IELTS Speaking imtahanın ən qısa hissəsidir, amma çox namizədi ən çox həyəcanlandıran da odur. Qarşında canlı examiner oturur, səni qeydə alır və hər cavabını dörd meyar üzrə qiymətləndirir. Üstəlik, yazıdan fərqli olaraq düşünməyə, redaktə etməyə vaxt yoxdur. Yaxşı xəbər isə budur: Speaking sualları təsadüfi deyil. Mövzular təkrarlanan dairədə hərəkət edir, format sabitdir və hazırlıq düzgün qurulanda bu hissə çox vaxt namizədin ən güclü balına çevrilir.
Bu yazıda Speaking imtahanının üç hissəsini, ən çox soruşulan mövzuları, hər mövzu üçün cavab strukturunu, bal meyarlarını, tez-tez edilən səhvləri və dörd həftəlik hazırlıq planını tapacaqsan. İmtahan şərtləri, vaxt və rəsmi qiymətləndirmə detalları dəyişə bilər, ona görə son məlumatı həmişə IELTS-in rəsmi saytından yoxla. Aşağıdakı hissələr isə hazırlıq üçün sabit çərçivə verir.
IELTS Speaking necə keçirilir?
Speaking hissəsi hər namizəd üçün ayrıca keçirilir. Qrup yoxdur, digər namizədlərlə birgə danışıq yoxdur. Qarşında yalnız examiner olur və o, imtahanı səs yazısına alır ki, lazım olarsa balı sonradan yoxlansın. Bu, bir çox insanı qorxudur, amma əslində sənin xeyrinədir: examiner qərəzsiz qiymətləndirmək məcburiyyətindədir və fərdi simpatiya bal gətirmir.
İmtahan üç hissəyə bölünür. Birinci hissə təxminən 4-5 dəqiqə çəkir və tanışlıq, ev, iş, təhsil, hobbi kimi tanış mövzularda qısa suallardan ibarətdir. İkinci hissədə sənə kart verilir, hazırlıq üçün bir dəqiqə vaxt qazanırsan və sonra təxminən 1-2 dəqiqə fasiləsiz danışırsan. Üçüncü hissə təxminən 4-5 dəqiqədir və ikinci hissənin mövzusuna bağlı daha mücərrəd, daha dərin suallar verilir.
Academic və General Training namizədləri Speaking-i eyni formatda verir. Yəni hansı variantı seçməyindən asılı olmayaraq hazırlıq planın eynidir. Bu, hazırlığı sadələşdirir, çünki bir bacarıq hər iki variantı qapsayır. İmtahan bəzi mərkəzlərdə gün ərzində digər hissələrdən ayrı keçirilə bilər, tarixi qeydiyyat zamanı dəqiqləşdir.
Dörd bal meyarı: examiner nəyə qulaq asır?
Examiner hər cavabı dörd meyarla qiymətləndirir və hər birindən 0-dan 9-a qədər bal verir. Final nəticə bu dörd balın ortasıdır, 0,5 dəqiqliklə yuvarlaqlaşdırılır. Meyarları bilmək vacibdir, çünki yaxşı hazırlıq yalnız ingiliscə çox danışmaq deyil, düzgün şeyləri məşq etməkdir.
Burada diqqət çəkən bir nüans var: tələffüz balı aksentsiz danışmaq demək deyil. Examiner səndən britaniyalı və ya amerikalı kimi danışmağı gözləmir. Əsas şərt anlaşılan olmaqdır. Azərbaycan aksenti ilə aydın, ritmik və rahat danışan namizəd yüksək bal ala bilər. Əksinə, aksentsiz olsa da, tələsik və qarışıq danışan namizəd bu meyarda itirir.
Birinci hissə: tanış mövzularda qısa suallar
İmtahan qısa tanışlıqla başlayır. Examiner adını, harada yaşadığını, işlədiyini və ya oxuduğunu soruşur. Sonra iki və ya üç tanış mövzu üzrə suallar gəlir. Bu hissənin məqsədi səni rahatlaşdırmaq və ilkin səviyyəni müəyyən etməkdir. Amma burada da bal yığılır və ilk təəssürat sonrakı hissələrə təsir edir.
Ən çox rast gəlinən mövzular bunlardır: ev və yaşayış yeri, iş və təhsil, ailə, hobbilər və boş vaxt, yemək, səyahət, hava, geyim, alış-veriş, texnologiya, musiqi, kitablar, idman, ev heyvanları, doğma şəhər və gündəlik rejim. Bu siyahı kifayət qədər sabitdir və hər namizəd bunların üzərində əvvəlcədən işləyə bilər.
Birinci hissədə ən çox edilən səhv bir sözlü cavab verməkdir. "Do you like cooking?" sualına sadəcə "Yes" demək lazımsız bal itkisidir. İdeal cavab iki-üç cümlədir: cavab, səbəb, qısa nümunə. Məsələn: "Yes, I do, mainly because it helps me relax after work. I usually cook on weekends, and my favourite dish is plov." Bu qısa cavabda həm axıcılıq, həm də lüğət nümayiş olunur.
Digər tərəfdən, çox uzun danışmaq da lazım deyil. Birinci hissədə cavab 2-3 cümlə, təxminən 15-25 saniyə olmalıdır. Examiner səni kəsməyə məcbur qalmamalıdır. Qısa və dolğun cavab yaxşı ritm yaradır və examinerə növbəti suala keçmək üçün vaxt verir.
İkinci hissə: monoloq kartı
İkinci hissə ən çox həyəcan yaradan bölmədir, çünki burada sənə mövzu yazılmış kart verilir və bir dəqiqə ərzində hazırlaşıb 1-2 dəqiqə fasiləsiz danışmalısan. Kartda adətən mövzu və dörd istiqamətləndirici sual olur: nə, kim, harada, niyə kimi. Examiner kart verir, qələm və kağız da təqdim edir ki, qeyd apara biləsən.
Karta düşən mövzular adətən şəxsi təcrübəyə əsaslanır. Ən çox rast gəlinən kateqoriyalar bunlardır: bir insanı təsvir et (müəllim, dost, ailə üzvü, məşhur şəxs), bir yeri təsvir et (şəhər, park, kafe, tarixi yer), bir hadisəni təsvir et (toy, ad günü, səyahət, imtahan), bir əşyanı təsvir et (hədiyyə, telefon, kitab, paltar), bir təcrübəni təsvir et (öyrəndiyin bir bacarıq, aldığın bir qərar, uğur). Yəni kart sənə yad bir mövzu vermir, öz həyatından material çıxarmağı tələb edir.
Bir dəqiqəlik hazırlıqda ən yaxşı strategiya kartdakı dörd sualı sütun kimi yazıb hər birinin yanına 2-3 açar söz qeyd etməkdir. Tam cümlə yazmağa vaxt yoxdur və bu, ən çox görülən vaxt itkisidir. Açar sözlər səni yoldan çıxmağa qoymur, qalan hissəni isə axıcı şəkildə danışırsan.
Danışarkən struktur sadədir: kısa giriş (nəyi təsvir edirsən), kartdakı dörd istiqamət üzrə inkişaf, qısa yekun. Əgər 1,5 dəqiqə danışmağa fikir çatmırsa, şəxsi hissləri və xatirələri əlavə et: "I remember...", "What made it special was...", "Looking back, I think...". Bu ifadələr həm vaxtı doldurur, həm də zamanların müxtəlifliyini nümayiş etdirir.
Ən çox soruşulan monoloq mövzularına hazırlaşmaq üçün hər kateqoriyadan bir real hekayə seç. Məsələn, "bir insanı təsvir et" üçün yaxın dostunu, "bir yeri təsvir et" üçün sevdiyin şəhər guşəsini, "bir hadisəni təsvir et" üçün yadda qalan səfəri hazırla. Bu üç hekayə bir çox kart variantına uyğunlaşdırıla bilər, çünki examiner səndən yeni material yox, aydın danışıq tələb edir.
Üçüncü hissə: dərin müzakirə
Üçüncü hissə ikinci hissənin mövzusu ilə bağlıdır, amma sualların səviyyəsi dəyişir. Əvvəl şəxsi təcrübədən danışırdınsa, indi ümumi, cəmiyyətə aid, mücərrəd suallar gəlir. Məsələn, ikinci hissədə sevdiyin müəllimi təsvir etmisənsə, üçüncü hissədə "Yaxşı müəllim nə ilə fərqlənir?", "Təhsil sistemləri necə dəyişəcək?" kimi suallar verilir.
Bu hissə ən çox yüksək balı ayıran bölmədir. 6 alan namizədlə 8 alan namizəd arasındakı fərq burada ən aydın görünür. Çünki sadə təcrübə danışmaq hər kəsə mümkündür, amma fikri əsaslandırmaq, müqayisə etmək, ehtimal yürütmək, mövzunu müxtəlif tərəflərdən görmək daha yüksək dil səviyyəsi və təfəkkür tələb edir.
Cavab strukturu burada belə qurulur: mövqe, səbəb, nümunə, əlavə nüans. Məsələn: "I think technology has changed education significantly, mainly because students can access information instantly. For example, my younger cousin learns new topics through videos rather than books. However, I would say that this also has a downside, since it is easy to get distracted." Bu cavab iki cümlədən çox deyil, amma fikir, əsaslandırma, nümunə və qarşı fikir var.
Üçüncü hissənin tipik sual növləri bunlardır: müqayisə ("Keçmişdə insanlar necə idi, indi necə?"), proqnoz ("Gələcəkdə nə dəyişəcək?"), səbəb-nəticə ("Niyə bu baş verir?"), fikir ("Sən buna nə qədər razısan?") və qiymətləndirmə ("Hansı daha vacibdir?"). Hər növ üçün bir neçə hazır ifadə qalıbı məşq etmək cavabları sürətləndirir. Məsələn proqnoz üçün "I would imagine that...", "It is likely that...", "I can see this becoming...".
Əgər sual çətindirsə və cavab düşünmək vaxt tələb edirsə, bir neçə saniyəlik fasilə üçün təbii ifadələrdən istifadə edə bilərsən: "That is an interesting question", "Let me think about that for a moment". Bu ifadələr normaldır və examiner bunu normal danışıq kimi qəbul edir. Əsas odur ki, uzun susmaq və ya "umm, umm" ilə dolu cavab verməmək.
Ən çox soruşulan mövzular və hazırlıq üsulu
IELTS Speaking mövzuları rəsmi olaraq dərc edilmir, amma tədris mərkəzləri və namizədlər illərdir ki, təkrarlanan kateqoriyaları müşahidə edirlər. Aşağıdakı mövzular ən sabit və ən çox rast gəlinən qrupdur. Hər mövzu üçün 10-15 açar ifadə və bir-iki qısa hekayə hazırlamaq kifayət edir.
Gündəlik həyat mövzuları: ev, qonşular, gündəlik rejim, yemək, alış-veriş, nəqliyyat, hava. Təhsil və iş mövzuları: sevdiyin fənn, iş yerin, gələcək plan, karyera seçimi, komanda ilə iş. Şəxsi maraqlar: hobbilər, musiqi, kitablar, filmlər, idman, rəsm, fotoqrafiya. Texnologiya və media: telefon, sosial şəbəkələr, internet, distant təhsil. Səyahət və mədəniyyət: bayramlar, ənənələr, turistik yerlər, xarici ölkələrə səyahət. Cəmiyyət və ətraf mühit: şəhər həyatı, tullantılar, nəqliyyat problemləri, gənclərin rolu.
Hazırlıq üçün hər mövzunu beş sualla yoxla: nə, niyə, harada, kimlə, necə hiss etdim. Bu beş sual bir mövzudan 1,5 dəqiqəlik cavab çıxarmağa kifayət edir. Sonra səni dinləyən birinə danış və ya telefonda səs yaz. Yazını dinləyəndə fasilələri, təkrarlanan sözləri və qrammatik səhvləri tez görəcəksən.
Çoxları IELTS mövzularını əzbərləməyə çalışır. Bu, ən böyük tələdir. Examiner əzbər cavabı tez tanıyır və sualı dəyişdirərək yoxlaya bilər. Əzbər cavab axıcılığı yüksək göstərsə də, təbiiliyi itirir və Fluency balını aşağı salır. Əzbərləməyin əvəzinə ideya bankı qur: hər mövzu üçün hekayələr, söz birləşmələri və sadə ifadə qalıbları. Cavabı hər dəfə yenidən qurmaq bacarığı bal gətirir.
Lüğət genişləndirmək üçün hər mövzu üçün ən az 10 söz birləşməsi (collocation) öyrən: "heavy traffic", "peaceful atmosphere", "demanding job", "stay in touch", "spend quality time". Bunları yadda saxlamaq üçün intervallı təkrar üsulu ən yaxşı yoldur və lüğəti necə öyrənmək yazısındakı metodu burada tətbiq edə bilərsən.
Cavab strukturu: axıcılığı necə artırmaq olar?
Axıcılıq ən çox təsadüfi sürətlə deyil, ardıcıl düşüncə ilə yaranır. Bunun üçün üç addımlı cavab modeli işləyir. Birinci addım birbaşa cavabdır: sualın cavabını ilk cümlədə ver. İkinci addım səbəbdir: niyə belə düşündüyünü izah et. Üçüncü addım nümunədir: şəxsi təcrübədən, tanış bir vəziyyətdən qısa misal gətir. Bu model hər üç hissədə işləyir və fikri axtarmağa vaxt itirməyə imkan vermir.
Fasilə problemi ən çox bu səbəbdən yaranır ki, namizəd cümləni tam qurub sonra danışmağa çalışır. Danışıq isə cümləni hissə-hissə qurmaq prosesidir. Əvvəl cavabı verirsən, sonra onu genişləndirirsən. Cümlənin ortasında söz tapa bilməsən, sinonim işlət və ya sözü təsvir et. Məsələn, "traffic jam" sözünü unutmusansa, "a situation when there are too many cars on the road" de. Bu, lüğət bacarığıdır və bal gətirir.
Bağlayıcı ifadələrdən düzgün istifadə fikri axıcı edir. Lazımlı ifadələr: "Actually", "To be honest", "As far as I am concerned", "On the other hand", "What I mean is", "For instance". Amma bunları hər cümlədə işlətmə, çünki nitq mexaniki səslənir. İki-üç cavabda bir ifadə kifayət edir.
Öz səhvini düzəltmək normaldır. "I go... I went there last year" demək səhvi tanımaq və düzəltmək bacarığını göstərir və examiner bunu mənfi saymır. Əksinə, daim dayanıb özünü təkrar-təkrar düzəltmək axıcılığı pozur. Qaydanı sadə saxla: səhvi tez düzəlt və davam et.
Tələffüz: nələrə diqqət etmək lazımdır?
Tələffüz meyarı dörd elementi nəzərə alır: ayrı-ayrı səslər, söz vurğusu, cümlə vurğusu və intonasiya. Azərbaycanlı namizədlər üçün ən çox problem yaradan sahələr bunlardır: th səsləri, v və w fərqi, uzun və qısa saitlər (ship və sheep), söz vurğusu, cümlə ritmi. Hər birini ayrıca öyrənmək lazım deyil. Əvvəlcə ən çox anlaşılmazlıq yaradan səsləri müəyyən et və onlara hər gün 5 dəqiqə vaxt ayır.
Vurğu və ritm ingilis dilində Azərbaycan dilindən xeyli fərqlidir. İngilis dilində mühüm sözlər uzadılır və vurğulanır, qalanları sürətlə və zəif tələffüz edilir. Azərbaycan dilində isə hecalar daha bərabər səslənir. Bu fərq səbəbindən ingiliscə danışan azərbaycanlı çox vaxt monoton səslənir. Həll yolu shadowing metodudur: bir podkast və ya videodan 20-30 saniyəlik parçanı dinləyib eyni sürət, eyni vurğu və eyni intonasiya ilə təkrar edirsən.
Dinləmə bacarığı və danışıq bacarığı bir-biri ilə bağlıdır. Yaxşı tələffüz üçün əvvəl səsləri eşitmək lazımdır. Bu yanaşma barədə ingilis dili listening yazısında ətraflı məlumat var. Orada shadowing və dikto məşqləri üçün addım-addım plan verilib və Speaking hazırlığına birbaşa tətbiq oluna bilər.
Səs yazısı ilə öz-özünə hazırlıq
Speaking hazırlığında ən güclü və ən ucuz alət telefondakı səs yazıcısıdır. Bir mövzu seç, 1,5 dəqiqə danış, yaz və sonra dinlə. Dinləyəndə bir neçə şey diqqəti cəlb edəcək: uzun fasilələr, "um" və "uh" sözlərinin sayı, eyni sözlərin təkrarı, qrammatik səhvlər, sürətin dəyişməsi. Bunları qısa jurnalda qeyd et və növbəti məşqdə həmin səhvləri hədəf al.
Səs yazısı metodu həm də həyəcanı azaldır. İlk dəfə öz səsini yazanda qəribə hiss edirsən, amma bir həftədən sonra bu proses rutinə çevrilir. İmtahanda examiner qarşısında danışanda da bu rahatlıq özünü göstərir. Məşq gündə 15 dəqiqə olsa belə, ayda ümumilikdə 7-8 saat danışıq təcrübəsi toplayırsan.
Mümkünsə, danışıq tərəfdaşı tap. Bu, ingilis dilini bilən dost, həmkar və ya müəllim ola bilər. Tərəfdaşa üç hissənin suallarını ver və bir-birinizə imtahan simulyasiyası keçirin. Real vaxt rejimində məşq (1 dəqiqə hazırlıq, 1-2 dəqiqə monoloq) imtahan günü gözlənilməzlik hissini xeyli azaldır. Fərdi rəy üçün isə təcrübəli müəllimlə işləmək daha səmərəlidir və IELTS Speaking üzərində işləyən ingilis dili repetitorları arasından seçim edə bilərsən.
Dörd həftəlik hazırlıq planı
Aşağıdakı plan həftədə 4-5 saat vaxtı olan və Speaking balını qaldırmaq istəyən namizəd üçündür. Hazırlığa daha çox vaxt ayıra bilirsənsə, hər addımı təkrar edə bilərsən. Ümumi IELTS hazırlığı üçün ielts hazırlığı yazısında bütün hissələr üzrə plan tapa bilərsən.
Ən çox edilən səhvlər
Speaking hissəsində səhvlər kifayət qədər proqnozlaşdırılandır. Birinci səhv bir sözlü cavablardır. "Yes", "No", "I think so" kimi cavablar examinerə qiymətləndirmək üçün material vermir. Hər cavabda ən azı iki cümlə danışmağa çalış və cavabı səbəblə dəstəklə.
İkinci səhv əzbər cavablardır. Examiner əzbərlənmiş mətni tez tanıyır və bu, Fluency balını azaldır. Cavabları əzbərləmək əvəzinə ideya və ifadələr bankı qur. Üçüncü səhv həddən artıq ağır və yersiz sözlərdir. Mürəkkəb söz işlətmək cəhdi çox vaxt yanlış istifadə ilə nəticələnir. Düzgün və təbii sadə söz səhv işlənmiş mürəkkəb sözdən yaxşıdır.
Dördüncü səhv həyəcandan sürətli danışmaqdır. Tələsik nitq tələffüzü pozur və fikri dağıdır. Qəsdən bir qədər yavaş və aydın danışmağa çalış. Beşinci səhv gözlə kontaktın olmamasıdır. Examiner ilə təbii göz təması saxlamaq, gülümsəmək və rahat oturmaq həm özünə inam verir, həm də danışıq tonunu yaxşılaşdırır.
Altıncı səhv təkcə Speaking-ə fokuslanıb digər bacarıqları unutmaqdır. Danışıq lüğət, dinləmə və oxu ilə qidalanır. Danışığı ən yaxşı inkişaf etdirən namizədlər eyni zamanda geniş oxuyur və çox dinləyir. Dörd əsas bacarığın necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu ingilis dili 4 bacarıq yazısında görə bilərsən.
Yeddinci səhv kənar rəy almamaqdır. Öz danışığını özün qiymətləndirmək çətindir, çünki öz aksentinə və səhvlərinə alışırsan. Müəllimin və ya təcrübəli dostun qulağı bu detalları tez tutur. Bir seans rəyi bəzən həftələrlə öz-özünə işdən daha çox fayda gətirir.
TOEFL Speaking ilə fərqlər
IELTS ilə TOEFL arasında seçim edənlər üçün Speaking hissələrinin fərqləri də vacibdir. IELTS-də canlı examiner ilə insan söhbəti keçirsən. TOEFL-də isə kompüter qarşısında mikrofona danışırsan və cavab yazılaraq qiymətləndirilir. Format fərqi hazırlıq üsulunu da dəyişir. IELTS-də söhbət etmək, sualı dəqiqləşdirmək, fikri sərbəst inkişaf etdirmək mümkündür. TOEFL-də isə vaxt hər tapşırıq üçün sərt məhduddur və bəzən oxu və dinləmə materialını cavabda istifadə etmək tələb olunur.
Əgər hansı imtahanın sənə daha uyğun olduğunu bilmirsənsə, toefl speaking questions haqqında yazıdan TOEFL formatının necə qurulduğunu görə bilərsən. Danışığı canlı insanla rahat aparırsansa, IELTS çox vaxt daha təbii seçim olur. Kompüterlə danışmağı üstün tutanlar isə TOEFL-ə üstünlük verə bilər.
İmtahan günü: praktik tövsiyələr
İmtahan günündən əvvəl gecə yaxşı yuxu qazan, çünki Speaking ən çox yorğunluqdan təsirlənən hissədir. Səhər yüngül nəsə ye, imtahan mərkəzinə vaxtından əvvəl çat və lazımi sənədləri (pasport və ya şəxsiyyət vəsiqəsi) yoxla. İmtahan başlamazdan əvvəl gözləmə zamanı ingiliscə düşünməyə başla: telefonunu ingilis dilinə keçir, ətrafı ingiliscə təsvir et, özünə ingiliscə suallar ver. Bu, beyni ingilis dilinə köklənmə rejiminə salır.
İmtahan başlayanda examinerə salam ver, adını aydın de və təbii davran. Sualı başa düşməsən, "Could you repeat the question, please?" demək tam normaldır. Bu, bal itirmir. Amma hər sualı təkrarlatmaq da məsləhət deyil. Cavabını başlayanda dərhal rahat tempdə danış və susqunluqdan qorxma. Qısa fasilə normaldır, fikrini toplamaq üçün 2-3 saniyə vaxt götür.
İmtahan zamanı xatırla ki, examiner səni yalnız dil bacarığına görə qiymətləndirir. Cavabının məzmunu düzgün və ya səhv ola bilməz, çünki şəxsi fikirlərdən danışırsan. Əgər bir cavabda səhv etmisənsə, bunu düşünüb sonrakı suala təsir etməsinə icazə vermə. Hər sual yeni imkandır və balın dörd meyarın ortasından formalaşdığı üçün bir səhv ümumi nəticəni dağıtmır.
Nəticə: Speaking-ə necə sistemli hazırlaşmaq olar?
IELTS Speaking gizli sirr tələb etmir. Bu, formatı, meyarları və dili birlikdə idarə etmək bacarığıdır. İlk addım üç hissənin məqsədini anlamaqdır. İkinci addım ən çox soruşulan mövzular üzrə şəxsi hekayələr və söz birləşmələri bankı yaratmaqdır. Üçüncü addım səs yazısı və tərəfdaşla məşq etməkdir. Dördüncü addım isə kənar rəy almaq və zəif meyarı hədəf almaqdır.
Əgər cari danışıq səviyyən hədəf baldan xeyli aşağıdırsa, yalnız imtahan məşqi kifayət etməyəcək. Bu halda ümumi dil bazasını gücləndirmək lazımdır. Strukturlu ingilis dili kursları həm qrammatika, həm də danışıq vərdişlərini ardıcıl qurmağa kömək edir. Büdcəni və imtahan tarixini planlaşdırmaq üçün ielts imtahan qiyməti yazısına da nəzər sal.
Yazı hissəsini də unutma: Speaking ilə birlikdə Writing hazırlığı IELTS balını tam formalaşdırır və hər iki bacarıq eyni lüğət bazasından qidalanır. Yazı hissəsinin ən çəkili tapşırığı barədə ielts writing task 2 yazısında ətraflı məlumat var.