Advanced Passive konstruksiyaları
Keçdiyin dərslər: 0 / 46
Bu, kursun 40-cı dərsidir. Əvvəlki dərsdə cleft sentences mövzusunu keçdik və bir sözü vurğulamaq üçün cümləni iki hissəyə bölməyi öyrəndik (It was Şamil who taught me). Dərsin sonunda üç cümlə vəd etmişdik: It is said that the bridge is very old (Deyilənə görə, körpü çox köhnədir), He is believed to live in Xızı (Onun Xızıda yaşadığı güman edilir) və I had my car repaired (Maşınımı təmir etdirdim). Bir də xəbərdarlıq etmişdik: It is said that... cleft kimi görünür, amma cleft deyil. Bu dərsdə həm həmin üç quruluşu, həm də o tələnin cavabını öyrənəcəyik.
Bu quruluşların ümumi adı advanced passive, yəni "mürəkkəb məchul quruluşlar"dır. Əsas məchul növü sən artıq bilirsən: be + üçüncü forma (V3). The bridge was built in 1950, Tea is grown in Lənkəran. İndi növbə C1 səviyyəsinin formalarıdır. Onlar xəbərlərdə, elmi mətnlərdə, rəsmi məktublarda və IELTS esselərində hər addımda qarşına çıxır. Gündəlik danışıqda isə xüsusilə üçüncü quruluş (have something done) çox lazımdır: saçını kəsdirmək, maşını təmir etdirmək, sənədi tərcümə etdirmək. Bunları ingiliscə səhvsiz deməyi bacarmayan adam uzun cümlələr qurur və ya tamam başqa məna verir.
Yaxşı xəbər budur ki, bu dərsin quruluşlarının çoxu Azərbaycan dilində də var. "Deyilir ki", "güman edilir ki", "məlumdur ki", "təmir etdirdim", "mənə hədiyyə verildi" ifadələrini hər gün işlədirik. Ona görə bu dərsdə tez-tez "bizdə necədir?" sualını verəcəyik: ana dilin burada sənə mane olmur, kömək edir. Başlamazdan əvvəl məchul növün əsaslarını təzələmək istəsən, Dərs 31-ə, passive voice (məchul növ) dərsinə qısa nəzər sal: orada be + V3 formasını bütün zamanlarda görmüşdük.
It is said that...: "Deyilir ki..."
Bəzən məlumatı verən konkret adam deyil, "hamı", "insanlar", "mütəxəssislər" olur. Kimin dediyi bəlli deyil və ya vacib deyil. Azərbaycan dilində belə hallarda deyirik: "Deyilir ki, bu körpü çox köhnədir", "Güman edilir ki, o, Xızıda yaşayır", "Gözlənilir ki, qiymətlər qalxacaq". İngilis dilində tam eyni məntiq işləyir. Formula:
It + is/was + V3 (said, believed, thought...) + that + tam cümlə
- It is said that the bridge is very old. (Deyilir ki, körpü çox köhnədir.)
- It is believed that the river was much wider in the past. (Güman edilir ki, keçmişdə çay xeyli enli olub.)
- It is known that Kərim speaks five languages. (Məlumdur ki, Kərim beş dil bilir.)
- It is expected that the new road will be ready by spring. (Gözlənilir ki, yeni yol yaza qədər hazır olacaq.)
- It is estimated that about two thousand people live in the village. (Təxmin edilir ki, kənddə təxminən iki min nəfər yaşayır.)
Bu quruluşda ən çox işlənən fellər bunlardır: say (demək), believe (inanmaq, güman etmək), think (düşünmək), know (bilmək), expect (gözləmək), report (xəbər vermək), consider (hesab etmək), claim (iddia etmək), estimate (təxmin etmək), argue (iddia etmək, əsaslandırmaq). Hamısı məchulda üçüncü formada gəlir: said, believed, thought, known, expected, reported, considered, claimed, estimated, argued.
Niyə "it"? Azərbaycan dilində "Deyilir ki..." cümləsində mübtəda yoxdur və bu, tamamilə normaldır. İngilis dilində isə hər cümlənin mübtədası olmalıdır. Dərs 2-də It is raining nümunəsində gördüyümüz kimi, mübtədanın yeri boş qalanda onu formal it tutur. Bu it heç nəyi əvəz etmir, sadəcə qrammatik boşluğu doldurur. Ona görə Is said that deyilmir, mütləq It is said that.
Zaman çərçivədə dəyişir. "Deyilir" indi deyilir, yoxsa keçmişdə deyilirdi? Bunu is/was göstərir. that-dan sonrakı cümlə isə öz zamanını saxlayır:
- It is thought that the castle was built in the 12th century. (İndi belə düşünülür ki, qala XII əsrdə tikilib.)
- It was thought that the Earth was flat. (Keçmişdə belə düşünülürdü ki, Yer düzdür.)
- It has been reported that two climbers are missing. (Məlumat verilib ki, iki alpinist itkin düşüb.)
- It will be announced tomorrow who won the competition. (Müsabiqəni kimin qazandığı sabah elan olunacaq.)
Harada işlənir? Əsasən xəbərlərdə, elmi və akademik mətnlərdə, rəsmi hesabatlarda. Gündəlik danışıqda eyni mənanı daha sadə deyirik: People say the bridge is very old və ya They say the bridge is very old. Hər ikisi düzgündür, sadəcə üslub fərqlidir. IELTS Writing Task 2 esselərində isə It is often argued that..., It is widely believed that..., It is generally accepted that... başlanğıcları çox faydalıdır: fikri obyektiv və akademik göstərir. Esse strukturunu ətraflı görmək üçün IELTS Writing Task 2 məqaləsinə bax.
Vəd etdiyimiz tələ: niyə bu cleft deyil? Dərs 39-da cleft-i yoxlamaq üçün bir üsul öyrəndik: It is/was və that sözlərini at, qalan hissə tam cümlədirsə, bu cleft-dir. Sınayaq:
It wasKərimthatwon the prize → Kərim won the prize ✓ (tam cümlə, deməli cleft).It issaidthatthe bridge is very old → said the bridge is very old ✗ (cümlə deyil, deməli cleft deyil).
Fərq bundadır: cleft-də It is-dən sonra vurğulanan isim gəlir (Kərim, in Samux, yesterday). Məchul quruluşda isə It is-dən sonra felin üçüncü forması gəlir (said, believed, known) və heç bir söz "məhz" mənasında qabardılmır. Cleft-də it "vurğu çərçivəsi"dir, burada isə sadəcə boş yeri tutan formal mübtədadır. Dərs 39-da gördüyümüz It is important that... də eyni ailədəndir: it + sifət, cleft yox.
___ said that the old mill was built by Italian engineers.
- It is
- Is
- There is
İngilis cümləsində mübtəda boş qala bilməz. Azərbaycan dilində "Deyilir ki..." mübtədasız işlənir, ingiliscədə isə yeri formal it tutur: It is said that... There is said that olmur.
It is ___ that the new road will be ready by spring. (expect)
Formula: It + be + V3 + that. expect felinin üçüncü forması expected-dir: It is expected that... = "Gözlənilir ki...".
Hansı cümlə "Keçmişdə insanlar düşünürdü ki, Yer düzdür" mənasını verir?
- It was thought that the Earth was flat.
- It is thought that the Earth was flat.
- It was thinking that the Earth was flat.
İnsanlar bunu keçmişdə düşünürdü, ona görə çərçivə də keçmişdə olur: It was thought. It is thought desək, "indi belə düşünülür" alınar. was thinking isə aktiv Continuous-dur, məchul deyil.
It ___ been reported that two climbers are missing on Şahdağ.
Xəbərlərdə yeni məlumat üçün Present Perfect passive işlənir: It has been reported that... (Məlumat verilib ki...). Dərs 31-dəki has/have been + V3 forması.
It is widely ___ that sport is good for mental health.
- accepted
- accept
- accepting
Məchul quruluşda be-dən sonra həmişə üçüncü forma gəlir: accepted. widely (geniş şəkildə) zərfi tez-tez bu ifadələrlə işlənir: widely believed, widely accepted.
Hansı cümlə cleft sentence DEYİL, məchul quruluşdur?
- It is said that Kərim speaks five languages.
- It is Kərim who speaks five languages.
- It was in Samux that Kərim grew up.
Dərs 39-dakı yoxlama: It is və that-i at. Kərim who speaks → Kərim speaks... tam cümlədir, cleft-dir. said Kərim speaks isə cümlə deyil, deməli It is said that cleft deyil, məchul quruluşdur.
He is believed to live in Xızı: insanı mübtəda etmək
Birinci quruluşun bir qardaşı var. It is said that əvəzinə cümlənin əsas qəhrəmanını əvvələ çəkə bilərik. Onda that yox olur və fel to ilə gəlir. Formula:
Mübtəda + is/was + V3 (said, believed...) + to + fel
- It is said that the bridge is very old. → The bridge is said to be very old.
- It is believed that he lives in Xızı. → He is believed to live in Xızı.
- It is thought that the singer lives in Neftçala. → The singer is thought to live in Neftçala.
- It is known that Kərim speaks five languages. → Kərim is known to speak five languages.
Məna eynidir, amma ikinci forma daha qısa və daha "jurnalist" səslənir. Xəbər başlıqlarında, sənədli filmlərdə, muzey lövhələrində məhz bu formanı görəcəksən: The painting is believed to be worth two million dollars (Tablonun iki milyon dollar dəyərində olduğu güman edilir). Azərbaycan dilində bunu çox vaxt "-dığı güman edilir" və ya "deyilənə görə" ilə tərcümə edirik: "Onun Xızıda yaşadığı güman edilir", "Deyilənə görə, o, Xızıda yaşayır".
Ən vacib hissə: üç infinitiv forması. to-dan sonrakı fel hərəkətin nə vaxt baş verdiyini göstərir. Burada üç variant var:
- to + ilkin fel: hərəkət "inanmaq"la eyni vaxtdadır və ya ümumi faktdır. He is believed to live in Xızı. (İndi orada yaşayır.)
- to be + -ing: hərəkət bu anda, bu günlərdə davam edir. Elnarə is thought to be working on a new novel. (Elnarənin hazırda yeni roman üzərində işlədiyi düşünülür.)
- to have + V3: hərəkət daha əvvəl olub. The thieves are believed to have left the city on Monday. (Oğruların bazar ertəsi şəhəri tərk etdiyi güman edilir.)
Üçüncü forma bəzən özü də məchul olur, çünki qəhrəman hərəkəti etmir, hərəkət onun üzərində olur: The castle is said to have been built in the 12th century (Qalanın XII əsrdə tikildiyi deyilir). Qala özü tikməyib, onu tikiblər, ona görə to have been built. Bu forma tarix kitablarında və turist lövhələrində çox işlənir: The mosque is believed to have been designed by a local master.
Zaman məntiqi. Bunu yadda saxlamağın asan yolu Dərs 32-dəki "pilləkən"dir. that-lı cümlədəki fel çərçivədən bir pillə geridədirsə, to have + V3 lazımdır:
- It is believed that she left. → She is believed to have left.
- It was believed that she had left. → She was believed to have left.
- It was reported that the minister was ill. → The minister was reported to be ill. (eyni vaxt)
There is said to be. Mübtəda yerində there də ola bilər (Dərs 6): There is a secret room under the school → There is said to be a secret room under the school (Deyilənə görə, məktəbin altında gizli otaq var). Cəmdə: There are believed to be over 300 kinds of plants in the valley. be feli arxadakı isimlə uyğunlaşır, Dərs 6-dakı kimi.
Diqqət: iki forma qarışmır. Düzgün variantlar: It is said that he lives və ya He is said to live. Ortaq variant (He is said that he lives) olmur. Həm də aktiv cümlədə say bu quruluşu vermir: People say him to be rich səhvdir, düzgünü People say (that) he is rich və ya He is said to be rich.
- It is said that the bridge is old.
- It is believed that he left.
- It is known that she sings well.
- The bridge is said to be old.
- He is believed to have left.
- She is known to sing well.
It is believed that the singer lives in Neftçala. → The singer ___ in Neftçala.
- is believed to live
- is believed that he lives
- believes to live
İkinci forma: mübtəda irəli keçir, that yox olur, fel to + ilkin fel olur: The singer is believed to live in Neftçala. is believed that he lives iki formanın qarışığıdır.
The castle is said to have ___ built in the 12th century.
Tikinti keçmişdə olub, həm də qala özü tikməyib, onu tikiblər. Ona görə keçmiş + məchul infinitiv lazımdır: to have been built.
It is thought that Elnarə is working on a new novel. → Elnarə is thought ___ on a new novel.
- to be working
- to work
- to have worked
Hərəkət indi, bu günlərdə davam edir (is working), ona görə infinitiv də davamedici olur: to be working.
It is believed that the thieves left the city on Monday. → The thieves are believed to have ___ the city on Monday.
Qaçmaq indiki "inanmaq"-dan əvvəl olub, ona görə to have + V3: to have left. leave → left → left.
___ said to be a secret room under the old school.
- There is
- It is
- There are
There is a secret room cümləsi bu formaya belə keçir: There is said to be a secret room. Otaq təkdir, ona görə is.
It was reported that the minister had resigned. → The minister ___.
- was reported to have resigned
- was reported to resign
- is reported to have resigned
Çərçivə keçmişdədir (was reported), istefa ondan da əvvəl olub (had resigned), ona görə was reported to have resigned. Dərs 32-dəki pilləkən məntiqi: Past Perfect → to have + V3.
I had my car repaired: "təmir etdirdim"
İndi gündəlik həyatda ən çox lazım olan quruluşa keçək. Azərbaycan dilində fərqi çox aydın görürük: "Maşınımı təmir etdim" (özüm) və "Maşınımı təmir etdirdim" (ustaya verdim, o təmir etdi). "-dır, -dir, -t" şəkilçisi (etdirmək, kəsdirmək, yoxlatmaq, tikdirmək) işi başqasının gördüyünü göstərir. İngilis dilində bu şəkilçi yoxdur, onun işini bir quruluş görür:
have + obyekt (əşya) + V3
- I had my car repaired. (Maşınımı təmir etdirdim.)
- She has her hair cut every month. (O, hər ay saçını kəsdirir.)
- We are having our kitchen painted this week. (Bu həftə mətbəximizi rənglədirik.)
- I need to have my passport renewed. (Pasportumu yenilətməliyəm.)
- Babək has just had the roof fixed. (Babək indicə damı təmir etdirib.)
- You should have your eyes tested. (Gözlərini yoxlatmalısan.)
Fərqi hiss et: I repaired my car = özüm təmir etdim (alət götürdüm, maşının altına girdim). I had my car repaired = servisə apardım, usta təmir etdi. Bu fərq çox vacibdir. Azərbaycanlılar tez-tez "Saçımı kəsdim" kimi düşünüb I cut my hair deyirlər, halbuki ingilisdilli dinləyici bunu "saçımı özüm kəsdim" kimi başa düşür və təəccüblənir.
Zaman həmişə have-də dəyişir. Obyekt və V3 yerində qalır, bütün zaman işini have görür. Bu, Dərs 31-də dediyimiz "zaman yalnız bir yerdə" qaydasının davamıdır:
- Present Simple: I have my car washed every Saturday.
- Present Continuous: I am having my car washed now.
- Past Simple: I had my car washed yesterday.
- Present Perfect: I have just had my car washed.
- Going to: I am going to have my car washed.
- Modal: I must have my car washed.
Sual və inkar do ilə. Bu quruluşda have köməkçi fel deyil, əsas feldir (Dərs 11-də sadə have-in do ilə işləndiyini görmüşdük). Ona görə sual və inkarda do/does/did lazımdır:
- Did you have your hair cut? (Saçını kəsdirmisən?)
- Where do you have your shoes repaired? (Ayaqqabılarını harada təmir etdirirsən?)
- I didn't have the document translated. (Sənədi tərcümə etdirmədim.)
Böyük tələ: söz sırası. I had my car repaired və I had repaired my car tamam fərqli cümlələrdir. İkincisi Past Perfect-dir (Dərs 24): "Maşınımı (özüm) təmir etmişdim". Fərqi yalnız söz sırası yaradır: obyekt ortadadırsa, başqası etdirib; V3 had-in yanındadırsa, Past Perfect-dir.
get something done. Danışıqda have əvəzinə tez-tez get işlənir, məna eynidir, sadəcə bir az daha qeyri-rəsmidir: I got my phone fixed, We need to get the windows cleaned. Bəzən get bir az "səy, çətinlik" çaları da əlavə edir: I finally got the documents signed (Nəhayət, sənədləri imzalatdım).
Xoşagəlməz hadisə. Eyni quruluş insanın başına gələn pis hadisə üçün də işlənir. Burada heç kim heç nə sifariş etməyib:
- Qumru had her wallet stolen on the bus. (Avtobusda Qumrunun pul kisəsini oğurladılar.)
- Kərim had his bike stolen last night. (Dünən gecə Kərimin velosipedini oğurladılar.)
- They had their flight cancelled. (Onların reysini ləğv etdilər.)
Azərbaycan dilində bunu adətən "-ı oğurladılar" kimi deyirik. İngiliscə Someone stole Qumru's wallet da düzgündür, amma Qumru had her wallet stolen diqqəti zərər çəkən insana yönəldir.
Babək didn't fix the roof himself. He ___.
- had the roof fixed
- had fixed the roof
- fixed the roof
İşi başqası görüb, Babək sifariş verib: have + əşya + V3 → had the roof fixed (damı təmir etdirdi). had fixed the roof Past Perfect-dir və "özü təmir etmişdi" deməkdir.
I'm going to have my eyes ___ tomorrow. (test)
Formula: have + obyekt + üçüncü forma. Obyektdən sonra tested gəlir: have my eyes tested = gözlərimi yoxlatmaq.
___ you have your hair cut last week?
- Did
- Had
- Were
Bu quruluşda have əsas feldir, köməkçi deyil (Dərs 11-dəki kimi). Ona görə Past Simple sualında did lazımdır: Did you have your hair cut?
We are ___ our kitchen painted this week.
"Bu həftə mətbəximizi rənglədirik": proses indi gedir, ona görə have Present Continuous-da olur: We are having our kitchen painted. Zaman həmişə have felində dəyişir.
Qumru was on the bus when someone took her wallet. → Qumru ___.
- had her wallet stolen
- stole her wallet
- had stolen her wallet
Bu quruluş təkcə sifariş üçün deyil, insanın başına gələn xoşagəlməz hadisə üçün də işlənir: She had her wallet stolen (Pul kisəsini oğurladılar). had stolen her wallet isə "özü oğurlamışdı" olardı.
Hansı cümlə gündəlik danışıqda eyni mənanı verir: I had my phone repaired.
- I got my phone repaired.
- I got repaired my phone.
- I made my phone repaired.
get + obyekt + V3 danışıq variantıdır və eyni mənanı verir: I got my phone repaired. Söz sırası dəyişmir: əvvəl əşya, sonra V3.
I was given, being + V3, get married: digər məchul formalar
Son hissədə C1 səviyyəsində tez-tez rast gəlinən dörd kiçik quruluşu toplayaq.
1. İki obyektli fellər: I was given. give, offer, send, show, tell, teach, pay, promise kimi fellərin iki obyekti olur: kimə və nəyi. They gave me a book. Məchulda hər iki obyekt mübtəda ola bilər, amma ingilis dili adətən insanı seçir:
- I was given a book. (Mənə kitab verildi.) ← daha təbii
- A book was given to me. (Kitab mənə verildi.) ← mümkündür, amma nadir
- Səyyarə was offered a job in Saatlı. (Səyyarəyə Saatlıda iş təklif olundu.)
- We were shown the new building. (Bizə yeni bina göstərildi.)
- I was told to wait here. (Mənə burada gözləməyi dedilər.)
Azərbaycan dilində mübtəda çox vaxt əşyadır ("Mənə kitab verildi": kitab verildi), ona görə azərbaycanlı ilk olaraq A book was given to me qurmaq istəyir. Səhv deyil, amma ingilis qulağına ağır gəlir. Ən çox işlənən formalar I was told, I was given, I was offered, I was asked-dir; bunları hazır ifadə kimi yadda saxla. Dərs 32-də I was told that... ifadəsini artıq görmüşdük.
2. Məchul -ing və to: being + V3, to be + V3. Dərs 33-də öyrəndik ki, bəzi fellərdən sonra -ing, bəzilərindən sonra to gəlir. Hərəkət bizim üzərimizdə olanda bu formalar məchul olur:
- I hate being interrupted. (Sözümün kəsilməsinə nifrət edirəm.)
- Nobody likes being criticised in public. (Heç kim hamının qarşısında tənqid olunmağı sevmir.)
- Şahbaz hopes to be invited to the final. (Şahbaz finala dəvət olunmağı ümid edir.)
- She expects to be promoted this year. (O, bu il vəzifəsinin artırılacağını gözləyir.)
- He left the room without being seen. (O, görünmədən otaqdan çıxdı.)
Qayda dəyişmir: hansı fel -ing istəyirsə (hate, like, enjoy, avoid, sözönüləri), orada being + V3; hansı to istəyirsə (want, hope, expect, need), orada to be + V3. Yalnız sual ver: "hərəkəti mən edirəm, yoxsa mənə edirlər?" I hate interrupting = başqalarının sözünü kəsməyə nifrət edirəm; I hate being interrupted = mənim sözümü kəsəndə nifrət edirəm.
3. need + -ing. Əşya haqqında "-ı etmək lazımdır" demək üçün iki forma var: The windows need to be cleaned və daha qısa, danışıq variantı The windows need cleaning. İkincisində -ing özü məchul məna daşıyır. The car needs washing, My shoes need repairing, This report needs checking. Diqqət: The windows need to clean səhvdir, çünki pəncərələr özü heç nə təmizləmir.
4. get passive: got married, got lost. Danışıqda be əvəzinə tez-tez get + V3 işlənir, xüsusilə gözlənilməz hadisə və ya vəziyyətin dəyişməsi üçün:
- Ofelya and Zaman got married last summer. (Ofelya ilə Zaman keçən yay evləndilər.)
- We got lost in the old town. (Köhnə şəhərdə azdıq.)
- My bike got stolen. (Velosipedimi oğurladılar.)
- He got hurt during the match. (O, oyun zamanı zədələndi.)
- Do you get paid every month? (Sənə maaş hər ay verilir?)
get passive Azərbaycan dilindəki "-ıl/-il" ilə "olmaq" arasındakı fərqə bənzəyir: They were married çox vaxt "evli idilər" (vəziyyət), They got married isə "evləndilər" (hadisə, dəyişiklik). Rəsmi yazıda get passive-dən qaç, orada be + V3 daha uyğundur.
They offered Səyyarə a job in Saatlı. → Səyyarə ___ a job in Saatlı.
- was offered
- offered
- was offering
İki obyektli feldə (offer someone something) ingilis dili adətən insanı mübtəda edir: Səyyarə was offered a job (Səyyarəyə iş təklif olundu).
I hate ___ interrupted when I'm speaking.
hate felindən sonra -ing gəlir (Dərs 33). Məni başqası kəsir, ona görə məchul -ing: being + V3 → being interrupted.
Şahbaz hopes ___ to the final.
- to be invited
- to invite
- being invited
hope-dan sonra to gəlir (Dərs 33). Şahbazı dəvət edəcəklər, o dəvət etməyəcək, ona görə məchul infinitiv: to be invited.
Ofelya and Zaman ___ married last summer.
"Evlənmək" ingiliscə çox vaxt get married-dir: They got married. get passive dəyişikliyi, yeni vəziyyətə keçidi göstərir. were married da düzgündür, amma daha çox "evli idilər" (vəziyyət) mənasında işlənir.
The windows are very dirty. They need ___.
- cleaning
- to clean
- clean
need + -ing məchul məna verir: They need cleaning = "Onları təmizləmək lazımdır". Eyni məna: They need to be cleaned. They need to clean isə "pəncərələr özləri təmizləməlidir" kimi səslənir.
Hansı cümlə düzgündür?
- We were shown the new building.
- We were showed the new building.
- Us were shown the new building.
show → showed → shown: məchulda üçüncü forma lazımdır. Mübtəda yerində isə obyekt forması (us) yox, mübtəda forması (we) olur (Dərs 2).
Canlı dialoq: Samuxda köhnə evin təmiri
Məleykə Bakıda yaşayır. Babasından ona Samuxda köhnə bir ev qalıb və o, evi bərpa etdirmək qərarına gəlib. Bu gün Məleykə ustası Həsən ilə görüşür və işlərin necə getdiyini soruşur. Dialoqda dərsin dörd quruluşunu tap.
- Məleykə: Good morning, Həsən. How's the house? (Sabahın xeyir, Həsən. Ev necədir?)
- Həsən: Better than last week. We've had the roof fixed, and tomorrow we're having the new windows put in. (Keçən həftədən yaxşıdır. Damı təmir etdirdik, sabah da yeni pəncərələri taxdırırıq.)
- Məleykə: Great. You know, my grandfather always said this house was over a hundred years old. (Əla. Bilirsən, babam həmişə deyirdi ki, bu ev yüz ildən köhnədir.)
- Həsən: The neighbours say the same. It is said that the house was built by a merchant from Gəncə. And look at these walls. They are believed to have been painted by a local artist. (Qonşular da elə deyir. Deyilənə görə, evi gəncəli bir tacir tikib. Bu divarlara da bax. Güman edilir ki, onları yerli bir rəssam rəngləyib.)
- Məleykə: They're beautiful. Can we keep them? (Çox gözəldir. Saxlaya bilərik?)
- Həsən: Yes, but they need cleaning. I know a woman in Şəmkir who restores old paintings. She is said to be the best in the region. (Bəli, amma təmizlənməlidir. Şəmkirdə köhnə rəsmləri bərpa edən bir qadın tanıyıram. Deyilənə görə, bölgədə ən yaxşısıdır.)
- Məleykə: Then let's have them restored. What about the old wooden gate? (Onda qoy onları bərpa etdirək. Bəs köhnə taxta darvaza?)
- Həsən: Bad news, I'm afraid. It got stolen last month, before we started. (Təəssüf ki, pis xəbər. Keçən ay, işə başlamamışdan əvvəl onu oğurlayıblar.)
- Məleykə: Oh no! My aunt had her car stolen in the same street last year. (Vay! Keçən il bibimin maşınını da elə həmin küçədə oğurlamışdılar.)
- Həsən: Don't worry. I was given the name of a carpenter in Tovuz. He's known to make gates in the old style. (Narahat olma. Mənə Tovuzda bir dülgərin adını veriblər. Köhnə üslubda darvazalar düzəltdiyi məlumdur.)
- Məleykə: When do you think everything will be finished? (Səncə, hər şey nə vaxt bitəcək?)
- Həsən: It is expected that the rain will start on Friday, so the garden will have to wait. But the house should be ready in a month. Just one thing: I hate being rushed. (Gözlənilir ki, cümə günü yağış başlayacaq, ona görə bağ gözləməli olacaq. Amma ev bir aya hazır olmalıdır. Yalnız bir şey: tələsdirilməyi sevmirəm.)
- Məleykə: Ha! I promise not to call you every day. (Ha! Söz verirəm ki, sənə hər gün zəng etməyəcəm.)
Dialoqu təhlil edək. It is said that: It is said that the house was built by a merchant, It is expected that the rain will start on Friday. Şəxsi forma: They are believed to have been painted (keçmiş + məchul infinitiv), She is said to be the best, He's known to make gates. have something done: We've had the roof fixed, we're having the new windows put in (put → put → put, üçüncü forma eynidir), let's have them restored və xoşagəlməz hadisə: My aunt had her car stolen. Digər formalar: It got stolen (get passive), they need cleaning, I was given the name (iki obyektli fel), I hate being rushed (məchul -ing). Diqqət et ki, Həsən sadə usta olsa da, It is said that... və is believed to... ifadələri onun nitqində təbii səslənir: bunlar yalnız kitab dili deyil, bir şeyin "eşidilmiş" məlumat olduğunu göstərməyin normal yoludur.
Belə ifadələr rəsmi yazışmada da çox lazımdır. Məsələn, şikayət məktubunda I was told that the order would arrive in three days, I was promised a refund kimi cümlələr məlumatı nəzakətli və dəqiq verir. Rəsmi yazının qaydalarını ingilis dilində formal məktub məqaləsində ayrıca görə bilərsən.
Azərbaycanlıların advanced passive-də ən çox etdiyi 6 səhv
Bu səhvlərin çoxu Azərbaycan dilindən birbaşa tərcümədən gəlir: bizdə mübtədasız cümlə normaldır, "-dır" şəkilçisi isə ingiliscə ayrıca quruluş tələb edir.
Birinci səhv ən təbii səhvdir: "Deyilir ki" mübtədasızdır və öyrənən cümləni elə Is said ilə başlayır. Dərs 2-də dediyimiz kimi, ingilis cümləsi mübtədasız yaşamır. İkinci səhv iki düzgün formanın "ortalamasıdır": it + that və ya mübtəda + to, ikisi birlikdə yox. Üçüncü səhvdə zaman itir: qala XV əsrdə tikilib, deməli to have been built lazımdır; to build həm zamanı, həm də məchul mənanı itirir (qala özü nəyisə tikir kimi səslənir). Dördüncü səhv bərbərxanada, servisdə, dərzidə hər gün eşidilir: "saçımı kəsdim" kimi düşünürük, amma "kəsdirdim" deməliyik. Beşinci səhv xüsusilə təhlükəlidir, çünki qrammatik cəhətdən düzgün cümlə alınır, sadəcə başqa mənada (Past Perfect, "özüm təmir etmişdim"). Altıncıda isə "vəzifəsinin artırılması" məchul hərəkətdir, onu başqası edir: to be promoted. Bu və digər tipik çətinlikləri azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsində toplu şəkildə görə bilərsən.
Bir üslub qeydi də var. Advanced passive formaları güclüdür, amma hər cümlədə işlətsən, mətn ağır və bürokratik olur. Esse və hesabatda abzas başına bir-iki belə ifadə kifayətdir, qalan cümlələr aktiv olsun. Bu balansı canlı nitqdə tutmaq daha çətindir. Müəllimlə məşq etmək istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və dərsdə bir xəbəri öz sözlərinlə danışın: müəllim harada It is said that, harada sadə People say daha yaxşı səsləndiyini göstərəcək.
Ev tapşırığı: öz şəhərin haqqında xəbər və bu ayın işləri
Bu tapşırıq iki hissədən ibarətdir.
1-ci hissə: yerli xəbər. Öz şəhərin və ya kəndin haqqında qısa "xəbər" yaz (5 cümlə). Hər cümlədə bu dərsin bir quruluşunu işlət. Nümunə:
- It is said that the oldest house in our town is over two hundred years old.
- The old bridge is believed to have been built by Russian engineers.
- It is expected that a new park will be opened next spring.
- The mayor is reported to be planning a new bus line.
- There is said to be a hidden spring in the hills near the town.
2-ci hissə: bu ayın işləri. Bu ay (və ya keçən ay) başqalarına etdirdiyin 4 işi yaz. Hər birində have/get + obyekt + V3 olsun, ən azı birində sual və ya inkar işlət:
- I had my winter tyres changed last week.
- I'm going to get my laptop cleaned on Saturday.
- I didn't have the documents translated, I did it myself.
- Have you ever had your photo taken by a professional?
Yazdıqlarını yoxla: It is said cümlələrinin əvvəlində it varmı; şəxsi formada that yoxdur və to gəlirmi; keçmiş hadisə üçün to have + V3 işlənibmi; have-li cümlələrdə obyekt ortadadırmı (had my tyres changed, had changed my tyres yox); sual və inkarda do/did varmı. Sonra hər have-li cümləni Azərbaycan dilinə çevir və "-dır/-dir" şəkilçisinin yerində olub-olmadığını yoxla.
Yekun test
Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 9-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.
___ said that this tree is three hundred years old.
- It is
- Is
- They are
Formal mübtəda it: It is said that...
This tree is said ___ three hundred years old.
Mübtəda irəli keçəndə: be said to + ilkin fel → to be.
The palace is believed ___ in the 15th century.
- to have been built
- to be built
- to have built
Keçmiş + məchul: to have been built.
It ___ that prices will rise next year.
- is expected
- expects
- is expecting
Məchul çərçivə: It is expected that...
The director is thought to ___ working on a new film right now.
İndi davam edən hərəkət: to be working.
I didn't cut my hair myself. I ___ it cut.
- had
- did
- was
have + obyekt + V3: I had it cut.
We need to have our passports ___ before the trip. (renew)
Obyektdən sonra üçüncü forma: renewed.
Kərim ___ his bike stolen last night.
- had
- was
- made
Başa gələn xoşagəlməz hadisə: He had his bike stolen.
They gave Babək a medal. → Babək ___ a medal.
- was given
- was gave
- gave
İnsan mübtəda olur, be + V3: was given.
She doesn't like ___ told what to do.
like + -ing, məchulda: being told.
There ___ said to be over 200 kinds of birds in this park.
- are
- is
- were being
kinds of birds cəmdir: There are said to be...
The car needs ___.
- washing
- to wash
- washed
need + -ing məchul mənada: needs washing = yumaq lazımdır.
Növbəti addım
Bu dərsdə məchul növün dörd mürəkkəb üzünü öyrəndin: It is said that... ilə "deyilir ki" demək və onun cleft-dən fərqini, He is believed to live / to have left / to be working ilə insanı mübtəda etmək, I had my car repaired ilə "etdirmək" mənasını vermək, nəhayət I was given, being interrupted, needs cleaning və got married formalarını. Artıq xəbər mətnlərini, tarixi lövhələri və akademik esseləri daha rahat oxuyacaqsan.
Növbəti dərsdə participle clauses mövzusuna keçirik. Bu dərsin nümunələrindən biri körpü olacaq: The house was built in 1900. It still stands. → Built in 1900, the house still stands. (1900-cü ildə tikilmiş ev hələ də durur.) Gördüyün kimi, burada was yox olur və V3 cümlənin əvvəlində tək qalır. Eləcə də Having fixed the roof, Həsən started on the windows (Damı təmir etdikdən sonra Həsən pəncərələrə başladı) və The man standing at the gate is my uncle (Darvazanın yanında dayanan kişi əmimdir). Bu, Dərs 34-dəki relative clause-ların qısaldılmış formasıdır, ona görə həmin dərsi təkrarlamaq faydalı olar.
Məchul quruluşların əlavə nümunələrini oxumaq istəsən, Cambridge Dictionary-nin passive voice qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir; orada have something done və it is said nümunələri də var.