Üç ay əvvəl hər həftə yeni söz öyrənirdin, cümlələrin uzanırdı, filmdə tanış ifadələri tuturdun. İndi isə eyni dərsləri keçirsən, eyni vaxtı sərf edirsən, amma heç nə dəyişmir. Dəftərdəki söz sayı artır, danışıq isə əvvəlki kimidir. Belə hissi yaşayan öyrənən adətən iki nəticəyə gəlir: ya istedadı yoxdur, ya metod işləmir. Hər ikisi çox vaxt yanlışdır. Bu vəziyyətin adı var: plato.
Plato dil öyrənmənin istisnası yox, qaydasıdır. Təhsil psixologiyasında bu hadisə onilliklərdir ki, müşahidə olunur: bacarıq əvvəlcə sürətlə yüksəlir, sonra uzun müddət düz xətt çəkir, sonra yenidən yüksəlir. Plato dövründə beyin yeni məlumatı deyil, öyrəndiyini yenidən təşkil edir. Problem yalnız onu başa düşməyib dayandıqda başlayır. Bu yazıda platonun nə olduğunu, hansı növləri olduğunu və ondan 14 günlük planla necə çıxmağı addım-addım göstəririk. Mövcud səviyyəni dəqiq müəyyən etmək üçün əvvəlcə CEFR səviyyələri yazısına baxmaq faydalıdır.
Plato nədir və niyə məhz ingilis dilində bu qədər çox hiss olunur
Plato coğrafiyada düz, hündür sahəyə deyilir. Öyrənmədə isə bu söz inkişaf əyrisinin düzləşdiyi dövrü ifadə edir. Əyri əvvəlcə dikdir, çünki başlanğıcda hər yeni məlumat böyük fərq yaradır. Hər dərsdən sonra bir şey başa düşməyə başlayırsan. A1 və A2 səviyyələrində ilk yüz söz və ilk on qayda sənə minlərlə cümlə qurmaq imkanı verir. Sonra isə qalan hissə daha nadir, daha incə və daha çox təkrar tələb edən materialdır. Eyni səy artıq daha kiçik görünən nəticə verir.
Ona görə plato ən çox orta səviyyədə, yəni B1 və B2 arasında yaranır. Bu mərhələdə artıq gündəlik söhbəti aparırsan, mətnin əsas fikrini tutursan, sadə məktub yaza bilirsən. Beyin sənin üçün "kifayət qədər yaxşı" nöqtəyə çatır və yeni sözləri, yeni quruluşları təbii olaraq öyrənməyi dayandırır. Bu hadisənin xüsusi adı da var: funksional kifayət. Danışıq işləyir, ona görə beyin onu dəyişməyə enerji sərf etmir. Səhvlər isə qalır və möhkəmlənir.
İngilis dilində bu hiss iki əlavə səbəbdən daha güclüdür. Birincisi, dilin ətrafındakı mühit çox zəngindir: film, musiqi, oyun, sosial şəbəkə. Bu, başlanğıcda öyrənməni asanlaşdırır, amma orta səviyyədə təsir yaradır ki, "artıq bilirəm". İkincisi, Azərbaycanlı öyrənən üçün ingilis dilində mürəkkəb mövzularla qarşılaşmaq üçün real danışıq mühiti az olur. Müvəffəqiyyət ölçüsü isə nəticəni təyin edən yeganə şeydir: imtahan balı, iş müsahibəsi, həqiqi söhbət. Onlar olmayanda irəliləyişi görmək çətinləşir.
Plato həqiqətən plato, yoxsa sadəcə yorğunluqdur
Hər dayanma plato deyil. Əvvəlcə iki vəziyyəti ayırmaq lazımdır. Birincisi, həqiqi plato: bir neçə həftə ərzində müntəzəm işləmisən, amma hər dəfə eyni səviyyədə qalırsan. İkincisi, məşğuliyyət boşluğu: iki həftədir dərs buraxırsan, ona görə sürətin azalıb. Birincisi metodu dəyişməyi, ikincisi sadəcə rejimi bərpa etməyi tələb edir. İkisinə eyni dərman vermək vaxtı itirməkdir.
Dəqiq cavab vermək üçün üç sual ver. Son altı həftədə həftədə ən azı dörd gün məşq etmisənmi? Son iki ayda yeni növ material (başqa mövzu, başqa janr, başqa aksent) sınamısanmı? Eyni test və ya eyni söhbət tapşırığını təkrar edəndə nəticə dəyişibmi? Üç suala da "bəli, amma nəticə eynidir" cavabı veririksə, bu real plato deyir. Əgər birinci suala "xeyr" cavabı varsa, problem platoda yox, davamlılıqdadır və əvvəlcə onu həll etmək lazımdır.
Üçüncü sual xüsusilə vacibdir, çünki öz irəliləyişimizi hissə görə qiymətləndirmək çox yanıldıcıdır. Hissiyyat yorğun gündə "heç nə bilmirəm" deyir, yaxşı gündə "hər şeyi bilirəm" deyir. Obyektiv ölçü isə aylıq təkrarlanan eyni testdir. Əgər nəticə yüksəlibsə, plato yoxdur, sadəcə hiss yanıldır. Dəyişməyibsə, növbəti bölməyə keç.
Plato niyə yaranır: dörd əsas səbəb
Plato nadir hallarda tək səbəbdən yaranır, amma adətən bir səbəb dominant olur. Onu tapmadan düzgün həll seçmək mümkün deyil.
Birinci səbəb komfort zonasıdır. Hər gün eyni sözləri, eyni cümlə quruluşlarını, eyni mövzuları işlədirsən. Sənin 1500 sözün var və danışıq həmin 1500 sözün içində gedir. Yeni söz və ya yeni quruluş öyrənmək üçün bilərəkdən çətinlik yaratmayanda beyin yeni yol açmır. Ona görə də eyni səviyyə aylarla qalır, hətta daha çox vaxt keçirsən də.
İkinci səbəb səhvlərin möhkəmlənməsidir. Orta səviyyədə danışırsan, səni başa düşürlər, ona görə səhvlər düzəldilmir. Hər dəfə eyni səhvi etdikcə o, avtomatik vərdişə çevrilir. Bu hadisə linqvistikada fossilləşmə adlanır. Fossilləşmiş səhvlərin çoxu Azərbaycan dilindən gəlir və onları görmək öz-özünə çox çətindir. Bu mövzu Azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısında ətraflı göstərilib.
Üçüncü səbəb passiv istehlakdır. Çox film izləyirsən, çox video dinləyirsən, amma özün az danışırsan və az yazırsan. Qəbuledici bacarıqlar (oxu və dinləmə) və istehsal edici bacarıqlar (danışıq və yazı) ayrı-ayrı inkişaf edir. Birincisi yüksələndə ikincisi yerində qala bilər. Nəticədə hər şeyi başa düşürsən, amma cavab verməkdə çətinlik çəkirsən. Dörd bacarığın bir-birinə təsirini ingilis dilinin 4 əsas bacarığı yazısında görə bilərsən.
Dördüncü səbəb ölçü və məqsəd itkisidir. Başlanğıcda "ingilis dili öyrənmək" kifayət qədər aydın məqsəd idi. Orta səviyyədə isə bu məqsəd bulanıqlaşır. Nə vaxta qədər, hansı səviyyəyə, nə üçün? Məqsədi olmayan öyrənmənin tempi azalır, çünki beyin hansı istiqamətdə enerji sərf edəcəyini bilmir. Konkret tarix və konkret ölçü (məsələn, üç ay sonra B2 testi) bu problemi çox vaxt tək özü həll edir.
Platonun dörd növü və hər birinin çıxış yolu
Aşağıdakı kartlarda plato dörd formada qruplaşdırılıb. Hər sətirdə solda əlamət, sağda isə ona uyğun ilk addım göstərilib. Əlamətlərin hansı sənə uyğun gəldiyinə bax və onu birinci olaraq həll et. Bir neçə növ birləşibsə, ən çox əlaməti olan növdən başla.
Kartlardan görünür ki, çıxış yolunun hamısı bir qaydaya əsaslanır: rahat olanı azaldıb, çətin olanı artırmaq. Lüğət platosunda çətinlik yeni söz birləşmələridir. Danışıq platosunda yeni quruluşlar və vaxt məhdudiyyətidir. Dinləmə platosunda sürətli, aksentli nitqdir. Motivasiya platosunda isə çətinlik qismən psixoloji olur və ölçülə bilən məqsəd lazımdır.
Lüğət platosu: eyni 1500 sözlə qalmaq
Bu növ ən çox rast gəlinəndir. Gündəlik söhbət üçün ingilis dilində təxminən 1500-2000 söz kifayət edir və beyin bunu hiss edir. Daha çox söz öyrənməyə ehtiyac yoxdur, çünki söhbət artıq aparılır. Amma dəqiq, təbii və peşəkar ifadə üçün bu azdır. Yazı, iş mühiti və imtahan 4000-6000 söz səviyyəsini tələb edir.
Çıxış yolu söz sayını sürətlə artırmaq yox, söz keyfiyyətini dəyişməkdir. Tək sözlər əvəzinə birləşmələr öyrən. Məsələn, "important" sözünün yerinə crucial, significant, vital kimi daha dəqiq alternativlərə bax. Hər yeni sözü mütləq öz cümlənlə yaz, çünki başqasının cümləsi yadda qalmır. Təkrar üsulu üçün lüğəti necə öyrənmək yazısındakı aralıqlı təkrar sistemini tətbiq et: söz bir gün, üç gün, yeddi gün, iyirmi gün sonra təkrarlanır və beləliklə uzunmüddətli yaddaşa keçir.
Mövzu üzrə oxumaq da lüğət platosunu qırır. Təsadüfi məqalə oxuyanda hər dəfə yeni mövzu sözləri çıxır və heç biri yadda qalmır. Bir mövzu seç, məsələn, texnologiya və ya səyahət, və bir həftə ərzində həmin mövzuda üç məqalə, bir video və bir podkast istifadə et. Eyni söz altı dəfə fərqli kontekstdə qarşına çıxanda artıq tanış olur və sonra özün onu işlətməyə başlayırsan.
Danışıq platosu: rahat danışmaq, amma irəliləməmək
Danışıq platosunda insan səlis danışır, amma həmişə eyni cümlələrlə. Dinləyən üçün söhbət başa düşüləndir, amma yeni heç nə deyilmir. Bu çox təhlükəsizdir, çünki səhv etmək riski azdır, amma elə bu səbəbdən də öyrənmə dayanır. Beyin yalnız səhv və düzəliş yolu ilə yeni quruluş qurur.
Bu növ üçün ən effektiv məşq vaxt məhdudiyyətli monoloqdur. Mövzu seç və 30 saniyə fasiləsiz danış. Telefonda yaz, sonra dinlə. İlk dəfə danışıq qeyri-sabit olacaq: təkrarlar, uzun fasilələr, boş sözlər. Növbəti gün eyni mövzuda 45 saniyə danış və səhvlərini düzəlt. Bir həftə sonra eyni mövzu daha axıcı və daha zəngin olur. Danışıq bacarığının ətraflı inkişafı üçün ingilis dili speaking yazısında hər gün tətbiq oluna bilən məşqlər var.
İkinci üsul bilərəkdən yeni quruluşlar sınamaqdır. Hər həftə bir quruluş seç, məsələn, ikinci tip şərt cümləsi və ya passiv, və o həftə ən azı iyirmi dəfə həmin quruluşdan istifadə et. İlk günlərdə qəribə və yavaş olacaq, bu isə yaxşı əlamətdir, çünki beyin yeni yol qurur. Üçüncü həftədə həmin quruluş avtomatikləşir və artıq bir şey düşünmədən işlədirsən.
Dinləmə platosu: sürətli nitq hələ də anlaşılmır
Dinləmə platosunda tanış mühitdə, tanış mövzuda hər şeyi başa düşürsən, amma real danışıq, film və ya yeni aksent qarşısında itirirsən. Bunun səbəbi dinləmənin söz tanımaqdan çox səs birləşmələrini ayırmaqdan ibarət olmasıdır. Ana dilli danışanlar sözləri bir-birinə bağlayır, bəzi səsləri udur və zəif hecalara vurğu vermir. Yazılı mətni oxuyanda bildiyin cümlə dinləyəndə tanış səslənmir.
Ən effektiv məşq qısa parça üzərində dərin dinləmədir. Bir-iki dəqiqəlik parça seç, altyazı olmadan üç dəfə dinlə, sonra eşitdiyini sətir-sətir yaz. Yazdıqlarını altyazı ilə müqayisə et. Anlamadığın hissələr qaçırdığın səs nümunələrini göstərir. Eyni parçanı bir həftə ərzində təkrar dinləmək yeni parça dinləməkdən daha çox fayda verir, çünki beyin səs nümunələrini təkrar yolu ilə tanımağı öyrənir.
Aksentləri növbələmək də vacibdir. Yalnız bir aksentə öyrəşən qulaq başqa aksent qarşısında yenidən dayanır. Həftənin bir günü Britaniya, bir günü Amerika, bir günü Avstraliya və ya Hindistan ingiliscəsini dinlə. İlk günlərdə çətin olacaq, amma iki həftədən sonra qulaq fərqləri tutmağı öyrənir və hər hansı aksentə uyğunlaşma sürəti artır.
Motivasiya platosu: istək azalır, vərdiş qalmalıdır
Motivasiya platosu ən çox yorucu növdür, çünki irəliləyiş görünmür, səy isə davam edir. Öyrənənlərin böyük hissəsi məhz bu mərhələdə dayanır. Başlanğıcdakı həvəs yox olur, nəticə isə hələ yoxdur. Bu "ölüm vadisi" kimi də adlanır və dil öyrənmədə əsas tərk etmə nöqtəsidir.
Burada əsas qayda motivasiyaya deyil, rejimə güvənməkdir. Motivasiya hissdir və hər gün dəyişir. Rejim isə qərardır. Gündə 25 dəqiqə sabit vaxtda məşq edən insan həvəsi olub-olmamasından asılı olmayaraq irəliləyir. Rejimi qurmaq üçün məşqi mövcud vərdişlərə bağla: səhər qəhvədən sonra, işdən qayıdarkən, yatmazdan əvvəl. Başlanğıcda məşq çox qısa olsun, hətta on dəqiqə. Bu, qərarı asanlaşdırır, vərdiş isə uzunmüddətli nəticə verir.
Tərəqqini görünən etmək də motivasiyanı bərpa edir. Hər ayın birinci günü eyni səviyyə testini keç və nəticəni dəftərə yaz. Beş-altı ay sonra bu cədvəl hissiyyatın göstərə bilmədiyi irəliləyişi göstərəcək. İnsan yorğun gündə "heç nə dəyişmir" düşünür, qrafik isə əksini sübut edir. Eyni zamanda, müqayisəni yalnız öz keçən ayınla et. Başqasının ildə qazandığı səviyyə ilə öz ayını müqayisə etmək həmişə məyusluq gətirir.
14 günlük plato çıxış planı
Müəllimin plato dövründə rolu
Platonun ən çətin tərəfi onu öz gözünlə görməyin çətinliyidir. Səhvlərin çoxu sənə təbii görünür, çünki artıq vərdişə çevrilib. Güclü və zəif bacarığı müqayisə etmək, hansı növ platoda olduğunu müəyyən etmək üçün kənardan baxış lazımdır. Təcrübəli müəllim ilk dərsdə bunu bir neçə sualla və qısa söhbətlə göstərə bilir.
Plato dövründə qrup və ya fərdi dərs seçimi də vacibdir. Qrup dərsində danışıq vaxtı azdır, ona görə danışıq və səhv düzəldilməsi platosunda fərdi format daha effektiv olur. Lüğət və dinləmə platosunda isə qrup işi də yaxşı nəticə verir, çünki müxtəlif səslər və aksentlər eşidilir. Hər iki format Tutor.az-da mövcuddur. Müəllim axtarırsansa, ingilis dili repetitor axtarışında səviyyən və məqsədinə uyğun müəllimi seçə bilərsən.
İlk dərsdə müəllimə səni sınaqdan keçirməyi və platonun hansı bacarıqda olduğunu müəyyən etməyi xahiş et. Yaxşı müəllim dərhal yeni material verməyəcək, əvvəlcə sənin cari səviyyəni dəqiq müəyyən edəcək. Plato dövründə ən çox kömək edən şey ümumi proqram yox, sənin konkret problemin üzərində qurulmuş şəxsi planıdır.
Plato zamanı etmək olmaz: beş tipik səhv
Birinci səhv yeni tətbiq və ya yeni kurs axtarmaqdır. Plato çox vaxt metodun yox, çətinlik səviyyəsinin problemidir. Yeni tətbiq həmin səviyyəni təkrarlayacaq. İkinci səhv dərslərin sayını bir anda artırmaqdır. Gündə iki saat məşq beş gündən sonra yorğunluğa gətirir. Gündə 25-40 dəqiqə sabit məşq daha uzun müddət davam edir.
Üçüncü səhv səviyyəni aşağı salıb əvvələ qayıtmaqdır. Bu, çox vaxt "yenidən başlayım" düşüncəsindən yaranır. Əslində lazım olan geriyə qayıtmaq deyil, eyni səviyyədə daha dərin işləməkdir. Dördüncü səhv tamamilə dayanmaqdır. Bir aylıq fasilə plato aşmır, əksinə, əldə edilmiş bacarığın bir hissəsini silir. Yorğunluq varsa, məşqi azalt, amma sıfıra salma. Beşinci səhv başqaları ilə müqayisədir. Hər kəsin platosu fərqli vaxtda və fərqli uzunluqda olur.
Yekun: plato dayanma yox, növbəti pillənin hazırlığıdır
Plato nə istedadsızlığın, nə də yanlış seçimin əlamətidir. O, dil öyrənmənin hər mərhələsində görünə bilən normal hadisədir və adətən sən irəliləyəndə baş verir, geri qalanda yox. Bu dövrdə əsas sual "niyə irəliləmirəm?" deyil, "hansı bacarıq dayanıb və onu necə çətinləşdirim?" sualıdır.
Bu həftə üçün sadə tapşırıq: dörd plato növündən ən çox sənə uyğun olanı seç, 14 günlük planın ilk iki günündəki ölçməni et və nəticəni dəftərə yaz. İki həftə sonra eyni ölçməni təkrar et. Fərq kiçik olsa belə, bu hissiyyat deyil, rəqəmdir. Əgər sistemli və şəxsi plana ehtiyac duyursansa, ingilis dili kursları səhifəsində müəllimlə müəyyən edilmiş səviyyə və məqsədə uyğun proqramı görə bilərsən.