"TOEFL iBT nədir?", "neçə bal lazımdır?", "hansı bölmə ən çətindir?", "IELTS-dən nə ilə fərqlənir?" Xaricdə magistratura və ya bakalavr oxumaq istəyən hər kəs gec-tez bu suallarla qarşılaşır. TOEFL iBT dünyada ən çox tanınan akademik ingilis dili imtahanlarından biridir və ABŞ, Kanada, Avropa və Asiyadakı minlərlə universitet nəticəsini qəbul edir.
Bu yazıda imtahanın formatını, hər bölmənin real tələbini, bal sisteminin necə işlədiyini, qiymətini, hazırlıq planını və ən çox edilən səhvləri addım-addım izah edirik. Məqsəd sadədir: yazını oxuyandan sonra imtahana nə qədər vaxt lazım olduğunu, haradan başlayacağını və hansı bacarığa daha çox diqqət verəcəyini dəqiq bilməlisən.
TOEFL iBT nədir və kim üçün nəzərdə tutulub?
TOEFL, Test of English as a Foreign Language ifadəsinin qısaltmasıdır. "iBT" isə Internet-based Test, yəni internet üzərindən keçirilən test deməkdir. İmtahanı Amerikanın ETS təşkilatı hazırlayır və onun əsas məqsədi sənin ingilis dilini akademik mühitdə, yəni mühazirə dinləyəndə, mətn oxuyanda, esse yazanda və professorla danışanda nə dərəcədə işlədə biləcəyini ölçməkdir.
Bu, gündəlik ingilis dili testi deyil. Mövzular universitet həyatından götürülür: biologiya, tarix, astronomiya, sosiologiya, sənət tarixi, iqtisadiyyat. Mətnlərdə mütəxəssis olmaq lazım deyil, amma akademik üslubda yazılmış mürəkkəb mətni oxuyub əsas fikri tutmaq bacarığı mütləqdir. Buna görə də TOEFL iBT ən çox xaricdə təhsil almaq istəyənlər tərəfindən seçilir.
İmtahan nəticəsini tələb edənlər arasında universitetlərdən başqa təqaüd proqramları, immiqrasiya xidmətləri və bəzi peşəkar lisenziya qurumları da var. Ona görə də hədəfin hansı olursa olsun, əvvəlcə müraciət etmək istədiyin qurumun rəsmi saytında hansı minimum balı tələb etdiyini yoxla. Bu rəqəm hazırlıq müddətini birbaşa müəyyən edir.
İmtahanın quruluşu: dörd bölmə, təxminən iki saat
Son illərdə TOEFL iBT qısaldılıb və indi cəmi iki saata yaxın davam edir. Hər bölmə 0-dan 30-a qədər qiymətləndirilir, ümumi bal isə dörd bölmənin cəmidir və maksimum 120-dir. Aşağıda hər bölmənin real tələbini sadə dillə izah edirik. Rəsmi tərtibatın ETS tərəfindən vaxtaşırı yenilənə biləcəyini də nəzərə al və qeydiyyatdan əvvəl ets.org saytındakı cari formata mütləq bax.
Burada ən vacib məqam odur ki, bölmələr arasında fasilə demək olar yoxdur və bütün imtahan boyu diqqət yüksək qalmalıdır. Hazırlıq zamanı ayrı-ayrı bölmələri məşq etmək lazımdır, amma yaxınlaşan imtahandan əvvəl tam uzunluqda sınaq vermək daha da vacibdir. Bunun səbəbi sadədir: iki saatlıq konsentrasiya da öyrənilməli bir bacarıqdır.
Reading bölməsi: akademik mətnlə işləmək
Reading bölməsində universitet dərsliyindən götürülmüş kimi yazılmış mətnlər verilir. Hər mətnin ardınca suallar gəlir: sözün mənası, abzasın əsas fikri, müəllifin niyə konkret nümunə gətirdiyi, cümlənin mətnin hansı yerinə uyğun gəldiyi, mətnin ümumi xülasəsi. Çətinlik mətnin uzunluğunda yox, onun sıxlığındadır: hər cümlədə yeni məlumat olur və sən vaxtla yarışırsan.
Ən effektiv hazırlıq üsulu hər gün akademik üslubda ingiliscə oxumaqdır. Elmi-populyar saytlar, universitet bloqları, ensiklopediya məqalələri, Scientific American və ya National Geographic kimi mənbələr bunun üçün yaxşı materialdır. Oxuyarkən hər abzasdan sonra bir cümləlik xülasə yazmağı vərdiş et. Bu, sənə həm əsas fikri tutmağı, həm də müəllifin fikir xəttini izləməyi öyrədir. Sistemli məşq üçün toefl reading practice axtarışında rəsmi ETS materialları ən etibarlı mənbədir, çünki sual tipləri və çətinlik səviyyəsi real imtahana tam uyğundur.
Lüğət burada həlledici rol oynayır. Akademik mətnlərdə təkrar-təkrar rast gəlinən sözlər var: assume, derive, consequently, phenomenon, hypothesis, significant. Bu sözləri təsadüfi yox, sistemli öyrənmək lazımdır. Lüğəti uzunmüddətli yadda saxlamaq üçün spaced repetition kimi sistemli təkrar texnikası işləyir və TOEFL lüğəti üçün də eyni qayda keçərlidir.
Listening bölməsi: mühazirəni və söhbəti anlamaq
Listening bölməsi iki növ audiodan ibarətdir: kampus söhbətləri (tələbə ilə professor, tələbə ilə ofis əməkdaşı) və akademik mühazirələr. Audio yalnız bir dəfə çalınır, ona görə sürətli qeyd tutmaq bacarığı birbaşa nəticəyə təsir edir. Suallar yalnız faktları deyil, danışanın niyyətini, ton dəyişikliyini və qeyri-birbaşa ifadə olunmuş fikri də yoxlayır.
Çox adam burada eyni səhvi edir: hər sözü yazmağa çalışır və bu yolla növbəti cümləni qaçırır. Düzgün yanaşma açar sözləri, rəqəmləri, ad və tarixləri qısaltmalarla yazmaq, əsas fikir xəttini isə qulaqla izləməkdir. Mühazirələrdə müəllim "however", "on the other hand", "in contrast" kimi ifadələrlə fikrin istiqamətini dəyişəndə bunu mütləq tutmaq lazımdır, çünki suallar çox vaxt məhz bu dönüş nöqtələrinə əsaslanır.
Gündəlik məşq üçün TED-Ed videoları, universitetlərin açıq mühazirələri (Yale, MIT, Stanford) və akademik podkastlar əladır. Əvvəlcə altyazısız dinlə, sonra altyazı ilə yoxla. Hansı sözü eşitmədiyini və ya yanlış başa düşdüyünü qeyd et, çünki problem çox vaxt qrammatikada yox, tələffüzdə, yəni sözləri bir-birinə bağlayan axıcı nitqdə olur.
Speaking bölməsi: dörd tapşırıq, çox qısa vaxt
Speaking bölməsi dörd tapşırıqdan ibarətdir. Birinci tapşırıqda tanış bir mövzuda öz fikrini bildirirsən. Qalan üçündə isə oxuduğun və ya dinlədiyin materialı əsas götürüb cavab verirsən: kampus elanına münasibət, akademik mətni və mühazirəni əlaqələndirmək, mühazirənin xülasəsini çıxarmaq. Hazırlıq vaxtı çox qısadır, bəzən cəmi 15-30 saniyə, cavab müddəti isə 45-60 saniyədir.
Əsas çətinlik ingilis dili biliyinin özündə yox, vaxtı idarə etmək və fikri sürətlə strukturlaşdırmaqdadır. Ən işlək üsul şablondur: qısa giriş (mövqeyi bildir), iki səbəb və ya nümunə, qısa yekun. Şablon əzbərləmək yox, çərçivə qurmaq deməkdir. Şablonu hər cavabda eyni sözlərlə deyirsənsə, qiymətləndiricilər bunu görür, amma struktur olaraq düzgün qurulmuş cavab yenə də yüksək bal gətirir.
Tələffüz və axıcılıq üçün ən faydalı məşq özünü səsə yazıb dinləməkdir. Telefonda hər gün bir mövzuda bir dəqiqə danış, sonra dinlə. Dayandığın yerləri, təkrarladığın sözləri, qrammatik səhvləri qeyd et. Rəsmi nümunələr üçün toefl speaking questions axtarışı ilə ETS-in öz nümunə suallarını tapa bilərsən. Müəllimlə işləmək burada xüsusilə böyük fərq yaradır, çünki özün eşitmədiyin səhvləri başqası dərhal göstərir.
Writing bölməsi: inteqrasiya olunmuş və akademik müzakirə yazısı
Writing bölməsində iki tapşırıq var. Birincisi inteqrasiya olunmuş tapşırıqdır: qısa mətn oxuyursan, ardınca mühazirə dinləyirsən və mühazirənin mətnə necə cavab verdiyini yazılı şəkildə izah edirsən. Burada öz fikrin lazım deyil, iki mənbəni dəqiq müqayisə etmək tələb olunur. İkincisi akademik müzakirə tapşırığıdır: professor sual verir, iki tələbə fərqli fikir bildirir və sən müzakirəyə üçüncü iştirakçı kimi qoşulursan.
Burada ən çox bal itirilən yer ardıcıllıq və aydınlıqdır. Yaxşı yazı sadə quruluşa malikdir: mövqe, əsaslandırma, nümunə. Mürəkkəb cümlələrdən qaçmaq lazım deyil, amma hər cümlə məntiqi olaraq əvvəlkinin üzərinə qurulmalıdır. Əlaqələndirici sözlər (moreover, in contrast, as a result, for instance) mətnin axınını təmin edir, amma onları artıq doldurmaq da əks effekt verir.
Hazırlıq üçün sadə, amma işləyən plan: həftədə iki-üç yazı yaz, hər birini ayrıca vaxtla (inteqrasiya olunmuş üçün 20 dəqiqə, akademik müzakirə üçün 10 dəqiqə). Sonra mətni mütləq kənardan yoxlat. toefl writing sahəsində ən böyük irəliləyiş məhz geri bildirimdən gəlir, çünki öz mətnində səhvi görmək çətindir. Yazı bacarığı ilə yanaşı digər üç bacarığın inkişafı üçün ingilis dilinin dörd əsas bacarığı haqqında yazıdakı tövsiyələrə də bax.
Bal sistemi: neçə bal yaxşı sayılır?
TOEFL iBT-də ümumi bal 0-dan 120-yə qədərdir. Toefl max score axtaranlar üçün cavab: 120 bal, yəni hər bölmədən 30. Praktikada isə heç kimdən 120 tələb olunmur. Hər universitet və proqram öz minimum balını müəyyən edir və çox vaxt bölmələr üzrə də ayrıca minimum tələb qoyur. Məsələn, ümumi bal 90 olsa da, Speaking bölməsindən 22 tələb oluna bilər.
Aşağıda toefl score aralığının CEFR səviyyələri ilə təxmini uyğunluğu verilib. Dəqiq uyğunluq cədvəlini ETS rəsmi saytında yoxla, çünki bu rəqəmlər vaxtaşırı yenilənir. CEFR sisteminin özünü ətraflı anlamaq istəyirsənsə, CEFR nədir yazısı bütün altı səviyyəni izah edir.
Ümumi qayda belədir: orta səviyyəli universitetlər adətən 70-80 bal, yaxşı universitetlər 90-100, ən nüfuzlu institutlar isə 100-110 və yuxarısını tələb edir. Hədəf universitetinin sənin ixtisası üçün konkret şərtini bilmədən hazırlığa başlamaq, hara getdiyini bilmədən yola çıxmaq kimidir.
İmtahan qiyməti, qeydiyyat və nəticə nə vaxt gəlir?
İmtahan haqqı ölkədən asılı olaraq dəyişir və adətən 200-300 ABŞ dolları aralığında olur. Dəqiq məbləği qeydiyyat zamanı ETS hesabında görürsən. Toefl price və ya toefl imtahan qiyməti kimi axtarışlarda tapdığın köhnə rəqəmlərə etibar etmə, çünki haqq zaman-zaman dəyişir. Qeydiyyat ets.org saytında aparılır, imtahan günü isə sertifikatlı test mərkəzində və ya bəzi hallarda evdən, onlayn nəzarətlə verilə bilər.
Nəticələr adətən imtahandan bir neçə gün sonra onlayn hesabda görünür. Rəsmi nəticə universitetlərə birbaşa ETS tərəfindən göndərilir. Əksər universitetlər müəyyən sayda hədəf qurumuna pulsuz göndərməyə icazə verir, əlavələr isə ödənişlidir. Nəticə iki il qüvvədədir, ona görə vaxtı elə planlaşdır ki, sənədlərin təqdim olunduğu gün nəticən hələ də etibarlı olsun.
IELTS yoxsa TOEFL: hansını seçməli?
Bu sual bütün hazırlaşanların ilk sorğusudur. Qısa cavab: ikisi də eyni səviyyəni ölçür, amma format fərqlidir. TOEFL tam kompüterdədir və akademik mühitə yönəlib, Speaking isə mikrofona verilir. IELTS-də isə Speaking canlı müsahibdir və yazılı hissə kağızda və ya kompüterdə keçirilə bilər. Amerika universitetləri hər ikisini qəbul edir, Britaniya və Avstraliya isə ənənəvi olaraq IELTS-ə daha yaxındır.
Hansı formata daha rahat uyğunlaşdığını anlamaq üçün hər ikisindən bir sınaq vermək ən doğru yoldur. Ətraflı müqayisə üçün IELTS TOEFL fərqi yazısına bax, orada formatlar, qiymətlər və qəbul olunma geniş müqayisə edilib.
12 həftəlik hazırlıq planı
Aşağıdakı plan B1-B2 səviyyəsində olan və 90+ bal hədəfləyən şagird üçün nəzərdə tutulub. Başlanğıc səviyyən daha aşağıdırsa, əvvəlcə ümumi ingilis dilini gücləndirmək lazımdır, çünki TOEFL hazırlığı zəif əsas üzərində qurula bilməz. Başlanğıcı yüksək olanlar isə planı 8 həftəyə sıxa bilər.
Ən çox edilən səhvlər
Birinci səhv: yalnız test materialı ilə hazırlaşmaq. Test kitabları formatı öyrədir, amma dil bacarığını özü artırmır. Əsl irəliləyiş gündəlik ingilis dili mühitindən gəlir: oxumaq, dinləmək, danışmaq. Testin özünü isə hazırlığın son mərhələsində intensiv şəkildə məşq etmək lazımdır.
İkinci səhv: zəif bölməni görməzdən gəlmək. Çoxları ən güclü bölməsində daha da irəliləməyə çalışır, çünki bu daha xoşdur. Amma ümumi bal bölmələrin cəmidir və 18-dən 24-ə qalxmaq, 28-dən 30-a qalxmaqdan həm daha asan, həm də daha çox bal gətirir. Hazırlıq vaxtının çox hissəsi ən zəif bölməyə getməlidir.
Üçüncü səhv: vaxt idarəetməsini məşq etməmək. İmtahan zamanı bir çətin suala çox vaxt ayırmaq sonrakı sualları risk altına qoyur. Əgər sualın cavabını bilmirsənsə, ən yaxın variantı seç və irəli keç. Sınaq zamanı bu vərdişi qazan.
Dördüncü səhv: son günə qədər gözləmək. Dil bacarığı bir neçə həftəlik intensivlə dəyişmir. Ən azı üç ay ciddi hazırlıq planı qurmaq, nəticəni əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır. Əgər sıfıra yaxın səviyyədən başlayırsansa, bir il və ya daha çox vaxt ayırmaq lazım ola bilər.
İmtahan günü: nələri əvvəlcədən bilmək lazımdır
İmtahan günü hazırlığın qalan hissəsi qədər vacibdir. Test mərkəzinə ən azı bir saat əvvəl çatmaq, şəxsiyyət vəsiqəni yanında saxlamaq və qeydiyyatda yazdığın adın sənəddəki ad ilə hərfbəhərf üst-üstə düşdüyünü yoxlamaq lazımdır. Kiçik uyğunsuzluq belə imtahana buraxılmamağa səbəb ola bilər. Evdən verəcəksənsə, kamera, mikrofon və internet bağlantısını bir gün əvvəl sınaqdan keçir, otağın səssiz və səliqəli olduğundan əmin ol.
İmtahan zamanı qeyd götürmək üçün kağız verilir və ya ekran üzərində qeyd aləti təqdim olunur. Listening bölməsində qeydlərin əsas hissəsini açar sözlər təşkil etməlidir. Speaking bölməsində isə mikrofonun səsini imtahan başlamazdan əvvəl yoxla və hər cavabdan əvvəl dərin nəfəs al, çünki həyəcanlı və sürətli danışmaq tələffüzü pozur. Qısa fasilələrdə su içmək və gözlərini ekrandan ayırmaq konsentrasiyanı saxlamağa kömək edir.
Əgər bir bölmədə pis alınmış kimi hiss etsən, bu hissin təsirini növbəti bölməyə daşıma. Çox vaxt namizədlər özlərini olduğundan pis qiymətləndirir və sonra nəticə gözləntidən yüksək çıxır. Hər bölmə ayrıca qiymətləndirilir, buna görə də imtahanı bölmə-bölmə düşün, yaxın keçmişdə baş vermiş uğursuzluğun sonrakı bölməyə təsirinə imkan vermə.
Universitetin tələblərini düzgün oxumaq
Eyni bal müxtəlif proqramlarda fərqli məna daşıyır. Bəzi universitetlər yalnız ümumi balı soruşur, bəziləri hər bölmə üçün ayrıca minimum tələb edir, bəziləri isə nəticənin müəyyən tarixdən sonra verilməsini qəbul etmir. Müraciət etdiyin hər proqramın qəbul səhifəsini ayrıca oxu və tələbləri bir sənəddə topla: minimum bal, bölmə şərtləri, qəbul olunan imtahan növləri (TOEFL, IELTS, Cambridge və ya Duolingo) və son tarix.
Bəzi universitetlər müəyyən ölkələrin və ya əvvəlki təhsil dilinin ingilis olduğu hallarda imtahan tələbini ləğv edir. Bu istisnalar əvvəlcədən yoxlanılmalıdır, çünki lazımsız yerə imtahan haqqı ödəmək əlavə xərc deməkdir. Əksinə, tələbi buraxmaq isə müraciətin rədd olunmasına gətirib çıxara bilər. Qəbul ofisinə qısa elektron məktub yazmaq çox vaxt bütün şübhələri bir neçə günə həll edir.
Müəllimlə hazırlığın üstünlüyü
TOEFL kimi akademik imtahan üçün müstəqil hazırlıq mümkündür, amma iki bölmədə, Speaking və Writing-də, geri bildirim olmadan irəliləmək çox çətindir. Öz səhvini özün görmək, özün eşitmək və özün düzəltmək demək olar mümkün deyil. Təcrübəli müəllim sənin yazında hansı qrammatik strukturların təkrar səhv getdiyini, danışığında hansı səslərin yanlış tələffüz olunduğunu və cavabın strukturunun harada zəiflədiyini dərhal göstərir.
Fərdi dərs eyni zamanda hazırlığı sənin zəif nöqtələrinə uyğunlaşdırır. Qrup dərslərində isə rəqabət və qarşılıqlı məşq imkanı var, xüsusilə Speaking üçün bu çox faydalıdır. Hansı format sənə uyğundur sualının cavabı sənin başlanğıc səviyyəndən, vaxtından və büdcəndən asılıdır. Tutor.az-da hər iki format var və səviyyəni pulsuz müəyyən edən giriş dərsi ilə başlaya bilərsən.