Mixed Conditionals: keçmiş qərar, bugünkü nəticə

Bu, kursun 37-ci dərsidir və C1–C2 hissəsinin ilk dərsidir. Əvvəlki dərsdə question tags mövzusunu keçdik: It's cold, isn't it? kimi kiçik sualları və onların köməkçi fellərlə necə qurulduğunu öyrəndik. Dərsin sonunda söz vermişdik ki, şərt cümlələrinə qayıdacağıq və onları qarışdıracağıq. Nümunə də vermişdik: If I had taken that job, I would live in London now (O işi qəbul etsəydim, indi Londonda yaşayardım). Bu dərs məhz bu cümlə haqqındadır.

Gəlin xatırlayaq. Dərs 29-da Second Conditional ilə indiki xəyali halı öyrəndik: If I had more time, I would read more (Daha çox vaxtım olsaydı, daha çox oxuyardım). Dərs 30-da Third Conditional ilə keçmişin dəyişməz hadisələrini: If I had left earlier, I would have caught the bus (Tez çıxsaydım, avtobusa çatardım). Hər iki cümlədə şərt və nəticə eyni zamandadır: ya ikisi də indi, ya ikisi də keçmişdə. Amma həyat belə səliqəli deyil. Çox vaxt keçmişdə verdiyimiz bir qərar bu günümüzü dəyişir, və ya bizim bugünkü xasiyyətimiz keçmişdə nəyinsə baş verməsinə səbəb olub. Belə hallarda iki şərt növünün hissələrini bir cümlədə birləşdiririk. Buna Mixed Conditionals, yəni qarışıq şərt cümlələri deyilir.

Azərbaycan dilində bu qarışıqlıq heç hiss olunmur, çünki bizdə keçmiş və indiki xəyal eyni şəkilçi ilə deyilir: "O işi qəbul etsəydim, indi Londonda yaşayardım". "İndi" sözü işi görür, fel dəyişmir. İngiliscədə isə hər hissə öz zamanını formaya yazır. Ona görə bu dərsin əsas vərdişi sadədir: cümlənin hər yarısı üçün ayrıca soruş: bu hissə keçmişdən danışır, yoxsa bu gündən?

Keçmiş şərt, indiki nəticə: If I had..., I would... now

Ən çox işlənən qarışıq şərt budur. Şərt keçmişdədir və artıq dəyişməz faktdır, onun nəticəsi isə bu gün hiss olunur. Forma iki tanış hissədən yığılır:

• if hissəsi Third Conditional-dan: if + had + üçüncü forma (Dərs 24-dəki Past Perfect);
• nəticə hissəsi Second Conditional-dan: would + ilkin fel.

Nümunələrə bax və hər birində "keçmiş" və "indi" sözlərini tap:

• If I had studied medicine, I would be a doctor now. (Tibb oxusaydım, indi həkim olardım.)
• If Yusif hadn't moved to Toronto, he would live next door to his parents. (Yusif Torontoya köçməsəydi, valideynlərinin qonşuluğunda yaşayardı.)
• If we had planted those apple trees ten years ago, we would have our own apples today. (On il əvvəl o alma ağaclarını əksəydik, bu gün öz almamız olardı.)
• If you hadn't eaten all that cake, you wouldn't feel sick now. (O qədər tort yeməsəydin, indi ürəyin bulanmazdı.)
• If she had accepted his proposal, she would be married now. (Onun evlilik təklifini qəbul etsəydi, indi evli olardı.)

Hər cümlədə reallıq tam əksinədir, eynilə Second və Third Conditional-da olduğu kimi. Tibb oxumamışam (keçmiş fakt) və həkim deyiləm (bugünkü fakt). Yusif köçüb və indi uzaqda yaşayır. Tort yemisən və indi ürəyin bulanır. Cümlə qurmaq üçün bu iki faktı tap və hər ikisinin işarəsini dəyiş: didn't study → had studied, am not → would be.

Bu növü necə tanımaq olar? Nəticə hissəsində tez-tez now, today, still, these days, at the moment kimi sözlər olur. Onlar sanki işarə lövhəsidir: "nəticə indidir, would have yazma". Bəzən belə söz yoxdur, amma məna aydındır: If I had learned to swim as a child, I wouldn't be afraid of the sea (Uşaqlıqda üzməyi öyrənsəydim, dənizdən qorxmazdım). Qorxu bu gün də var, deməli nəticə indidir.

İndiki şərt, keçmiş nəticə: If I weren't..., I would have...

İkinci növ birincinin güzgü əksidir. Bu dəfə şərt bu günə qədər doğrudur: adətən bu, insanın daimi xasiyyəti, bacarığı, peşəsi və ya həyatının dəyişməz bir faktıdır. Nəticə isə keçmişdə baş verib (və ya baş verməyib). Forma yenə iki tanış hissədən yığılır, amma tərsinə:

• if hissəsi Second Conditional-dan: if + Past Simple (be feli üçün were);
• nəticə hissəsi Third Conditional-dan: would have + üçüncü forma.

• If I weren't so shy, I would have spoken to her at the party. (Bu qədər utancaq olmasaydım, ziyafətdə onunla danışardım.)
• If Eldar spoke German, the company would have sent him to Berlin. (Eldar alman dilini bilsəydi, şirkət onu Berlinə göndərərdi.)
• If she didn't love animals so much, she wouldn't have become a vet. (Heyvanları bu qədər sevməsəydi, baytar olmazdı.)
• If I knew anything about cars, I would have fixed it myself. (Maşından bir şey başa düşsəydim, onu özüm düzəldərdim.)
• If Səbuhi weren't so careless, he wouldn't have lost his passport. (Səbuhi bu qədər diqqətsiz olmasaydı, pasportunu itirməzdi.)

Fərqi hiss etmək üçün iki cümləni yan-yana qoy. If I hadn't been so tired, I would have gone to the concert deyirsənsə, söhbət həmin axşamdan gedir: o gün yorğun idin, indi yox. Bu, adi Third Conditional-dır. If I weren't so lazy, I would have gone to the concert deyirsənsə, söhbət xasiyyətindən gedir: sən ümumiyyətlə tənbəlsən, dünən də, bu gün də. Past Simple bu şərtin hələ də doğru olduğunu göstərir. Hər iki cümlə qrammatik cəhətdən düzgündür, sadəcə fərqli şeylər deyir.

Burada Dərs 29-un qaydası yenə işləyir: xəyali şərtdə be feli bütün şəxslərlə were olur (If I were, if she were). Danışıqda was da eşidəcəksən, amma imtahanda və rəsmi yazıda were daha təhlükəsiz seçimdir. Bu növ mətndə daha az işlənir, amma C1 səviyyəsində tam bunu gözləyirlər: insan xasiyyəti və həyat seçimləri haqqında incə fikir deyə bilmək. IELTS Speaking mövzuları arasında "keçmişdə verdiyin vacib qərar" və "kimisə təsvir et" sualları tez-tez düşür və bu cümlələr orada xüsusilə təbii səslənir.

could, might və davamedici formalar

Dərs 29 və 30-da gördük ki, nəticə hissəsində would yeganə seçim deyil. Qarışıq şərtdə də onu could (imkan, bacarıq) və might (zəif ehtimal) ilə əvəz etmək olar. Qayda dəyişmir: nəticə indidirsə, modal + ilkin fel; nəticə keçmişdədirsə, modal + have + üçüncü forma.

• If he had practised more as a child, he could play the piano well now. (Uşaqlıqda çox məşq etsəydi, indi pianonu yaxşı çala bilərdi.)
• If we had bought that flat in 2015, it might be worth twice as much today. (O mənzili 2015-ci ildə alsaydıq, bəlkə bu gün iki qat baha olardı.)
• If Nəsrin weren't so good at maths, she couldn't have won the olympiad. (Nəsrin riyaziyyatda bu qədər güclü olmasaydı, olimpiadanı uda bilməzdi.)
• If I spoke better English, I might have got that job. (İngiliscəm daha yaxşı olsaydı, bəlkə o işi alardım.)

İkinci vacib variant davamedici formadır. Nəticə bu anda gedən bir hərəkətdirsə, Dərs 4-dəki Present Continuous-un xəyali formasını işlədirik: would be + -ing.

• If you hadn't woken me up, I would still be sleeping. (Məni oyatmasaydın, hələ də yatırdım.)
• If I had listened to my father, I would be studying law now. (Atama qulaq assaydım, indi hüquq oxuyurdum.)
• If it hadn't rained all night, the children would be playing outside. (Bütün gecə yağış yağmasaydı, uşaqlar indi bayırda oynayırdılar.)

Şərt hissəsi də davamedici ola bilər. Əgər şərt indi, bu dövrdə gedən bir prosesdirsə, Past Continuous formasını götürür: if + were + -ing. If you weren't working tomorrow, I would have invited you to the concert (Sabah işləməsəydin, səni konsertə dəvət edərdim). Sən sabah işləyirsən, bu, indiki planındır; dəvət isə keçmişdə olmalı idi və artıq gecdir: bileti başqasına vermişəm. Bu cür cümlələr bir az mürəkkəbdir, amma məntiq eynidir: hər yarı öz zamanını göstərir.

Son bir qeyd. Nəticədə have sözü iki rolda çıxa bilər və bu, çaşdırır. If we hadn't sold the house, we would have a garden now cümləsində have əsas feldir (malik olmaq, Dərs 11): "bağımız olardı". Bu, Third Conditional-ın would have + üçüncü forma quruluşu deyil, çünki have-dən sonra üçüncü forma yoxdur. Bunu ayırd etməyin yolu sadədir: would have-dan sonra nə gəlir? Üçüncü forma (gone, seen) gəlirsə, keçmiş nəticədir; isim (a garden) gəlirsə, indiki nəticədir.

İnkar, sual, qısa cavab və faktlardan cümlə qurmaq

İnkar formalar artıq tanışdır və qarışıq şərtdə yeni heç nə yoxdur: hər hissə öz qaydasını saxlayır.

• Keçmiş şərtin inkarı: hadn't + üçüncü forma (If I hadn't moved...), heç vaxt didn't had;
• İndiki şərtin inkarı: didn't + ilkin fel və ya weren't (If she didn't live so far, If I weren't so busy);
• İndiki nəticənin inkarı: wouldn't + ilkin fel (I wouldn't be here);
• Keçmiş nəticənin inkarı: wouldn't have + üçüncü forma (I wouldn't have met you).

Sual verəndə adətən nəticə hissəsi irəli keçir. Bu, söhbətdə çox işlənən bir sual növüdür, çünki insanlar başqa həyat yolu haqqında danışmağı sevir. Dərs 14-dəki sual sözləri burada da cümlənin əvvəlinə keçir:

• What would you be doing now if you hadn't become a teacher? (Müəllim olmasaydın, indi nə işlə məşğul olardın?)
• Where would you live if you had been born in another country? (Başqa ölkədə doğulsaydın, harada yaşayardın?)
• Would you have taken the job if you spoke Russian? (Rus dilini bilsəydin, o işi qəbul edərdinmi?)
• Would you be happier now if you had stayed in the village? (Kənddə qalsaydın, indi daha xoşbəxt olardınmı?)

Qısa cavabda sualdakı köməkçi təkrarlanır, eynilə Dərs 36-da tag-lara cavab verdiyimiz kimi. Sual Would you be...? ilə qurulubsa, cavab Yes, I would / No, I wouldn't. Sual Would you have taken...? ilə qurulubsa, cavab Yes, I would (have) / No, I wouldn't (have). Səhv: sualda have yoxdursa, cavaba onu əlavə etmək (Would you be happier? Yes, I would have.).

İndi imtahanlarda ən çox rast gəlinən tapşırığa keçək: iki faktdan bir şərt cümləsi qurmaq. Bunu Dərs 30-da Third Conditional üçün etmişdik, indi zamanlar fərqlidir. Addımlar:

1. Hər faktın zamanını müəyyən et: I didn't save money (keçmiş) · I can't buy a flat now (indi).
2. Hansının səbəb, hansının nəticə olduğunu tap. Səbəb if hissəsinə gedir.
3. Keçmiş hissəni bir pillə geriyə çək (didn't save → had saved), indiki hissəni would ilə qur (can't buy → could buy).
4. İşarələri dəyiş: təsdiq inkara, inkar təsdiqə çevrilir.

Nəticə: If I had saved money, I could buy a flat now. (Pul yığsaydım, indi mənzil ala bilərdim.) Başqa nümunə: Qafar is impatient. He shouted at the waiter last night. Səbəb daimi xasiyyətdir (indi), nəticə dünən olub (keçmiş): If Qafar weren't so impatient, he wouldn't have shouted at the waiter. Bu tip çevirmələr IELTS Writing Task 2 esselərində də işə yarayır: səbəb-nəticə arqumentini qısa və güclü deyir.

Bir də qısaldılmış formalar. Danışıqda hər iki 'd eşidiləcək: I'd be rich now if I'd taken that job. Dərs 30-dakı sınaq burada da işləyir: 'd-dən sonra ilkin fel (be) gəlirsə, bu would-dur; üçüncü forma (taken) gəlirsə, had-dir.

Canlı dialoq: Gədəbəydə on illik görüş

Şəhla və Cəfər universitetdə bir qrupda oxuyublar. On il əvvəl Cəfərə Berlində mühəndis kimi iş təklif ediblər və o, getməyi seçib. Şəhla isə Gədəbəyə, doğma kəndinə qayıdıb və arıçılıq təsərrüfatı açıb. Cəfər məzuniyyətə gəlib və onlar Şəhlanın arı qutularının yanında çay içirlər. Dialoqda hər qarışıq şərti tap: şərt hansı zamandadır, nəticə hansı zamanda?

• Cəfər: This honey is incredible. If I had known you made honey like this, I would have come back years ago! (Bu bal möcüzədir. Belə bal hazırladığını bilsəydim, illər əvvəl qayıdardım!)
• Şəhla: (gülür) You're very kind. But be honest: if you hadn't gone to Berlin, what would you be doing now? (Çox naziksən. Amma düzünü de: Berlinə getməsəydin, indi nə edərdin?)
• Cəfər: I'd probably be working at the gold mine with my uncle. And I'd still be living with my parents, I think. (Yəqin ki, əmimlə qızıl mədənində işləyərdim. Və məncə, hələ də valideynlərimlə yaşayardım.)
• Şəhla: And would you be happier? (Bəs daha xoşbəxt olardın?)
• Cəfər: No, I wouldn't. I love my job. But I miss these mountains. If Berlin had mountains like these, I wouldn't have complained so much in my first year! (Yox. İşimi sevirəm. Amma bu dağlar üçün darıxıram. Berlinin belə dağları olsaydı, ilk ilimdə bu qədər şikayət etməzdim!)
• Şəhla: I remember your messages. You hated the food. (Mesajlarını xatırlayıram. Oranın yeməklərini heç sevmirdin.)
• Cəfər: Well, if I could cook, I wouldn't have eaten sausages every day for six months. What about you? If you had taken that bank job in Bakı, you would be a manager by now. (Yemək bişirə bilsəydim, altı ay hər gün kolbasa yeməzdim. Bəs sən? Bakıdakı o bank işini qəbul etsəydin, indiyə qədər menecer olardın.)
• Şəhla: Maybe. But if I weren't so stubborn, I wouldn't have started this farm. Everybody told me it was a mistake. (Ola bilər. Amma bu qədər tərs olmasaydım, bu təsərrüfatı açmazdım. Hamı mənə bunun səhv olduğunu deyirdi.)
• Cəfər: They were wrong. How many hives have you got now? (Səhv edirmişlər. İndi neçə arı qutun var?)
• Şəhla: Sixty. If the winter hadn't been so cold two years ago, I'd have more. I lost twenty hives. (Altmış. İki il əvvəl qış o qədər soyuq olmasaydı, daha çox olardı. İyirmi qutu itirdim.)
• Cəfər: That's terrible. You know, if I weren't an engineer, I wouldn't have noticed this, but your hives need better insulation. (Dəhşətdir. Bilirsən, mühəndis olmasaydım, bunu fikir verməzdim, amma qutularının daha yaxşı izolyasiyaya ehtiyacı var.)
• Şəhla: Then help me! If you hadn't lived abroad for ten years, you'd know that guests here always work for their tea. (Onda kömək et! On il xaricdə yaşamasaydın, bilərdin ki, burada qonaqlar çaylarını işləyib qazanırlar.)
• Cəfər: (gülür) Fine. But only if I get another jar of honey. (Yaxşı. Amma yalnız bir banka bal da alsam.)

Dialoqu təhlil edək. Keçmiş şərt, indiki nəticə: if you hadn't gone to Berlin, what would you be doing now?, I'd probably be working, I'd still be living (davamedici forma), If you had taken that bank job, you would be a manager by now, If the winter hadn't been so cold, I'd have more (have əsas feldir), If you hadn't lived abroad, you'd know. İndiki şərt, keçmiş nəticə: If Berlin had mountains like these, I wouldn't have complained (Berlində dağ indi də yoxdur), if I could cook, I wouldn't have eaten sausages (bacarıq), if I weren't so stubborn, I wouldn't have started this farm (xasiyyət), if I weren't an engineer, I wouldn't have noticed (peşə). Cümlənin əvvəlində isə adi Third Conditional var: If I had known..., I would have come back. Qısa cavab sualın köməkçisini təkrarlayır: Would you be happier? No, I wouldn't. Diqqət et: bir söhbətdə üç növ şərt yan-yana gəlir və hər biri öz işini görür.

Azərbaycanlıların qarışıq şərtdə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu Azərbaycan dilində "-saydı, -ardı" formasının keçmiş və indi üçün eyni olmasından qaynaqlanır:

Birinci və beşinci səhv ən geniş yayılanlarıdır. Öyrənən Third Conditional-ı yaxşı bilir və onu bütöv bir blok kimi işlədir, halbuki nəticə bu günə aiddir. now sözü ilə would have been bir cümlədə birləşmir: biri "indi" deyir, digəri "keçmişdə". İkinci səhvdə əksinədir: keçmiş hadisə (bu səhər qatarı buraxmaq) Second Conditional-ın Past Simple-ı ilə deyilir və cümlə "qatarı ümumiyyətlə buraxmasaydı" kimi qəribə səslənir. Dördüncü səhv Azərbaycan dilindəki "qorxmasaydım" sözünün birbaşa tərcüməsindən gəlir: xəyali şərtdə Present Simple heç vaxt işlənmir, yalnız Past Simple. Bu və digər tipik çətinlikləri azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsində toplu şəkildə görə bilərsən.

Qarışıq şərt yazıda asandır, çünki fikirləşməyə vaxt var. Danışıqda isə bir saniyədə iki ayrı zaman seçmək lazım gəlir və bu, yalnız canlı məşqlə avtomatlaşır. Əgər bunu müəllimlə işləmək istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və dərsdə "başqa həyat yolu" mövzusunda sərbəst söhbət et: hər cavab bir qarışıq şərt cümləsi olsun.

Ev tapşırığı: həyatının dönüş nöqtələri

Həyatında üç vacib qərarı və ya hadisəni xatırla: məktəb seçimi, köçmək, iş, dostluq, hobbi. İndi onlardan qarışıq şərt cümlələri qur. Aşağıdakı nümunələrə baxıb 8 cümlə yaz:

1. Keçmiş şərt + indiki nəticə: If I hadn't chosen this university, I wouldn't know my best friend.
2. Keçmiş şərt + indiki nəticə (inkar): If my parents hadn't moved to the city, I would live in a village now.
3. Keçmiş şərt + davamedici nəticə: If I had become a pilot, I would be flying somewhere right now.
4. Keçmiş şərt + could: If I had kept playing the guitar, I could play at weddings now.
5. Daimi xasiyyət + keçmiş nəticə: If I weren't so curious, I wouldn't have started learning English.
6. Bacarıq + keçmiş nəticə: If I could drive, I would have taken my grandmother to the doctor yesterday.
7. Sual: What would you be doing now if you hadn't met your husband?
8. Sual + qısa cavab: Would you live abroad now if you had had the chance? Yes, I would.

Yazdıqlarını yoxla: hər cümlənin iki yarısı üçün ayrıca zaman seçilibmi; if hissəsində would yoxdurmu; indiki nəticədə would have-dan sonra üçüncü forma gəlmirmi; daimi xasiyyət üçün were işlənibmi. Sonra cümlələri ucadan oxu və hər birinə Azərbaycan dilində qısa şərh əlavə et: "əslində nə olub?". Bu, reallıq ilə xəyalı ayırmaq vərdişini möhkəmləndirir.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 9-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə qarışıq şərt cümlələrinin iki növünü öyrəndin: keçmiş şərt və indiki nəticə (If I had taken the job, I would live there now), indiki daimi şərt və keçmiş nəticə (If I weren't so shy, I would have spoken to her). Nəticədə could, might və would be + -ing işlətməyi, iki faktdan bir cümlə qurmağı, suallara qısa cavab verməyi məşq etdin. Ən əsası, hər yarı üçün ayrıca "keçmiş, yoxsa indi?" sualını verməyi öyrəndin.

Növbəti dərsdə inversiya mövzusuna keçirik, yəni vurğu üçün söz sırasını dəyişməyə. Qısa bir xəbər: şərt cümlələri orada da qarşımıza çıxacaq. Rəsmi ingiliscədə if sözünü atıb köməkçi feli irəli çəkmək olur: If I had known əvəzinə Had I known, I would have come (Bilsəydim, gələrdim). Eyni üsul Never have I seen such a view (Heç vaxt belə mənzərə görməmişəm) kimi cümlələrdə də işlənir. Hazırlıq üçün Dərs 36-dakı köməkçi fellərin siyahısına bir daha bax: inversiyada da əsas işi onlar görür.

Şərt cümlələrinin bütün növlərini bir səhifədə müqayisə etmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin if cümlələri haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir.

Tez-tez verilən suallar