Nuanslı modal fellər: needn't have, should have
Keçdiyin dərslər: 0 / 46
Bu, kursun 43-cü dərsidir. Əvvəlki dərsdə despite, although, whereas bağlayıcılarını keçdik və sonunda iki cümlə vəd etmişdik. Birincisi: Although I took an umbrella, it didn't rain (Çətir götürsəm də, yağış yağmadı). Bu fikri ingiliscə bir qısa cümlə ilə demək olar: I needn't have taken an umbrella (Çətir götürməyə ehtiyac yox idi, boşuna götürdüm). İkincisi: Despite the warning, he didn't check the tyres (Xəbərdarlığa baxmayaraq, təkərləri yoxlamadı). Bu da tənqidə çevrilir: He should have checked the tyres (Təkərləri yoxlamalı idi). Bu dərs məhz belə cümlələr haqqındadır.
Mövzumuz keçmişə aid modal fellərdir, qrammatika kitablarında onlara "modal perfect" deyilir. Formul hamısında eynidir: modal + have + V3. should have done, needn't have done, must have done, can't have done, might have done, could have done. Bu formalar keçmişə geri baxır: nə edilməli idi, amma edilmədi; nə edildi, amma boşuna; nə yəqin ki, baş verib; nə baş verə bilərdi, amma baş vermədi. Gündəlik danışıqda bunlar çox işlənir, çünki insanlar keçmiş haqqında daim danışır: peşman olur, başqasını tənqid edir, nəyinsə səbəbini təxmin edir.
Azərbaycan dilində bu mənaların hamısı var, sadəcə başqa vasitələrlə: "zəng etməli idin", "boşuna narahat oldum", "yəqin ki, unudub", "ola bilməz ki, bunu deyib", "səni apara bilərdim". Ən vacib fərq budur: ingiliscə modal fel özü dəyişmir, keçmiş zaman have + V3 hissəsi ilə göstərilir. Dərs 26-da öyrəndiyimiz dörd ortaq qayda burada da qüvvədədir: modaldan sonra -s yoxdur, to yoxdur (ought to istisnadır), ilkin forma gəlir. Sadəcə ilkin forma indi həmişə have-dir: he should have, heç vaxt he should has.
Should have: "-malı idin", tənqid və peşmançılıq
Dərs 26-da should, would, might fellərini öyrənəndə gördük ki, should məsləhət bildirir: You should see a doctor (Həkimə getməlisən). Bu məsləhət indiyə və gələcəyə aiddir, hələ gec deyil. Bəs hərəkətin vaxtı artıq keçibsə? Məsələn, dostun xəstələnib, həkimə getməyib və indi vəziyyəti pisləşib. Artıq məsləhət gec olub, qalan yalnız tənqiddir: "həkimə getməli idin". Bu məna üçün ingiliscə should have + V3 işlənir:
- You should have seen a doctor. (Həkimə getməli idin.) → getmədin, səhv etdin.
- Namiq should have checked the tyres before the trip. (Namiq səfərdən əvvəl təkərləri yoxlamalı idi.)
- We should have booked the hotel earlier. (Oteli daha tez sifariş etməli idik.) → indi yer yoxdur.
- I should have listened to my mother. (Anama qulaq asmalı idim.) → peşmançılıq.
- They should have told us about the changes. (Dəyişikliklər barədə bizə deməli idilər.)
Bu cümlələrin hamısında gizli bir fakt var: hərəkət baş verməyib. "Should have checked" deyirsənsə, deməli, yoxlamayıb. Azərbaycan dilindəki "-malı idi" də eyni işi görür: "yoxlamalı idi" eşidən hər kəs başa düşür ki, yoxlamayıb.
İnkar: shouldn't have. Əksinə, hərəkət baş veribsə və o, səhv idisə, shouldn't have + V3 işlənir. Azərbaycan dilində: "etməməli idin", "niyə etdin ki":
- I shouldn't have stayed up so late. (Bu qədər gec yatmamalı idim.) → gec yatdım, indi yorğunam.
- Sadiq shouldn't have eaten the whole cake. (Sadiq bütün tortu yeməməli idi.)
- You shouldn't have shouted at her. (Ona qışqırmamalı idin.)
Tələffüz və yazı. Danışıqda should have demək olar həmişə qısalır: should've ("şud-əv"), shouldn't've. Bu qısa forma qulağa "should of" kimi gəlir, ona görə hətta ingilisdilli insanlar da bəzən səhvən should of yazır. Bu, ciddi yazı səhvidir: düzgün forma yalnız should have və ya should've-dir. Eyni şey could've, would've, must've üçün keçərlidir. Bu səsləri dinləyərək tanımağı öyrənmək üçün ingilis dili tələffüzünü necə düzəltmək məqaləsindəki məşqlər faydalıdır.
Sual və qısa cavab. Sualda modal mübtədadan əvvələ keçir, have yerində qalır: Should I have called the police? (Polisə zəng etməli idim?). What should we have done? (Nə etməli idik?). Qısa cavabda modal və have birlikdə qalır: Yes, you should have. / No, you shouldn't have.
ought to have. Eyni məna bir az daha rəsmi formada: You ought to have apologised (Üzr istəməli idin). Burada to qalır, çünki ought həmişə to ilə işlənir. Gündəlik danışıqda should have daha çox eşidilir.
Third Conditional ilə əlaqə. Dərs 30-da öyrəndiyimiz Third Conditional keçmişdə olmayan nəticəni təsəvvür edir. should have isə eyni vəziyyətə tənqid gözü ilə baxır. Bir hadisə, iki baxış:
- If Namiq had checked the tyres, he wouldn't have had a flat. (Namiq təkərləri yoxlasaydı, təkəri partlamazdı.) → nəticə.
- Namiq should have checked the tyres. (Namiq təkərləri yoxlamalı idi.) → tənqid.
Fərqə diqqət et: I had to go (getməli oldum, getdim, məcbur idim) və I should have gone (getməli idim, amma getmədim). Azərbaycan dilində bu ikisi oxşar səslənir ("getməli oldum" ↔ "getməli idim"), ingiliscə isə tamam fərqli faktlardır. Dərs 16-da must və have to mövzusunda gördük ki, must-un keçmişi had to-dur; should have isə məcburiyyət yox, sonradan verilən qiymətdir.
Namiq ignored the warning light. He ___ the tyres before the trip.
- should have checked
- should check
- should checked
Söhbət keçmişdən gedir: səfər artıq olub, təkərlər yoxlanmayıb. Keçmişə aid tənqid üçün should have + V3: should have checked = "yoxlamalı idi". should check indiki və gələcək məsləhətdir (Dərs 26), should checked isə ümumiyyətlə yoxdur: modaldan sonra keçmiş forma gəlmir.
I'm so tired. I shouldn't ___ stayed up so late.
Peşmançılıq: gec yatdım və indi peşmanam. shouldn't have + V3 = "etməməli idim". Modaldan sonra həmişə ilkin forma gəlir, ona görə has yox, have, bütün şəxslərlə.
"Mənə zəng etməli idin!" ingiliscə necədir?
- You should have called me!
- You must have called me!
- You had to call me!
"-malı idin" (amma etmədin) = should have + V3. You must have called me tamam başqa şeydir: "yəqin ki, mənə zəng etmisən" (ehtimal). You had to call me isə "zəng etməyə məcbur idin" deməkdir və etdiyini göstərir.
Hansı cümlə düzgündür?
- She should have taken a taxi.
- She should of taken a taxi.
- She should has taken a taxi.
Danışıqda should have qısalıb should've olur və "şud-əv" kimi səslənir, ona görə doğma dil daşıyıcıları belə səhvən should of yazır. Düzgün yazı yalnız should have (və ya should've). has isə modaldan sonra heç vaxt gəlmir.
Gülyaz failed the exam. She ___ have studied harder. (tənqid)
Keçmişdə edilməyən, amma edilməli olan hərəkət: should have studied. Mənaca eyni, bir az daha rəsmi variant: ought to have studied.
Sadiq ate the whole cake and now feels sick. Ən uyğun cümlə hansıdır?
- He shouldn't have eaten so much.
- He shouldn't eat so much.
- He didn't have to eat so much.
Tort artıq yeyilib, nəticə indi görünür: keçmişə aid tənqid shouldn't have eaten = "o qədər yeməməli idi". shouldn't eat ümumi məsləhətdir (indi və gələcək üçün), didn't have to isə "məcbur deyildi" deyir, tənqid yoxdur.
Needn't have və didn't need to: "boşuna etdim"
İndi tamam başqa bir hissə. Bəzən biz nəyisə edirik, sonra məlum olur ki, buna heç ehtiyac yox imiş. Səhv etməmişik, sadəcə hərəkət artıq olub. Azərbaycan dilində deyirik: "boşuna narahat oldum", "o qədər yemək bişirməyə ehtiyac yox imiş", "çətir götürmək lazım deyilmiş". İngiliscə bu mənanın dəqiq forması needn't have + V3-dür:
- I needn't have taken an umbrella. It didn't rain. (Çətir götürməyə ehtiyac yox idi. Yağış yağmadı.)
- Təranə needn't have cooked so much. Only four guests came. (Təranə o qədər yemək bişirməyə bilərdi. Cəmi dörd qonaq gəldi.)
- You needn't have brought a jacket. It's warm today. (Gödəkcə gətirməyə ehtiyac yox idi. Bu gün hava istidir.)
- I needn't have worried. Everything went well. (Boşuna narahat olmuşam. Hər şey yaxşı keçdi.)
Burada da gizli fakt var, amma should have-in əksi: hərəkət baş verib. Çətir götürülüb, yemək bişirilib, narahatlıq olub. Sadəcə sonradan aydın olub ki, lazım deyilmiş.
didn't need to: fərq harada? İngiliscə "lazım deyildi" demək üçün ikinci yol da var: didn't need to + ilkin fel (və ya didn't have to, Dərs 16). Bu forma adətən hərəkətin baş vermədiyini göstərir: lazım deyildi, ona görə etmədim.
- The shop was open late, so we didn't need to hurry. (Dükan gec bağlanırdı, ona görə tələsməyə ehtiyac yox idi.) → tələsmədik.
- The meeting was cancelled, so I didn't need to go to the office. (İclas ləğv olundu, ona görə ofisə getməyə ehtiyac qalmadı.) → getmədim.
- We needn't have hurried. The shop was open until ten. (Boşuna tələsmişik. Dükan saat ona qədər açıq idi.) → tələsdik.
Qısaca: needn't have done = etdim, amma lazım deyilmiş; didn't need to do = lazım deyildi (əksər hallarda etmədim). Danışıqda bəzən didn't need to hər iki məna üçün işlənir və kontekst nəyin baş verdiyini göstərir (I didn't need to buy milk, but I bought some anyway). Amma needn't have yalnız bir mənalıdır: hərəkət mütləq olub.
- I needn't have taken a taxi.
- taksiyə mindim, boşuna oldu
- "etdim, amma lazım deyilmiş"
- I didn't need to take a taxi.
- taksi lazım olmadı, piyada getdim
- "lazım deyildi, etmədim"
needn't have ↔ shouldn't have. İkisi də "etməməli idin" kimi tərcümə oluna bilər, amma çalar fərqlidir. shouldn't have deyir ki, hərəkət səhv və ya pis idi: You shouldn't have shouted at her. needn't have isə deyir ki, hərəkət sadəcə artıq idi, pis heç nə yoxdur: You needn't have booked a table, the restaurant is empty (Masa sifarişinə ehtiyac yox idi, restoran boşdur).
Nəzakət ifadəsi: You shouldn't have! Kimsə sənə hədiyyə gətirəndə ingilislər tez-tez deyir: Oh, you shouldn't have! Bu, tənqid deyil, Azərbaycan dilindəki "niyə zəhmət çəkdin, buna ehtiyac yox idi" kimi səmimi təşəkkürdür. Cümlənin sonunda V3 deyilmir, have ilə bitir. Eyni yumşaq mənada You needn't have bothered (Zəhmət çəkməyə dəyməzdi) da işlənir.
Britaniya və Amerika. needn't daha çox Britaniya ingiliscəsinə xasdır. Amerikalılar eyni mənanı adətən didn't need to və ya didn't have to ilə deyir: You didn't have to bring anything! İmtahanlarda (IELTS, Cambridge C1) needn't have formasını tanımaq və işlətmək xüsusilə qiymətləndirilir, çünki bu, qrammatik müxtəlifliyin göstəricisidir.
I took an umbrella, but it didn't rain. I ___ an umbrella.
- needn't have taken
- didn't need to take
- mustn't have taken
Çətiri götürmüşəm, sonra məlum olub ki, lazım deyilmiş: "boşuna götürdüm". Bu məna üçün needn't have + V3. didn't need to take adətən "lazım deyildi, götürmədim" deyir.
The shop was open late, so we ___ hurry. We walked slowly.
- didn't need to
- needn't have
- shouldn't have
Tələsmək lazım deyildi və tələsmədik də (yavaş getdik). Hərəkət baş verməyib, ona görə didn't need to + ilkin fel. needn't have isə edilmiş, amma boşuna olan hərəkət üçündür.
Təranə cooked for ten people, but only four came. She ___ have cooked so much.
Yemək bişirilib, amma çoxu lazım olmayıb: needn't have cooked = "o qədər bişirməyə ehtiyac yox idi". Boşluqdan sonra artıq have var, ona görə yalnız needn't (və ya tam forma need not) uyğundur.
Hansı cümlə "boşuna narahat oldum" deməkdir?
- I needn't have worried.
- I didn't need to worry, so I didn't.
- I mustn't worry.
"Boşuna narahat oldum" = narahat olmuşam, amma səbəb yox imiş: I needn't have worried. Bu, ingilis danışığında çox işlənən hazır ifadədir, rahatlama hissini bildirir.
You ___ have bought me flowers! ("Zəhmət çəkməyə dəyməzdi!", nəzakət)
Hədiyyə alanda deyilən nəzakət ifadəsi: You shouldn't have! Bu, tənqid deyil, Azərbaycan dilindəki "niyə zəhmət çəkdin" kimidir. Burada needn't have da başa düşülər, amma sabit ifadə shouldn't have-dir.
needn't have ↔ shouldn't have. Hansı cümlə səhv hərəkəti TƏNQİD edir?
- You shouldn't have shouted at her.
- You needn't have brought a jacket.
- We needn't have booked a table.
shouldn't have = "bu, səhv idi, etməməli idin" (qışqırmaq pis hərəkətdir). needn't have isə yalnız "lazımsız idi" deyir, pis hərəkət yoxdur: gödəkcə, masa sifarişi sadəcə artıq olub.
Must have, can't have, might have: keçmiş haqqında ehtimal
Modal perfect-in ikinci böyük ailəsi tənqid yox, məntiqi nəticə bildirir. Bir şey görürük və onun səbəbini təxmin edirik: yer yaşdır, yəqin ki, yağış yağıb; işıqlar sönüb, yəqin ki, yatıblar. Dərs 16-da qısa qeyd etmişdik ki, must-un ikinci mənası var: He must be tired (Yəqin ki, yorğundur). Bu, indiyə aid ehtimaldır. Keçmişə aid ehtimal üçün yenə have + V3 əlavə olunur.
must have + V3: "yəqin ki, ...-ıb" (90% əminlik).
- The ground is wet. It must have rained in the night. (Yer yaşdır. Yəqin ki, gecə yağış yağıb.)
- Əsmər looks really happy. She must have passed her driving test. (Əsmər çox xoşbəxt görünür. Yəqin ki, sürücülük imtahanından keçib.)
- The lights are off. They must have gone to bed. (İşıqlar sönüb. Yəqin ki, yatıblar.)
- You must have been very worried. (Yəqin ki, çox narahat olmusan.)
can't have / couldn't have + V3: "ola bilməz ki, ...-sın" (qeyri-mümkün). must have-in inkarı ehtimal mənasında mustn't have deyil. Ola bilməyən şey üçün can't have işlənir:
- Telman has never been to London. He can't have visited the British Museum. (Telman heç Londonda olmayıb. Ola bilməz ki, Britaniya Muzeyinə baş çəksin.)
- She can't have said that. She's always so polite. (Ola bilməz ki, bunu desin. O, həmişə çox nəzakətlidir.)
- They couldn't have finished already. They only started an hour ago. (Ola bilməz ki, artıq bitirsinlər. Bir saat əvvəl başladılar.)
might / may / could have + V3: "bəlkə də ...-ıb" (50% əminlik). Əmin deyiliksə, bir variant təklif ediriksə:
- Gövhər isn't answering. She might have left her phone at home. (Gövhər cavab vermir. Bəlkə də telefonunu evdə qoyub.)
- I can't find my keys. I may have dropped them in the car. (Açarlarımı tapa bilmirəm. Bəlkə də maşında salmışam.)
- He could have taken the wrong bus. (Bəlkə də səhv avtobusa minib.)
- She might not have heard the message. (Bəlkə də mesajı eşitməyib.)
Diqqət: might not have "bəlkə də etməyib" deməkdir, can't have isə "əsla ola bilməz". Bu fərq Dərs 26-dakı might not ↔ can't fərqinin keçmişdəki variantıdır.
Bu üç dərəcəni bir xətdə düşünmək rahatdır:
Məchul forma: must have been stolen. Dərs 40-da advanced passive mövzusunda modal perfect passive-i sonraya saxlamışdıq. İndi vaxtıdır. Mübtəda hərəkəti özü etmirsə, have-dən sonra been + V3 gəlir:
- My bike isn't where I left it. It must have been stolen. (Velosipedim qoyduğum yerdə deyil. Yəqin ki, oğurlanıb.)
- The window might have been broken by the wind. (Bəlkə də pəncərəni külək sındırıb.)
- The letter can't have been sent. It's still on the desk. (Ola bilməz ki, məktub göndərilib. Hələ də masanın üstündədir.)
must have ↔ should have: ən təhlükəli qarışıqlıq. Azərbaycan dilində "-malı" şəkilçisi həm borc ("getməli idim"), həm də ehtimal ("yəqin ki, getmiş olmalıdır") üçün işlənə bilir. Ona görə azərbaycanlılar tez-tez "zəng etməli idin" fikrini You must have called me kimi tərcümə edir. Halbuki ingilis bunu "Yəqin ki, mənə zəng etmisən" kimi başa düşəcək: tamam əks məna. Qayda sadədir: keçmişdə borc və tənqid → should have; keçmişdə məntiqi nəticə → must have.
- You should have called me.
- "zəng etməli idin" (etmədin)
- hərəkət baş verməyib
- You must have called me.
- "yəqin ki, zəng etmisən"
- hərəkət çox güman baş verib
The ground is wet. It ___ in the night.
- must have rained
- must rain
- should have rained
Yer yaşdır, buradan nəticə çıxarırıq: "yəqin ki, gecə yağış yağıb". Keçmişə aid əmin ehtimal = must have + V3. should have rained "yağmalı idi" deyir, məna tamam başqadır.
Gövhər isn't answering. She ___ have left her phone at home. (bəlkə də)
Əmin deyilik, sadəcə bir variant: might / may / could have + V3 = "bəlkə də ...-ıb". Üçü də düzgündür, must have isə güclü əminlik olardı.
Telman has never been to London. He ___ the British Museum.
- can't have visited
- mustn't have visited
- must have visited
Ola bilməz, çünki Londonda heç olmayıb. Keçmişə aid "ola bilməz ki" = can't have / couldn't have + V3. mustn't have bu mənada işlənmir: must-un inkar qarşılığı ehtimalda can't-dır.
My bike isn't where I left it. It ___.
- must have been stolen
- must have stolen
- must be stealing
Velosiped özü oğurlamayıb, onu oğurlayıblar: məchul forma lazımdır (Dərs 40). Modal perfect passive: must have been + V3 = "yəqin ki, oğurlanıb".
Əsmər looks really happy. She must ___ passed her driving test.
Gülümsəməsindən nəticə çıxarırıq: must have passed = "yəqin ki, keçib". Modaldan sonra have, sonra V3.
"Ola bilməz ki, o bunu deyib" ingiliscə necədir?
- She can't have said that.
- She mustn't have said that.
- She shouldn't have said that.
"Ola bilməz ki" = qeyri-mümkün ehtimal: can't have said. shouldn't have said "deməməli idi" (dedi, səhv etdi) deməkdir, mustn't have isə bu mənada yoxdur.
Could have, would have və davamedici, məchul formalar
Son hissədə modal perfect ailəsinin qalan üzvlərini və onların daha mürəkkəb formalarını toplayaq.
could have + V3: istifadə olunmayan imkan. Dərs 15-də can və could bacarıq bildirirdi. could have isə keçmişdə mümkün olan, amma baş verməyən şeyi göstərir. Azərbaycan dilində "edə bilərdim", "ola bilərdi":
- Why did you take the bus? I could have given you a lift! (Niyə avtobusa mindin? Səni apara bilərdim!) → yüngül giley.
- You were driving too fast. You could have had an accident. (Çox sürətlə sürürdün. Qəza edə bilərdin.) → təhlükə, şükür ki, baş vermədi.
- Gülyaz could have studied medicine, but she chose music. (Gülyaz tibb oxuya bilərdi, amma musiqini seçdi.)
- You could have told me! (Mənə deyə bilərdin!) → giley, "niyə demədin?"
Diqqət et: could have həm ehtimal (He could have taken the wrong bus, bəlkə də minib), həm də istifadə olunmayan imkan (I could have given you a lift, apara bilərdim, amma aparmadım) bildirə bilər. Fərqi kontekst göstərir: ehtimalda biz nə baş verdiyini bilmirik, imkanda isə bilirik ki, baş verməyib.
couldn't have + müqayisəli sifət. Danışıqda çox işlənən gözəl bir ifadə: I couldn't have been happier (Bundan xoşbəxt ola bilməzdim, yəni son dərəcə xoşbəxt idim). The timing couldn't have been better (Vaxt bundan yaxşı ola bilməzdi). Dərs 19-dakı comparative burada güclü təriflə birləşir.
would have + V3. Bu formanı Dərs 30-dan tanıyırsan: Third Conditional-ın nəticə hissəsi. If you had asked me, I would have helped you (Məndən xahiş etsəydin, kömək edərdim). Şərt bəzən gizli qalır: I would have called, but my phone was dead (Zəng edərdim, amma telefonum sönmüşdü). Fərqi yadda saxla: would have = baş verməyən nəticə, should have = baş verməyən borc, could have = baş verməyən imkan.
was / were supposed to. Modal deyil, amma mənaca should have-ə çox yaxındır: "plana, razılaşmaya görə etməli idim". I was supposed to lock the door, but I forgot (Qapını bağlamalı idim, amma unutdum). The train was supposed to arrive at six (Qatar saat altıda gəlməli idi). should have şəxsi fikri, tənqidi bildirir; was supposed to isə qaydanı, cədvəli, başqalarının gözləntisini.
Davamedici forma: modal + have been + -ing. Keçmişdə bir müddət davam edən hərəkətdən danışırıqsa, Dərs 23-dəki Present Perfect Continuous kimi been + -ing işlənir:
- Şölə was chatting during the lesson. She should have been listening. (Şölə dərsdə söhbət edirdi. Qulaq asmalı idi.)
- Sadiq was very tired. He must have been working all night. (Sadiq çox yorğun idi. Yəqin ki, bütün gecə işləyib.)
- I knocked, but nobody answered. They might have been sleeping. (Qapını döydüm, heç kim cavab vermədi. Bəlkə də yatırdılar.)
Məchul forma: modal + have been + V3. Ehtimal hissəsində must have been stolen-i gördük. Tənqiddə də eyni forma işlənir:
- The report should have been finished yesterday. (Hesabat dünən bitirilməli idi.)
- The road needn't have been closed for the whole day. (Yolun bütün günü bağlanmasına ehtiyac yox idi.)
- The mistake could have been avoided. (Bu səhvin qarşısı alına bilərdi.) → rəsmi hesabatlarda çox işlənir.
Sual və inkar. Bütün modal perfect formalarında qayda eynidir: sualda modal mübtədadan əvvələ keçir (Could I have done anything differently? Fərqli nəsə edə bilərdimmi?), inkarda not modala yapışır (shouldn't have, can't have, needn't have, might not have). Qısa cavabda modal + have qalır, V3 atılır: "Should I have told her?" "Yes, you should have."
Bu formalar IELTS Speaking imtahanında xüsusilə dəyərlidir. "Keçmişdə verdiyin bir qərarı danış" tipli Part 2 suallarında I should have..., I could have..., Looking back, I needn't have... kimi cümlələr imtahançıya geniş qrammatik diapazon göstərir. Belə mövzuların siyahısını IELTS Speaking mövzuları məqaləsində tapa bilərsən.
Why did you take the bus? I ___ you a lift!
- could have given
- can give
- must have given
Fürsət var idi, amma istifadə olunmadı: "səni apara bilərdim!" = could have + V3. Bu, həm də yüngül giley kimi səslənir: niyə məndən xahiş etmədin?
You were driving too fast. You ___ have had an accident! (qəza edə bilərdin, şükür ki, etmədin)
Baş verə bilən, amma baş verməyən təhlükə: could have had (və ya might have had) = "qəza edə bilərdin". Azərbaycan dilindəki "az qala" hissinə yaxındır.
Şölə was chatting during the lesson. She ___ to the teacher.
- should have been listening
- should have listened being
- should be listened
Söhbət davam edən hərəkətdən gedir: dərs boyu dinləməli idi. Davamedici forma should have been + -ing. Eyni məntiq must ilə də işləyir: He must have been sleeping (yəqin ki, yatırdı).
The report ___ have been finished yesterday, but it's still not ready. (bitirilməli idi)
Hesabat özü bitirmir, onu bitirməli idilər: məchul forma should have been + V3 = "bitirilməli idi".
If you had asked me, I ___ you.
- would have helped
- should have helped
- must have helped
Bu, Dərs 30-dakı Third Conditional-dır: if + had + V3, would have + V3. would have nəticəni, should have isə borcu/tənqidi bildirir.
"Did you lock the door?" "No. I ___ it, but I forgot."
- was supposed to lock
- needn't have locked
- must have locked
was supposed to = "etməli idim (plan, tapşırıq belə idi), amma etmədim". Mənaca should have-ə yaxındır, amma daha çox razılaşmanı, qaydanı göstərir. needn't have mənasızdır (kilidləməyib), must have isə ehtimaldır.
Canlı dialoq: Naftalandan qayıdarkən
Namiq və Təranə Naftalanda bir həftə dincəldikdən sonra maşınla Bakıya qayıdırlar. Yevlaxa çatmamış maşının təkəri partlayır. Yolun kənarında dayanıblar, Namiq ehtiyat təkəri çıxarmağa çalışır. Dialoqda dərsin bütün formalarını tap.
- Təranə: I told you the warning light was on. You should have checked the tyres in Naftalan. (Sənə dedim ki, xəbərdarlıq lampası yanır. Təkərləri Naftalanda yoxlamalı idin.)
- Namiq: I know, I know. I shouldn't have ignored it. (Bilirəm, bilirəm. Ona məhəl qoymamalıydım, səhv etdim.)
- Təranə: Well, at least we have a spare tyre. (Yaxşı, heç olmasa ehtiyat təkərimiz var.)
- Namiq: Yes, but where's the jack? It was in the boot last month. Sadiq must have taken it when he borrowed the car. (Hə, amma domkrat haradadır? Keçən ay yük yerində idi. Yəqin ki, Sadiq maşını götürəndə onu götürüb.)
- Təranə: He can't have taken it. He was only going to the shop. Maybe you left it in the garage. (Ola bilməz ki, götürsün. O, sadəcə dükana gedirdi. Bəlkə də sən onu qarajda qoymusan.)
- Namiq: I might have. Anyway, we'll have to stop a car. (Ola bilər. Hər halda, bir maşın saxlamalıyıq.)
- Təranə: And I packed all this food for nothing. I needn't have made so many sandwiches. We stopped at that café twice! (Bütün bu yeməyi də boşuna yığmışam. Bu qədər buterbrod hazırlamağa ehtiyac yox idi. O kafedə iki dəfə dayandıq!)
- Namiq: No, no, the sandwiches are perfect now. We could be here for hours. (Yox, yox, buterbrodlar indi əla oldu. Burada saatlarla qala bilərik.)
- (Bir maşın dayanır. Sürücü yaşlı bir kişidir, adı Telman usta.)
- Telman: Problem with the tyre? You must have hit something sharp. This road was supposed to be repaired last year. (Təkərdə problem var? Yəqin ki, iti bir şeyə dəymisiniz. Bu yol keçən il təmir olunmalı idi.)
- Namiq: It should have been repaired years ago! Do you have a jack, by any chance? (Bu yol illər əvvəl təmir olunmalı idi! Birdən domkratınız olar?)
- Telman: Of course. (Əlbəttə.) (On dəqiqə sonra təkər dəyişdirilib.) There you go. You could have waited here all night, you know. Not many cars stop on this road. (Buyurun. Bilirsiniz, burada bütün gecə gözləyə bilərdiniz. Bu yolda çox maşın saxlamır.)
- Təranə: Thank you so much. Please, take some sandwiches. (Çox sağ olun. Zəhmət olmasa, buterbrod götürün.)
- Telman: Oh, you shouldn't have! (Ay, niyə zəhmət çəkdiniz!)
- Namiq: (gülür) See? You didn't make too many after all. (Gördün? Demə, çox hazırlamamısan.)
Dialoqu təhlil edək. should have / shouldn't have (tənqid və peşmançılıq): You should have checked the tyres, I shouldn't have ignored it, məchul formada It should have been repaired years ago. must have (əmin ehtimal): Sadiq must have taken it, You must have hit something sharp. can't have (qeyri-mümkün): He can't have taken it. might have (bəlkə də): Namiqin qısa cavabı I might have, burada V3 atılıb, modal + have qalıb. needn't have (boşuna): I needn't have made so many sandwiches, buterbrodlar hazırlanıb. could have (baş verməyən imkan): You could have waited here all night. was supposed to (plan): This road was supposed to be repaired. Və nəhayət, Telman ustanın nəzakətli You shouldn't have! ifadəsi: tənqid yox, təşəkkür. Maraqlıdır ki, dialoqun sonunda Təranənin "boşuna" sandığı buterbrodlar lazım çıxır.
Azərbaycanlıların modal perfect-də ən çox etdiyi 6 səhv
Bu səhvlərin çoxu "-malı" şəkilçisinin həm borc, həm ehtimal bildirməsindən, bir də ingiliscə modal felin keçmiş zamanı özü yox, have + V3 ilə göstərməsindən gəlir.
Birinci səhv ən təhlükəlisidir, çünki cümlə qrammatik cəhətdən düzgündür, sadəcə tamam başqa məna verir: dinləyən səni "yəqin ki, zəng etmisən" kimi başa düşəcək. İkinci səhv Azərbaycan məntiqindən gəlir: bizdə keçmiş zaman şəkilçisi felə yapışır, ingiliscə isə modaldan sonra fel həmişə ilkin formadadır, keçmiş have + V3 ilə göstərilir. Üçüncü səhv tələffüzdən yazıya keçir: should've qulağa "should of" kimi gəlir. Dördüncüdə must-un inkarı mexaniki olaraq mustn't qurulub, halbuki ehtimal mənasında onun inkar qarşılığı can't-dır. Beşincidə needn't have hərəkət baş vermədiyi halda işlənib; needn't have həmişə "etdim, amma boşuna" deməkdir. Altıncıda hesabat özü bitirmir, ona görə been lazımdır. Bu və digər tipik çətinlikləri azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsində toplu şəkildə görə bilərsən.
Modal perfect formaları kitabdan öyrənmək asandır, amma danışıqda onları tez seçmək vərdiş tələb edir: söhbətin ortasında "should have, yoxsa must have?" deyə düşünməyə vaxt olmur. Bu vərdiş canlı praktika ilə formalaşır. İngilis dili repetitorları tap və dərsdə öz həyatından peşmançılıq, ehtimal və "boşuna etdim" hekayələri danışmağı məşq et; müəllim hər yanlış modalı dərhal düzəldəcək.
Ev tapşırığı: vəziyyətə uyğun modal seç və öz hekayəni yaz
Bu tapşırıq iki hissədən ibarətdir.
1-ci hissə: vəziyyət → cümlə. Hər vəziyyət üçün modal perfect ilə bir cümlə yaz. Sonra nümunə ilə müqayisə et:
- Dostun imtahana hazırlaşmayıb və kəsilib. → He should have prepared for the exam.
- Sən bilet almısan, amma girişin pulsuz olduğu məlum olub. → I needn't have bought a ticket.
- Qonşunun maşını həyətdə deyil. → They must have gone away for the weekend.
- Bacın səhər saat altıda Gəncədə idi, saat yeddidə Bakıda ola bilməzdi. → She can't have been in Baku at seven.
- Sən dostuna kömək edə bilərdin, amma o, xahiş etmədi. → I could have helped him if he had asked.
- Hesabat cümə günü təhvil verilməli idi, amma hələ hazır deyil. → The report should have been sent on Friday.
2-ci hissə: öz hekayən. Son bir ildə başına gələn bir hadisəni (səfər, imtahan, iş müsahibəsi, ailə tədbiri) 6 cümlə ilə təsvir et. Hər cümlədə fərqli forma işlət: should have, shouldn't have, needn't have, must have, might have və could have. Nümunə:
- Last spring I went to a job interview in the city centre. I should have left home earlier, because the traffic was terrible.
- I shouldn't have drunk three cups of coffee before it.
- I needn't have printed my CV, because they had it on the screen.
- The manager smiled a lot, so I must have made a good impression.
- They might have chosen someone with more experience, but they called me a week later.
- Looking back, I could have asked more questions about the salary.
Yazdıqlarını yoxla: modaldan sonra have varmı (has yox); have-dən sonra V3 varmı (keçmiş forma yox: gone, not went); tənqid üçün should, ehtimal üçün must seçmisənmi; needn't have yalnız edilmiş hərəkət üçün işlənibmi. Sonra hər cümləni Azərbaycan dilinə çevir və "-malı idi", "boşuna", "yəqin ki", "bəlkə də", "edə bilərdim" sözlərindən hansına uyğun gəldiyinə bax.
Yekun test
Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 9-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.
We missed the train. We ___ earlier.
- should have left
- should leave
- must have left
Keçmişə aid tənqid: should have left.
I bought milk, but there was already some in the fridge. I ___ have bought it.
Alınıb, amma lazım deyilmiş: needn't have bought.
He knows the city well. He ___ lost.
- can't have got
- mustn't have got
- needn't have got
"Ola bilməz ki, azıb": can't have got lost.
Hansı cümlə düzgündür?
- You should have told me.
- You should of told me.
- You should have tell me.
should have + V3: told.
The lights are off. They must ___ gone to bed.
Nəticə çıxarırıq: must have gone.
The meeting was cancelled, so I ___ go to the office. I stayed at home.
- didn't need to
- needn't have
- shouldn't have
Getmədim, ona görə didn't need to go.
"Here's a small present for you." "Oh, you ___!"
- shouldn't have
- mustn't have
- can't have
Nəzakət ifadəsi: You shouldn't have!
The window ___ have been broken by the wind. Nobody was here. (yəqin ki)
Əmin ehtimal, məchul forma: must have been broken.
I'm not sure where Namiq is. He ___ to the garage.
- might have gone
- must go
- should have gone
Əminlik yoxdur: might have gone = "bəlkə də gedib".
You ___ me! I was at home all day and could have helped.
- could have asked
- must have asked
- needn't have asked
İstifadə olunmayan fürsət, yüngül giley: could have asked.
Sadiq was very tired yesterday. He must have been ___ (work) all night.
Davamedici forma: must have been working.
Hansı cümlə SƏHVDİR?
- She should went to the doctor.
- She should have gone to the doctor.
- She ought to have gone to the doctor.
Modaldan sonra keçmiş forma (went) gəlmir: should have gone.
Növbəti addım
Bu dərsdə keçmişə geri baxmağın dörd yolunu öyrəndin: tənqid və peşmançılıq üçün should have / shouldn't have, boşuna edilən hərəkət üçün needn't have (və onun qarşılığı didn't need to), keçmiş haqqında ehtimal üçün must have / can't have / might have, istifadə olunmayan imkan və baş verməyən nəticə üçün could have / would have. Hamısının sirri bir formuldadır: modal + have + V3. Artıq "zəng etməli idin" fikrini must ilə yox, should have ilə deyə bilərsən.
Növbəti dərsdə subjunctive mood mövzusuna keçirik. Bu dərsdəki peşmançılıq cümlələri ora təbii körpüdür. Məsələn, I should have studied harder fikrini başqa formada da demək olar: I wish I had studied harder (Kaş daha çox oxuyaydım). Bir də rəsmi tələblərdə maraqlı forma var: The doctor insisted that he rest for a week (Həkim onun bir həftə istirahət etməsində israr etdi). Burada rests yox, rest işlənir, -s yoxdur. Niyə belədir və If I were you-dakı were ilə necə bağlıdır, növbəti dərsdə görəcəyik. Dərs 29-dakı Second Conditional-ı (were bütün şəxslərlə) təkrarlamaq faydalı olar.
Modal fellər haqqında əlavə izah və nümunələr axtarırsansa, Cambridge Dictionary-nin British Grammar bölməsi etibarlı mənbədir; orada "need", "should" və "must" mövzularını axtarışla tapa bilərsən.