki vaxt öz-özünə yaranmır. Konkret saatla yazılmış məşq isə görüş kimi qəbul edilir: "19:30-da 10 dəqiqə dinləmə". Bu, kiçik görünür, amma qərarın vaxtı əvvələ çəkir və yorğun axşamda yenidən qərar vermək ehtiyacını aradan qaldırır.
Üçüncü üsul məşqin ölçüsünü iki variantda hazırlamaqdır: tam və minimum. Tam variant 30 dəqiqədir. Minimum variant isə 5 dəqiqədir. Çox yorğun və ya çox məşğul günlərdə minimum variantı edirsən və rejim qırılmır. Bu, gündəlik rutinin ən vacib qaydasıdır: heç vaxt sıfır etmə. Beş dəqiqə sıfırdan sonsuz dəfə yaxşıdır, çünki zənciri saxlayır.
30 dəqiqəlik dörd blok: gündə nə etmək lazımdır
Yaxşı rutin bir bacarığa yox, dörd əsas bacarığa bərabər toxunur. Aşağıdakı kartlar 30 dəqiqəni dörd bloka bölür. Hər blokda nə etmək, nəyin üzərində işləmək və günün hansı anında yerləşdirmək göstərilib. Bu bölgü sərt qayda deyil, başlanğıc şablonudur və iki həftədən sonra öz ehtiyacına uyğun dəyişdirə bilərsən.
Kartlardan görünür ki, heç bir blok 10 dəqiqədən uzun deyil. Bu, qəsdəndir: qısa blok diqqəti saxlayır və "yarıda dayanmaq" hissini yaratmır. İndi hər bloku ayrıca açaq.
Lüğət bloku: gündə 5 söz, amma hər gün
Lüğət bloku rutinin ən sadə hissəsidir, amma ən çox səhv edilən hissədir. Çoxları gündə 20-30 yeni söz götürür, üç gündən sonra yorulur və dayanır. Daha yaxşı üsul gündə 5 yeni söz və əvvəlki günlərin təkrarıdır. Beş söz gündə azdır, amma ildə 1800 sözdür. Əgər hər gün yenisi ilə birgə köhnələri də təkrar edirsənsə, yaddaşda qalan söz sayı bundan da yüksək olur.
Söz tək öyrənilməməlidir. Tək söz tez unudulur, cümlə içində olan söz isə yadda qalır. "Bill" sözünü tək yox, "Can I have the bill, please?" cümləsində yaz. Beləliklə, həm sözü, həm onun işləndiyi quruluşu öyrənirsən. Sözlərin necə sistemli təkrar edildiyini və hansı üsulun ən yaxşı işlədiyini ingilis dili öyrənmək üçün sözlər yazısında ətraflı yazmışıq. Orada kart sistemi və təkrar cədvəli konkret göstərilib.
Mənasız söz yığmaq tələsindən də qaçınmaq lazımdır. Sənin işinə yaramayan sözü öyrənmək vaxt itkisidir. Tibb sahəsində işləyirsənsə, tibbi terminlərdən başla. Oyun oynayırsansa, oyun lüğətindən. Maraq və ehtiyac olan söz təkrarsız da yadda qalır, çünki gündəlik həyatında işlədilir.
Dinləmə bloku: ən az səy, ən böyük təsir
Dinləmə rutinin ən rahat hissəsidir, çünki başqa işlə eyni vaxtda edilə bilər. Yola gedəndə, yemək bişirəndə, ütü çəkəndə, gəzəndə qulaqlıq taxmaq kifayətdir. Burada əsas qayda materialın səviyyəyə uyğun olmasıdır. Başa düşmədiyin təxminən 20 faiz qalan 80 faizin kontekstindən anlaşılırsa, bu, ideal vəziyyətdir. Əgər demək olar heç nə anlamırsansa, material çox çətindir və yorğunluq yaradır.
Başlayanlar üçün ən yaxşı seçim kiçik uzunluqlu, yavaş danışılan və mətni olan materialdır. Orta səviyyədən sonra isə adi ana dilli danışığı olan podkastlara keçmək olar. Konkret seçim üçün ingilis dili podkastlar siyahısına baxa bilərsən, orada səviyyə üzrə qruplaşdırma var. Gündəlik rutinin içində podkast üçün 10 dəqiqə yetərlidir. Uzun epizodu bir neçə günə bölmək olar.
Eyni materialı bir neçə dəfə dinləmək də səmərəlidir. Birinci dinləmədə ümumi mənanı tut. İkinci dinləmədə yeni ifadələri qeyd et. Üçüncü dinləmədə isə altyazıya baxaraq nə qaçırdığını yoxla. Bu, tək 10 dəqiqəlik materialdan on dəqiqədən çox fayda çıxarır və yeni material axtarmaq vaxtına qənaət edir.
Oxu və qrammatika bloku: azca, amma düzgün
Üçüncü blok oxu və qrammatika üçündür. Burada iki seçim var: qısa mətn oxuyursan və ya bir qrammatika qaydasını öyrənirsən. Qrammatika qaydasını gündə 10 dəqiqəyə sığdırmaq üçün bir mövzunu bir neçə günə böl: birinci gün qaydaya bax, ikinci gün nümunələr tap, üçüncü gün öz cümlələrini yaz. Qaydanı yalnız oxumaq kifayət etmir, mütləq istifadə etmək lazımdır.
Oxu üçün isə sənin marağına uyğun qısa mətnlər seç: xəbər, bloq, resept, idman analizi. Mətni oxuyarkən hər naməlum sözü axtarma. Yalnız mətnin mənasına mane olanları və ya təkrar rast gəldiyin sözləri qeyd et. Mətndən üç yeni ifadəni dəftərə yaz və sonra lüğət blokuna əlavə et. Beləliklə, bloklar bir-birini qidalandırır: oxu sözləri verir, lüğət bloku onları saxlayır.
Səviyyədən asılı olaraq resurs seçimi də dəyişir. Başlanğıc səviyyədə uyğunlaşdırılmış mətnlər, orta səviyyədə xəbər saytları, yuxarı səviyyədə isə kitab və məqalələr uyğundur. Mövcud resursların siyahısı üçün ingilis dili öyrənmək üçün proqramlar və saytlar yazısına bax. Hamısını eyni anda sınama, bir mənbə seç və ən azı iki həftə ona sadiq qal.
Danışıq və yazı bloku: ən çox atlanan, ən çox lazım olan
Dördüncü blok ən çox buraxılan hissədir, çünki ən çox utanc doğurur. Tək başına evdə danışmaq qəribə görünür, yazmaq isə vaxt aparır. Amma məhz bu blok aktiv bacarığı formalaşdırır. Passiv biliklə danışıq arasındakı uçurum yalnız danışmaqla bağlanır. Dinləməyi və oxumağı illərlə məşq etmiş insan da danışmaq lazım gələndə donur, çünki bu bacarıq ayrıca məşq tələb edir.
Beş dəqiqəlik bloku iki cür keçirə bilərsən. Birinci üsul səs yazısıdır: telefonu aç və bir dəqiqə ingiliscə bu gün nə etdiyini de. Dayanma, düzəltmə, sadəcə danış. Sonra yazını dinlə və təkrarlanan səhvi qeyd et. İkinci üsul qısa gündəlikdir: gündə üç cümlə yaz. Bu, sadə görünür, amma aylar ərzində yüzlərlə cümlə yığılır və sən öz səhvlərini görməyə başlayırsan. Bacarığın sistemli məşqləri üçün ingilis dili speaking yazısında konkret tapşırıqlar var.
Qorxu hissini azaltmaq üçün ilk mərhələdə yalnız özün üçün danış. Heç kim eşitməyəcək, heç kim qiymətləndirməyəcək. Bir ay sonra səsini yazıb əvvəlki yazı ilə müqayisə et. Fərq adətən təəccüblü olur: daha az fasilə, daha çox söz, daha rahat axın. Bu müqayisə danışıq rutinin ən güclü motivasiya mənbəyidir və çox vaxt sonrakı addımı, yəni müəllimlə və ya tərəfdaşla danışığı asanlaşdırır.
Evdə, mühiti dəyişmədən necə öyrənmək olar
Azərbaycanda gündəlik həyat ingilis dilində keçmir, ona görə ingilis mühitini süni şəkildə yaratmaq lazımdır. Bu, mürəkkəb deyil. Telefonun dilini ingilis dilinə keçir. Sevdiyin serialı ingilis altyazı ilə izlə. Sevdiyin yazıçı və ya idmançını ingilis dilində izlə. Bu kiçik dəyişikliklər rutinin 30 dəqiqəsinə əlavə olaraq gün ərzində yüzlərlə dəfə ingilis dilinə toxunmaq imkanı verir. Konkret ideyalar üçün evdə ingilis dili öyrənmək yazısına bax: orada otaq, telefon və media mühitinin necə qurulduğu göstərilib.
Mühiti qurmağın digər tərəfi ailə və iş mühitidir. Əgər ətrafındakılar rutinin nə olduğunu bilmirsə, ona hörmət etməyə də bilərlər. Ailəyə de ki, hər gün 19:30-da 10 dəqiqə səni narahat etməsinlər. İşdə naharda qulaqlıqla dinləməyin normaldır. Bu, çox kiçik şeydir, amma rutinin pozulmamasında ən vacib amillərdən biridir: sosial icazə.
Rutini pozan beş tələ
Birinci tələ mükəmməllik axtarışıdır. Bir gün dörd bloku tam edə bilməyəndə "bu gün sayılmaz" deyib heç bir şey etməmək ən çox yayılmış davranışdır. Halbuki iki blok sıfırdan çox yaxşıdır. Minimum qaydanı yadda saxla: heç vaxt sıfır.
İkinci tələ həddən artıq böyük başlanğıcdır. Birinci həftədə gündə 90 dəqiqə ayıran adam ikinci həftədə dayanır. Gündə 15-20 dəqiqə ilə başlayıb tədricən 30 dəqiqəyə çatmaq daha dayanıqlıdır. Məşq həcmini yalnız rejim bir ay saxlanılandan sonra artır.
Üçüncü tələ ölçmənin olmamasıdır. İnsan irəliləyişi hiss etmədikdə motivasiyasını itirir. Ona görə hər həftənin sonunda beş dəqiqə ayırıb nə öyrəndiyini yaz. Ayda bir dəfə eyni səviyyə testini təkrar keç. Rəqəm və səs yazısı hissdən daha etibarlıdır. Əgər bir müddət sonra əyri düzləşirsə, ingilis dili öyrənməkdə plato yazısındakı çıxış planına bax.
Dördüncü tələ təklikdir. Tək öyrənən adamın rutini kimsənin gözü qarşısında deyil və ona görə ən kiçik narahatlıqda dağılır. Çıxış yolu hesabat vermək hissidir: dostla birgə öyrənmək, həftəlik nəticəni paylaşmaq və ya müəllimlə görüş. Beşinci tələ isə günahkarlıq hissidir. Bir həftə buraxanda özünü qınamaq geri qayıtmağı çətinləşdirir. Neytral olmaq lazımdır: rutin pozuldu, sabah yenidən başlayıram.
Dörd həftəlik başlanğıc planı
Rutin nə vaxt müəllimə ehtiyac duyur
Gündəlik rutin tək də işləyə bilər, amma bir sərhədi var: öz səhvini özün görə bilmirsən. Danışıqda təkrarlanan qrammatika səhvi, yanlış tələffüz və ya yazıda quruluş problemi tək məşqdə aylarla düzəlməyə bilər, çünki heç nə sənə bunu göstərmir. Müəllim bu boşluğu bağlayır: həftədə bir və ya iki dəfə rutinin nəticəsinə baxır, ən vacib üç səhvi göstərir və növbəti həftənin hədəfini müəyyən edir.
İkinci üstünlük məsuliyyət hissidir. Dərs vaxtı sabitdir və hazırlıqsız gəlmək xoşagəlməz olur. Bu, rutinin ən zəif həlqəsini, yəni motivasiyanı sabitləşdirir. Rutin hər gün sənə məxsusdur, amma həftəlik görüş onu kənardan dəstəkləyir. Çoxları üçün ən təsirli formula məhz budur: gündə 30 dəqiqə özün, həftədə bir və ya iki dəfə müəllimlə.
Müəllim seçmək üçün təcrübəsini, rəylərini və dərs formatını müqayisə etmək lazımdır. Bunun üçün ingilis dili repetitorları tap səhifəsində filtrlərdən istifadə edə bilərsən. Qrup formatı sosial dəstək və sabit cədvəl istəyənlər üçün, fərdi format isə konkret zəif nöqtəsi olanlar üçün uyğundur. Hazır olanda ingilis dili kursları səhifəsində variantlara baxa bilərsən.
Yekun: rutin istedaddan güclüdür
İngilis dilini öyrənmək üçün xüsusi istedad və ya uzun boş vaxt lazım deyil. Lazım olan şey sabit, kiçik və təkrarlanan rejimdir. Gündə 30 dəqiqə, dörd blok: lüğət, dinləmə, oxu və danışıq. Bu rejim bir ay ərzində vərdişə çevrilir, üç ay ərzində hiss olunan irəliləyiş, altı ay ərzində isə səviyyə dəyişikliyi verir. Böyük qərarlar və həvəs dalğaları bu nəticəni verə bilmir, çünki onlar sabit deyil.
Bu həftə üçün sadə tapşırıq: günün hansı anının "ölü" olduğunu tap, ora 10 dəqiqə yerləşdir və 28 günlük planın birinci həftəsinə başla. Nəticəni bir ay sonra ölç. Çox güman ki, ilk dəfə olaraq ingilis dili sənin üçün plan yox, gündəlik adi vərdiş kimi hiss olunacaq. Və məhz bu hiss uğurlu öyrənmənin əsl əlamətidir.