TOEFL iBT-nin Writing bölməsi bir çox namizəd üçün ən "sakit", amma ən çox bal itirilən hissədir. Qarşında nə mikrofon, nə də müsahib var, yalnız boş ekran və geriyə sayan taymer. Fikirlərin var, amma onları 20 dəqiqəyə sığan düzgün strukturlu mətnə çevirmək ayrıca bacarıqdır. Yaxşı xəbər budur ki, bölmənin formatı sabitdir, qiymətləndirmə meyarları açıqdır və hər tapşırığın işləyən çərçivəsi var.
Bu yazıda TOEFL Writing-in iki tapşırığını, hər biri üçün paraqraf quruluşunu, bal meyarlarını, faydalı keçid ifadələrini, tez-tez edilən səhvləri və dörd həftəlik hazırlıq planını tapacaqsan. Vacib qeyd: ETS imtahanın formatına vaxtaşırı dəyişikliklər edir (məsələn, 2023-cü ildə Independent essay yeni diskussiya tapşırığı ilə əvəz olundu). Tapşırıq növlərini, vaxtları və bal şkalasını imtahan qeydiyyatından əvvəl ETS-in rəsmi TOEFL səhifəsindən mütləq yoxla.
TOEFL Writing necə işləyir?
TOEFL iBT tam kompüterdə keçirilir və Writing bölməsi Speaking-dən sonra, imtahanın sonunda gəlir. Bu o deməkdir ki, yazı tapşırığına artıq üç saata yaxın konsentrasiya sərf etmiş halda başlayırsan. Yorğunluq faktoru real olduğu üçün hazırlıqda Writing-i yalnız bilik deyil, həm də dözümlülük kimi düşünmək lazımdır. İmtahanın bütün bölmələrini, bal sistemini və ümumi hazırlıq planını toefl ibt yazısında tapa bilərsən.
Bölmədə iki tapşırıq var. Birincisi inteqrasiya olunmuş yazıdır: əvvəl qısa akademik mətn oxuyursan, sonra eyni mövzuda mühazirə dinləyirsən və bu iki mənbəni əlaqələndirən yazı yazırsan. İkincisi akademik diskussiya tapşırığıdır: professorun sualı və iki tələbənin cavabı ekranda göstərilir, sən isə üçüncü iştirakçı kimi öz fikrini yazırsan. Hər iki halda yazı əlifba ilə yığılır, yəni orfoqrafiya və durğu işarələri də qiymətləndirilən dil istifadəsinin bir hissəsidir.
Başqa mühüm cəhət: qiymətləndirmə həm kompüter alqoritmi, həm də insan qiymətləndiricilər tərəfindən aparılır. Ona görə də yazı həm məntiqi quruluşa, həm də dil keyfiyyətinə görə oxunaqlı olmalıdır. Yarımçıq, nizamsız və təkrar-təkrar eyni fikri deyən mətn ikili sistemdə zəif bal alır.
İki tapşırığın xülasəsi
Aşağıdakı kartlar tapşırıqları yan-yana müqayisə edir. Vaxt və söz sayı göstəriciləri təxminidir və ETS tərəfindən dəyişdirilə bilər.
Kartlardan görünür ki, iki tapşırığın məntiqi tamamilə fərqlidir. Birincidə öz fikrin tələb olunmur, ikincidə isə yalnız öz fikrin əhəmiyyətlidir. Çoxlu namizəd bu iki rejimi qarışdırıb bal itirir, ona görə hər tapşırığa başlamazdan əvvəl özünə sual ver: "Burada mənbəni çatdırmalıyam, yoxsa fikir bildirməliyəm?"
Integrated Writing: mətn və mühazirəni necə əlaqələndirmək olar?
İnteqrasiya tapşırığının klassik quruluşu belədir: oxu mətni mövzu ilə bağlı bir iddia irəli sürür və üç dəstəkləyici arqument gətirir. Sonra mühazirədə professor bu arqumentlərin hər birinə qarşı çıxır və ya onları zəiflədir. Sənin vəzifən mühazirənin mətni necə təkzib etdiyini göstərməkdir. Yəni hər arqument üçün cütlük düşünürsən: mətn nə deyir, professor buna necə cavab verir.
Misal üçün, mətn deyir ki, bir növ quşun azalması yaşayış sahəsinin itməsi ilə bağlıdır. Professor isə göstərir ki, statistikaya görə həmin ərazi qorunub, əsl səbəb yeni yırtıcının peyda olmasıdır. Cavabda bu qarşılıqlı əlaqə aydın görünməlidir: "The reading argues that..., however, the lecturer counters that...".
Oxu hissəsi ekranda yalnız üç dəqiqə qalır, amma yazarkən mətn yenidən görünür. Bu çox vacib detaldır: mətni əzbərləməyə ehtiyac yoxdur. Əksinə, qiymətli vaxtı mühazirəni dinləyib qeyd götürməyə sərf et, çünki mühazirə yazıda yenidən ekranda görünmür. Mətnin hər arqumenti üçün qısa açar söz yaz, mühazirədə isə hər cavabın yanına rəqəmi, nümunəni və səbəbi qeyd et.
Integrated Writing üçün paraqraf şablonu
Ən etibarlı quruluş dörd paraqrafdır. Birinci paraqraf qısa girişdir: mühazirə mətnin iddiasına qarşı çıxır, bunu bir cümlə ilə bildir. Sonra üç əsas paraqraf gəlir, hər biri bir arqument cütlüyünə həsr olunur. Ayrıca nəticə paraqrafı yazmaq lazım deyil, çünki 20 dəqiqə və 225 söz yığcamlıq tələb edir.
Hər əsas paraqraf üç cümlədən ibarət ola bilər. Birinci cümlə mətnin arqumentini təqdim edir: "First, the passage claims that...". İkinci cümlə professorun cavabını verir: "However, the professor challenges this by explaining that...". Üçüncü cümlə konkret detalı, rəqəmi və ya nümunəni əlavə edir. Bu qəlib sadədir, amma bütün lazımi məlumatı tutur.
Ən çox rast gəlinən səhv mühazirənin detallarını buraxmaq və yalnız ümumi sözlərlə yazmaqdır. "The professor disagrees with the reading" cümləsi heç nə demir. Əvəzində konkret olmalısan: professor nəyi, hansı dəlillə, hansı nümunə ilə təkzib edir. Qiymətləndirici məhz bu detalların düzgün ötürülməsinə baxır.
Academic Discussion: fikri necə qurmaq olar?
İkinci tapşırıqda forum müzakirəsi göstərilir. Professor bir sual qoyur, məsələn, universitetlərdə qiymətlərin ləğv edilməsi, uzaqdan təhsil və ya şəhərlərdə maşın hərəkətinin məhdudlaşdırılması barədə. İki tələbə fərqli mövqe tutaraq cavab yazıb. Sənin vəzifən müzakirəyə üçüncü səs kimi qoşulmaq və yeni, əsaslandırılmış töhfə verməkdir.
Qiymətləndirici üç şeyə baxır: mövqeyin aydındır, fikrini səbəblə dəstəkləyirsən, tələbələrin dediklərinə münasibət bildirirsən. Sonuncu çox vaxt unudulur. Yalnız öz fikrini yazıb tələbələri tamamilə görməmək tapşırığın müzakirə xarakterini pozur. Bir tələbənin fikrinə qısa istinad etmək, ona razı olmaq və ya fərqli tərəfini göstərmək yazını canlı edir.
Ən təsirli şablon dörd hissəlidir: mövqe, birinci səbəb, qısa nümunə, tələbə ilə əlaqə. Məsələn: "I agree with Emma that online classes offer flexibility. However, I would add that flexibility alone is not enough. In my experience, students who study remotely often lose motivation without regular contact with classmates. For example, when my own course moved online, attendance dropped by almost half within a month."
Burada nümunənin həqiqi olması vacib deyil, inandırıcı və dəqiq olması vacibdir. Ümumi "many people think" ifadəsi əvəzinə konkret situasiya, rəqəm və ya şəxsi müşahidə daha güclü təsir bağışlayır. 10 dəqiqədə 120-180 söz yazmaq realistikdir, əgər 1 dəqiqəni planlamağa, 7 dəqiqəni yazmağa və 2 dəqiqəni yoxlamağa ayırsansa.
Qiymətləndirmə: bal necə hesablanır?
Hər tapşırıq 0-dan 5-ə qədər bal alır və bu ballar 0-30 şkalasına çevrilir. İnteqrasiya tapşırığında əsas ölçü məzmunun düzgünlüyü və tamlığıdır: mühazirənin əsas nöqtələri mətnlə əlaqəli şəkildə ötürülübmü. Academic Discussion-da isə diqqət mövqeyin aydınlığına, mövzunun inkişafına və dilin müxtəlifliyinə yönəlir.
Bütün yazı tapşırıqlarında qiymətləndirmənin üç ümumi sütunu var: təşkilat (məntiqi ardıcıllıq və keçidlər), inkişaf (səbəblər, nümunələr, detallar) və dil istifadəsi (qrammatika, lüğət, cümlə müxtəlifliyi). Bir neçə kiçik qrammatik səhv balı kəskin azaltmır, amma anlamağı çətinləşdirən səhvlər azaldır. Ən təhlükəli vəziyyət mənasız təkrardır: eyni fikri fərqli sözlərlə yazmaq həcmi artırır, amma inkişafı yox.
Hədəf balını əvvəlcədən müəyyən et. Çoxlu universitet Writing bölməsi üçün ayrıca minimum bal tələb edir, adətən 20-24 aralığında.
Faydalı keçid və əlaqə ifadələri
Yaxşı yazı keçidlərlə bir-birinə bağlanır. Keçid ifadələri oxucuya növbəti cümlənin əvvəlkinə münasibətini əvvəlcədən xəbər verir. Əgər hər cümlə heç bir bağlayıcı olmadan başlayırsa, mətn nizamsız görünür. Əksinə, hər cümləyə "moreover" və ya "however" qoymaq da qəribə səslənir. Tarazlıq lazımdır.
Əlavə etmək üçün "in addition", "furthermore", "also" işlət. Qarşılaşdırmaq üçün "however", "on the other hand", "in contrast" uyğundur. Səbəbi göstərmək üçün "because of this", "as a result", "therefore" kömək edir. Nümunə gətirərkən "for instance" və "for example" kifayətdir. İnteqrasiya tapşırığında xüsusi olaraq "the reading states", "the lecturer argues", "this contradicts the claim that" qəlibləri lazımdır.
Bu ifadələri əzbərləmək kifayət deyil. Hər birini öz cümlələrində beş dəfə istifadə et, sonra mənasını dəyişmədən başqa ifadə ilə əvəz etməyə çalış. Belə məşq söz ehtiyatını passiv bilikdən aktiv istifadəyə çevirir. Yeni sözləri sistemli yadda saxlamaq üçün lüğəti necə öyrənmək yazısındakı təkrar intervalı metodunu tətbiq edə bilərsən.
Akademik üslub və lüğət
TOEFL Writing akademik mühitə hazırlığı yoxlayır, ona görə yazı üslubu da buna uyğun olmalıdır. Qısaltmalardan ("don't", "can't") uzaq dur, danışıq ifadələrini ("a lot of", "kind of") daha neytral variantlarla əvəz et: "many", "a considerable number of". Emosional və həddindən artıq güclü sözlər ("terrible", "amazing") yerinə dəqiq və ölçülü ifadələr işlət: "problematic", "beneficial".
Lüğətdə həcmdən çox dəqiqlik əhəmiyyətlidir. Yüzlərlə nadir söz öyrənmək əvəzinə, akademik mövzularda tez-tez işlənən 150-200 sözü yaxşı mənimsə: "argue", "claim", "evidence", "indicate", "contrast", "consequence", "significant". Hər sözü yalnız tərcüməsi ilə yox, tipik cümlə içində öyrən, çünki ingilis dilində söz birləşmələri ("draw a conclusion", "raise a concern") yazını təbii edir.
Cümlə quruluşunda da müxtəliflik lazımdır. Hər cümləni mübtəda və feldən başlamaq mətni monoton edir. Arada "Although..." ilə başlayan mürəkkəb cümlə, "While some students..., others..." qarşılaşdırması və ya "Given that..." ilə başlayan səbəb cümləsi işlət. Üç-dörd belə quruluşu öz yazıların üçün əzbər bil və uyğun yerdə tətbiq et.
Vaxtı necə bölmək lazımdır?
Writing bölməsində vaxt idarəsi ən çox bal fərq yaradan amillərdən biridir. İnteqrasiya tapşırığı üçün 20 dəqiqəni belə böl: 2-3 dəqiqə plan, 14-15 dəqiqə yazı, 2-3 dəqiqə yoxlama. Plan hissəsində üç arqument cütlüyünü və hər cütlükdəki əsas detalı qeyd kağızında yaz. Yazarkən həmin qeydlərdən kənara çıxma.
Academic Discussion üçün 10 dəqiqə daha sıxdır: 1 dəqiqə plan, 7 dəqiqə yazı, 2 dəqiqə yoxlama. Planın üçhissəli olması kifayətdir: mövqe, səbəb, nümunə. Çox qısa plan belə yazının istiqamətini müəyyən edir və ortada "bəs indi nə yazım" sükutunun qarşısını alır.
Yoxlama mərhələsini atlama. Son iki dəqiqədə üç şeyə bax: fellərin zamanı, isimlərin tək və cəm forması, cümlələrin sonunda durğu işarəsi. Bu üç yoxlama ən çox rast gəlinən səhvlərin böyük hissəsini tutur. Mətni baştan oxumağa vaxt yoxdursa, yalnız ilk və son cümləyə bax, çünki oxucu ən çox bu iki yerə diqqət yetirir.
Azərbaycanlı namizədlərin tez-tez etdiyi səhvlər
Birinci səhv cümlələri həddindən artıq uzatmaqdır. Azərbaycan dilində uzun mürəkkəb cümlələr təbiidir, ingilis akademik yazısında isə 15-25 sözlük aydın cümlələr üstünlük təşkil edir. Cümləni bir fikirlə bitir, sonra yenisinə keç. Sözbəsöz tərcümə edilmiş uzun cümlələr çox vaxt məntiqini itirir.
İkinci səhv artikl səhvləridir. Azərbaycan dilində "a", "an", "the" yoxdur, ona görə çox vaxt ya hamısı buraxılır, ya təsadüfi qoyulur. Bu səhv anlamağa mane olmur, amma çoxlu təkrarlandıqda dil istifadəsi balını azaldır. Sadə qayda: ilk dəfə qeyd olunan sayıla bilən isimdən əvvəl "a", artıq tanış olandan əvvəl "the" işlət.
Üçüncü səhv fellərin zaman və forma uyğunluğudur. Müzakirədə tələbələrin dediklərini danışarkən "says" və ya "said" seçmək, mühazirə barədə yazanda isə zamanı ardıcıl saxlamaq lazımdır. Bir paraqrafın daxilində zaman qarışıqlığı yaranırsa, məzmun düzgün olsa belə yazı yarımçıq təsir bağışlayır.
Dördüncü səhv mövzudan kənara çıxmaqdır. Academic Discussion-da bəzən namizəd sualı oxumadan mövzu haqqında ümumi esse yazır. Professorun sualına birbaşa cavab ver, tələbələrin dediklərindən fərqli nəsə əlavə et. Beşinci səhv şablonu mexaniki istifadədir: eyni giriş cümləsini hər tapşırığa qoymaq qiymətləndiricinin gözündən yayınmır. Altıncı səhv isə yazıdan sonra heç bir rəy almamaqdır. Öz mətnindəki səhvləri görmək çətindir, kənar rəy isə irəliləyişi iki dəfə sürətləndirir.
Dörd həftəlik hazırlıq planı
Plan həftədə 5-6 saat vaxtı olan namizəd üçündür. Əgər ilkin ingilis dili səviyyən B1-dən aşağıdırsa, əvvəlcə ümumi dil bazasını gücləndirmək daha məntiqlidir. Yazı bacarığının ümumi inkişaf yolları ilə ingilis dilinin dörd əsas bacarığı yazısında tanış ola bilərsən.
İmtahan günü məsləhətləri
Writing-ə yorğun gəldiyin üçün enerjini qorumaq vacibdir. Speaking bölməsindən sonra qısa fasilə olur, bu vaxt su iç, əllərini silkələ və gözlərini ekrandan ayır. Fasilənin sonuna qədər əvvəlki bölmələrin nəticəsini düşünmə, çünki bu, konsentrasiyanı pozur.
Klaviaturada yazma sürətin də nəticəyə təsir edir. Əgər dəqiqədə 25 sözdən az yazırsansa, 20 dəqiqədə 225 sözü başa vurmaq çətin olacaq. Gündəlik qısa klaviatura məşqi bu problemi tez həll edir. Eyni zamanda ingilis klaviaturasında durğu işarələrinin yerini əvvəlcədən bil, çünki imtahanda bunu axtarmağa vaxt itirmək olmaz.
Yazarkən dayanıb mükəmməl söz axtarma. Dəqiq sözü xatırlamırsansa, sadə sinonim işlət və davam et. Qiymətləndiriciyə sadə, amma dəqiq ifadə mürəkkəb, amma yanlış işlənmiş sözdən daha çox xoş təsir bağışlayır. Mətnin sonunda qalan vaxtla düzəliş etmək həmişə mümkündür.
IELTS Writing ilə müqayisə
IELTS və TOEFL arasında seçim edəndə Writing formatının fərqi mühüm rol oynayır. IELTS-də iki tapşırıq var: qrafik və ya diaqramın təsviri, sonra isə uzun fikir esse. Qiymətləndirmə yalnız insan tərəfindən aparılır. TOEFL-də isə yazı mənbə ilə işləməyi, qısa müzakirəyə qoşulmağı və vaxtı sıx idarə etməyi tələb edir. Hər iki imtahanı geniş müqayisə etmək üçün ielts toefl difference yazısına bax.
Əgər uzun, strukturlu fikir esse yazmaq səni daha rahat hiss etdirirsə, IELTS daha uyğun ola bilər. Mühazirə dinləyib qısa və dəqiq yazmaq daha çox xoşuna gəlirsə, TOEFL məntiqli seçimdir. IELTS-də ən çox əhəmiyyətli olan ikinci tapşırığın necə qurulduğunu ielts writing task 2 yazısında addım-addım izah etmişik.
İmtahanın bütün bölmələrinə bir yerdə hazırlaşırsansa, Speaking hissəsində də oxşar strukturlu yanaşma tətbiq olunur. Bu mövzuya toefl speaking yazısında ayrıca baxmışıq. İki bölmənin əsas ortaq cəhəti qeyd götürmə vərdişi və qısa vaxtda fikri strukturlaşdırmaqdır.
Nəticə: Writing-ə sistemli hazırlıq
TOEFL Writing gizli sirr tələb etmir. Bu, iki tapşırığın məntiqini anlamaq, hər biri üçün sabit çərçivə qurmaq və hər gün qısa yazı məşq etməkdir. Üç qaydanı yadda saxla: inteqrasiya tapşırığında yalnız mənbəni çatdır, diskussiya tapşırığında aydın mövqe bildir, hər iki halda konkret detal və nümunə işlət. Bu üç qayda bal itkisinin böyük hissəsinin qarşısını alır.
Yazı səviyyən hədəf baldan xeyli aşağıdırsa, yalnız imtahan məşqi kifayət etməyəcək. Bu halda qrammatika və lüğət bazasını gücləndirmək lazımdır. Strukturlu ingilis dili kursları hər dərsdə yazı tapşırığını və müəllim rəyini birləşdirir. Fərdi yanaşma istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və səninlə yazılarını sətir-sətir təhlil edəcək müəllim seç.