Təhsil

Cleft sentences: It was Şamil who..., What I need is... və vurğulu cümlələr

It was my grandfather who taught me. What I need is a good rest. Azərbaycan dilində "məhz" sözü və intonasiya ilə verdiyimiz vurğunu ingiliscə cümləni iki hissəyə bölməklə veririk. It is/It was ... who/that, What ... is, All I want is, The reason why ... və inkar ilə düzəliş. Hər hissədən sonra cavabı dərhal yoxlanan məşqlər.

Cleft sentences: It was Şamil who..., What I need is... və vurğulu cümlələr
Dərs 39 / 46 C1–C2 · İngilis dili qrammatikası

Cleft sentences (It is... that / What... is)

  • 4 məşq bölməsi
  • 36 tapşırıq, cavablar dərhal yoxlanılır
  • Sonda yekun test
4 quruluş It was ... who, What ... is, All/The thing/The reason, inkar və sual
24 tapşırıq Hər bölmədən sonra cavabı dərhal yoxlanan məşqlər
12 sual Yekun test: 9 düzgün cavab dərsi keçmək üçün kifayətdir
🎓 İngilis dili kursları Tutor.az
Kiçik qrup3 nəfər · danışıq əsaslı
Fərdi dərscədvəli özün seçirsən
Hər dərsZoom-da yazılır
Kursa yazıl →

Bu, kursun 39-cu dərsidir. Əvvəlki dərsdə inversiya mövzusunu keçdik: bir sözü vurğulamaq üçün onu cümlənin əvvəlinə çəkirdik və köməkçi fel mübtədadan əvvələ keçirdi (Never have I seen such a view). Dərsin sonunda vurğunun başqa bir yolunu vəd etmişdik və iki cümlə göstərmişdik: Fərhad won the debate → It was Fərhad who won the debate (Debatı məhz Fərhad qazandı) və What I need is a good rest (Mənə lazım olan yaxşı istirahətdir). Bu dərs tamamilə həmin quruluşlara həsr olunub. Onların adı cleft sentences, yəni "parçalanmış cümlələr"dir.

Niyə "parçalanmış"? Çünki bir sadə cümləni götürüb iki hissəyə bölürük. Birinci hissə vurğulanan sözü önə çıxarır, ikinci hissə qalan məlumatı verir. Şamil taught me the mountain paths sadə cümlədir. It was Şamil who taught me the mountain paths isə deyir: "Dağ cığırlarını mənə məhz Şamil öyrədib (başqası yox)". Məlumat eynidir, amma diqqət bir sözə yönəlib.

Azərbaycan dilində bunu necə edirik? Üç yolla: "məhz" sözü ilə ("məhz Şamil"), söz sırası ilə (vurğulanan sözü felin yanına qoyuruq: "Cığırları mənə Şamil öyrədib") və intonasiya ilə (sözü səslə qabardırıq). İngilis dilində söz sırası demək olar sabitdir, ona görə yazıda vurğu vermək üçün ayrıca qrammatik vasitə lazımdır. İnversiya bunlardan biri idi, cleft sentences isə ikincisidir və gündəlik danışıqda inversiyadan qat-qat çox işlənir. What I mean is..., The thing is..., It was you who said that! kimi ifadələri ingilisdilli filmlərdə hər gün eşidə bilərsən.

Bu dərs Dərs 34-ə çox bağlıdır. Orada relative clauses: who, which, that mövzusunu öyrəndik və What I need is... nümunəsini artıq görmüşdük. Cleft cümlənin ikinci hissəsi elə həmin relative clause-dur. Ona görə who, which, that və isimsiz what haqqında öyrəndiklərin burada dərhal işə yarayacaq.

1
Addım 1
It is / It was ... who / that
It was Şamil who taught me. It was in Laçın that they met.
2
Addım 2
What ... is (wh-cleft)
What I need is a rest. What she did was call the police.
3
Addım 3
All, The thing, The reason, tərsinə forma
All I want is tea. The reason why... A rest is what I need.
4
Addım 4
İnkar, sual və düzəliş
It wasn't me, it was Sənan. Who was it that called?

It is / It was ... who / that: bir sözü önə çıxarmaq

Ən çox işlənən cleft quruluşu budur. Formula sadədir:

It + is/was + vurğulanan hissə + who/that + cümlənin qalanı

Bir cümlə götürək və onun hər hissəsini növbə ilə vurğulayaq. Əsas cümlə: Yaqut baked the cake for my birthday (Yaqut ad günüm üçün tort bişirdi).

  • It was Yaqut who baked the cake for my birthday. (Ad günüm üçün tortu məhz Yaqut bişirdi, başqası yox.)
  • It was the cake that Yaqut baked for my birthday. (Yaqutun ad günüm üçün bişirdiyi məhz tort idi, məsələn, plov yox.)
  • It was for my birthday that Yaqut baked the cake. (Yaqut tortu məhz mənim ad günüm üçün bişirdi.)

Gördüyün kimi, cümlənin sözləri dəyişmir, sadəcə bir hissə It was ... that çərçivəsinə alınır. Hansı hissəni seçsən, vurğu ona düşür. Bu, Azərbaycan dilindəki "məhz" sözünün demək olar tam qarşılığıdır.

who, yoxsa that? Vurğulanan insandırsa, who və ya that işlənir: It was Yaqut who/that baked the cake. Hər şey başqa (əşya, yer, vaxt, səbəb) olanda isə that: It was in Laçın that my grandparents met, It was last winter that the bridge collapsed, It was because of the rain that we stayed at home. Yadda saxla: əşya üçün which burada nadir işlənir, yer üçün where və vaxt üçün when isə danışıqda eşidilsə də, standart forma that-dir. Şübhədə qalanda that seç, səhv etməzsən.

is, yoxsa was? Çərçivədəki be feli ümumi zamana uyğun gəlir. Keçmiş hadisədən danışırıqsa, It was; indiki və ya ümumi həqiqətdirsə, It is:

  • It was my grandfather who taught me to swim. (Mənə üzməyi məhz babam öyrətdi.)
  • It is the small details that make a good photo. (Yaxşı fotonu məhz kiçik detallar yaradır.)
  • It's Soltan who usually cooks on Fridays. (Cümə günləri adətən məhz Soltan yemək bişirir.)

Fel uyğunluğu. who/that-dan sonrakı fel it-ə yox, vurğulanan sözə uyğunlaşır. Bu, Dərs 34-dəki qaydanın eynisidir:

  • It's my parents who live in Kəlbəcər. (Kəlbəcərdə məhz valideynlərim yaşayır.)
  • It's my sister who lives in Kəlbəcər. (Kəlbəcərdə məhz bacım yaşayır.)

Əvəzliklər. Vurğulanan əvəzlikdirsə, danışıqda obyekt forması işlənir: It was me who called you. Çox rəsmi yazıda It was I who called you da görəcəksən. Hər ikisi düzgündür, sadəcə üslub fərqidir: dostla danışanda me, rəsmi məktubda I.

Nəyi vurğulamaq olmur? Felin özünü (taught) bu çərçivəyə qoymaq olmur: It was ... that arasına yalnız isim, əvəzlik, yer, vaxt və ya səbəb ifadəsi girir. Hərəkəti vurğulamaq üçün növbəti hissədəki What he did was... quruluşu lazımdır.

💡
Yoxlama üsulu: cümlədən It was və who/that sözlərini at. Qalan hissə tam və düzgün cümlədirsə, deməli cleft düzgün qurulub. It was Sənan who broke the vase → Sənan broke the vase ✓. It was in Laçın that they met → They met in Laçın ✓ (söz sırasını bərpa edəndə).

Aydan didn't break the vase. ___ Sənan who broke it.

  • It was
  • It is
  • He was

Hadisə keçmişdədir (broke), ona görə çərçivə də keçmişdə olur: It was Sənan who broke it. Cleft cümlədə mübtəda həmişə it-dir, he yox: vurğulanan şəxs ortada dayanır.

It was in Laçın ___ my grandparents met.

Yer və ya vaxt vurğulananda bağlayıcı söz that-dir: It was in Laçın that my grandparents met (Babamla nənəm məhz Laçında tanış olublar). Danışıqda bəzən where eşidilir, amma standart və imtahan variantı that-dir.

It's my parents who ___ in Kəlbəcər.

  • live
  • lives
  • living

who-dan sonrakı fel vurğulanan sözə uyğunlaşır, it-ə yox. my parents cəmdir (they) → live. Dərs 34-dəki qayda burada da işləyir: people who live.

Adil fixed the computer, not Soltan. → It was Adil ___ fixed the computer.

Vurğulanan insandırsa, who və ya that işlənir, ikisi də düzgündür. Burada who/that mübtədanın yerini tutur, ona görə buraxıla bilməz.

Hansı cümlə "Sənə məhz dünən zəng etdim" mənasını verir?

  • It was yesterday that I called you.
  • It was yesterday who I called you.
  • It is yesterday that I called you.

Vaxt vurğulanır, ona görə that (who yalnız insanlar üçündür). Hadisə keçmişdədir, ona görə It was, It is yesterday olmaz.

We need patience, not money. → It's patience ___ we need.

  • that
  • what
  • who

Vurğulanan söz (patience) artıq ortadadır, arxasınca that gəlir. what burada səhvdir: Dərs 34-dəki kimi, qabaqda isim varsa what işlənmir.

What ... is: "Mənə lazım olan şey..."

İkinci quruluş başqa məntiqlə işləyir. Burada vurğulanan hissə cümlənin sonuna keçir, əvvələ isə what ilə başlayan bir hissə gəlir. Formula:

What + mübtəda + fel + is/was + vurğulanan hissə

  • I need a good rest. → What I need is a good rest. (Mənə lazım olan yaxşı istirahətdir.)
  • I love the silence of the mountains. → What I love about the mountains is the silence. (Dağlarda ən çox sevdiyim şey sükutdur.)
  • The noise annoyed me. → What annoyed me was the noise. (Məni əsəbiləşdirən səs-küy idi.)
  • Adil wants a new bicycle. → What Adil wants is a new bicycle. (Adilin istədiyi yeni velosipeddir.)

Bu cümlələrdə what "olan şey, -dığım şey" mənasını verir. Dərs 34-də dediyimiz kimi, bu what isimsiz işlənir: qabağında isim olmur. Azərbaycan dilində bunun qarşılığı feli sifət + "şey" quruluşudur: "lazım olan şey", "sevdiyim şey". Diqqət et, bizdə də vurğulanan hissə sona gedir: "Mənə lazım olan istirahətdir". Yəni bu quruluş azərbaycanlıya təbii gəlir, sadəcə is/was felini unutmamaq lazımdır.

Niyə bu quruluş bu qədər sevilir? Çünki dinləyicini gözlədir. What I need is... deyəndə dinləyən bilir ki, indi vacib bir şey gələcək. Ona görə danışıqda, çıxışlarda, reklamlarda çox işlənir. Bəzi hazır başlanğıclar:

  • What I mean is (that) we need more time. (Demək istədiyim odur ki, bizə daha çox vaxt lazımdır.)
  • What happened was (that) the bus broke down. (Məsələ bunda idi ki, avtobus xarab oldu.)
  • What worries me is the cost. (Məni narahat edən xərcdir.)
  • What surprised everyone was her calm voice. (Hamını təəccübləndirən onun sakit səsi idi.)

Hərəkəti vurğulamaq. Birinci hissədə dedik ki, It was ... that ilə feli vurğulamaq olmur. What-cleft bunu edə bilir, köməkçi do vasitəsilə:

  • She called the police. → What she did was (to) call the police. (Onun etdiyi polisə zəng etmək oldu.)
  • We are going to repaint the house. → What we're going to do is repaint the house. (Edəcəyimiz şey evi yenidən rəngləməkdir.)
  • You should talk to her. → What you should do is talk to her. (Etməli olduğun onunla danışmaqdır.)

Burada is/was-dan sonra fel ilkin formada gəlir (call), istəsən to ilə (to call). Hər ikisi düzgündür; danışıqda to-suz forma daha çox eşidilir. Dərs 33-də gördüyümüz gerund və infinitive formaları burada da qarışdırılmamalıdır: What she did was calling deyilmir.

is, yoxsa was? Yenə ümumi zamana bax. Hadisə keçmişdədirsə, hər iki fel keçmişdə olur: What he forgot was his passport. İndiki haldırsa: What he needs is a passport. Cəm isimlə də adətən is işlənir, çünki mübtəda what-hissəsidir: What we need is more chairs. Danışıqda are da eşidiləcək, səhv sayılmır.

It was ... who/that (vurğu ortada)
  • It was the noise that annoyed me.
  • It's a rest that I need.
  • It was Adil who called.
What ... is (vurğu sonda)
  • What annoyed me was the noise.
  • What I need is a rest.
  • What Adil did was call.

Bəs hansını seçmək lazımdır? Kiçik bir fərq var. It was ... that çox vaxt düzəliş və ya qarşılaşdırma üçündür: "başqası yox, məhz bu". What ... is isə daha çox yeni məlumatı təqdim etmək üçündür: "indi sənə vacib şeyi deyəcəyəm". It was Adil who called (Sən elə bilirdin Soltandır, amma Adil idi). What I need is a rest (İndi sənə nə istədiyimi deyirəm).

___ I need is a long holiday.

  • What
  • That
  • It

"Mənə lazım olan şey" = What I need. Bu what öz içində "şey" sözünü daşıyır, ona görə qabağında isim yoxdur. That I need və It I need mənasızdır.

I love the silence of the mountains. → What I love about the mountains ___ the silence.

What-hissəsi bitəndən sonra be feli gəlir və vurğulanan şeyi təqdim edir: What I love ... is the silence. Bu be olmasa, cümlə yarımçıq qalır.

What she did ___ call the police.

  • was
  • did
  • is

Hərəkəti vurğulamaq üçün What + mübtəda + did + was + fel işlənir. Hadisə keçmişdədir, ona görə was. Sonda fel ilkin formadadır: call (və ya to call).

He forgot his passport. → What he forgot ___ his passport.

Cümlə keçmişdədir (forgot), ona görə be feli də keçmişdə: was. What he forgot is səhv deyil, amma hekayədə keçmiş daha təbiidir.

What happened ___ that the bus broke down.

  • was
  • has
  • did

What happened was that... "Məsələ bunda idi ki..." mənasında hekayə başlatmağın çox işlək yoludur. Arxasınca bütöv cümlə gəlir, ona görə was that.

Hansı cümlə düzgündür?

  • What I want is to sleep.
  • What I want it is to sleep.
  • The thing what I want is to sleep.

What-hissəsi artıq mübtədadır, ona görə əlavə it lazım deyil. The thing what isə ikiqat səhvdir: thing ismindən sonra that gəlir və ya heç nə: The thing I want...

All I want, The thing is, The reason why: başqa cleft formaları

What-in yerinə başqa sözlər də gələ bilər. Onlar eyni məntiqlə işləyir, sadəcə mənaya bir çalar əlavə edir.

All + mübtəda + fel + is = "istədiyim yalnız/cəmi ...-dır". Burada all "hamısı" demək deyil, "bundan artıq heç nə" deməkdir:

  • All I want is a cup of tea and some quiet. (İstədiyim cəmi bir fincan çay və bir az sakitlikdir.)
  • All you have to do is press this button. (Etməli olduğun yalnız bu düyməni basmaqdır.)
  • All he said was "Thank you". (Onun dediyi yalnız "Təşəkkür edirəm" oldu.)

The thing / The person / The place / The reason / The day + relative clause + is. Burada what əvəzinə konkret isim işlənir və Dərs 34-dəki qaydalar tam qüvvədədir: insan üçün who, yer üçün where, səbəb üçün why, əşya üçün that və ya heç nə:

  • The thing (that) I like most about Xızı is the red hills. (Xızıda ən çox xoşuma gələn şey qırmızı təpələrdir.)
  • The person who helped me most was my aunt. (Mənə ən çox kömək edən bibim idi.)
  • The place where we stayed was right next to the river. (Qaldığımız yer çayın lap yanında idi.)
  • The reason why I moved here is the fresh air. (Bura köçməyimin səbəbi təmiz havadır.)
  • The day (when) everything changed was a Monday. (Hər şeyin dəyişdiyi gün bazar ertəsi idi.)

Danışıqda çox işlənən iki hazır ifadə də var: The thing is, ... (Məsələ burasındadır ki...) və The problem is, ... (Problem ondadır ki...). The thing is, I don't have a car = "Məsələ burasındadır ki, maşınım yoxdur". Bunlar yumşaq etiraz və ya izah üçün əladır, məsələn, bir təklifdən nəzakətlə imtina edəndə.

Tərsinə çevrilmiş forma. What-cleft-in hissələrini yerini dəyişmək olar. Onda vurğulanan şey əvvələ keçir və cümlə bir az daha qəti səslənir:

  • What I need is a good rest. → A good rest is what I need.
  • What every student needs is a good teacher. → A good teacher is what every student needs.
  • The reason why I'm late is the traffic. → The traffic is the reason why I'm late.

Bu forma xüsusilə yekun cümlələrdə gözəl işləyir: esse və ya çıxış sonunda Patience is what we need most (Bizə ən çox lazım olan səbirdir) güclü nöqtə qoyur. That's what I mean (Mən məhz bunu deyirəm) və That's why I came (Məhz buna görə gəldim) kimi gündəlik ifadələr də əslində bu quruluşun qısa variantlarıdır.

🧭
Azərbaycan dili ilə müqayisə: "Bura köçməyimin səbəbi təmiz havadır", "Mənə kömək edən adam bibim idi" cümlələrində biz də eyni şeyi edirik: cümləni "-dığım/-an + isim" hissəsi ilə başlayıb, vacib məlumatı sona saxlayırıq. Fərq ondadır ki, bizdə dəqiqləşdirən hissə ismin önündədir ("köçməyimin səbəbi"), ingiliscədə isə arxasında (the reason why I moved). Bu, Dərs 34-də gördüyümüz əsas fərqin eynisidir.

___ I want is a cup of tea.

  • All
  • Every
  • Everything what

All I want is... = "İstədiyim yalnız ...-dır". Burada all "hamısı" yox, "cəmi, yalnız" mənasındadır. Everything what səhvdir: everything-dən sonra that gəlir (Dərs 34).

The reason ___ I moved to Xızı is the fresh air.

The reason ilə why (və ya that) işlənir: The reason why I moved... Danışıqda sözü buraxmaq da olar: The reason I moved...

The thing I like most about my job ___ the people.

  • is
  • are
  • it is

Mübtəda The thing-dir (tək), ona görə is. Arxadakı the people cəm olsa da, fel mübtədaya uyğunlaşır. it is isə artıq mübtəda əlavə edir.

The place ___ we stayed was right next to the river.

Yer bildirən isimdən sonra where: The place where we stayed. that desəydin, sonda sözönü lazım olardı: The place that we stayed at.

A good teacher is ___ every student needs.

  • what
  • that
  • which

Bu, tərsinə çevrilmiş what-cleft-dir: What every student needs is a good teacher → A good teacher is what every student needs. what "şey" mənasını özündə saxlayır.

The person ___ helped me most was my aunt.

  • who
  • what
  • whose

İnsan haqqında danışırıq, ona görə who. Bu forma what-cleft-in "insan" variantıdır: The person who..., The one who...

İnkar, sual və düzəliş: It wasn't me, it was Sənan

Cleft cümlələrin ən faydalı işlərindən biri səhvi düzəltməkdir. Kimsə yanlış bir şey deyəndə, ingilisdilli adam çox vaxt bu quruluşla cavab verir:

  • "Did you break the vase?" "No, it wasn't me. It was Sənan." ("Vazanı sən sındırdın?" "Yox, mən deyildim. Sənan idi.")
  • It isn't the price that worries me, it's the quality. (Məni narahat edən qiymət deyil, keyfiyyətdir.)
  • It wasn't in Şuşa that I was born, it was in Laçın. (Mən Şuşada yox, Laçında doğulmuşam.)

Qayda: inkar be felinə qoşulur (It isn't, It wasn't), do/does/did burada işlənmir. Düzəliş hissəsində çərçivə yenə it ilə başlayır və cümlənin təkrarlanan hissəsi atılır: it's the quality (that worries me sözlərini təkrar etmirik). Azərbaycan dilindəki "X yox, Y" quruluşu ilə eyni işi görür.

Suallar. Bəli/xeyr sualında it ilə is/was yer dəyişir (Dərs 1-dəki be qaydası). Sual sözü ilə isə sual sözü ən əvvələ keçir, ardınca is/was it gəlir (Dərs 14):

  • Was it you who sent me these flowers? (Bu gülləri mənə sən göndərdin?)
  • Is it the left road that goes to the village? (Kəndə gedən sol yoldur?)
  • Who was it that left the door open? (Axı qapını açıq qoyan kim idi?)
  • Why is it that people always come in autumn? (Nədir ki, insanlar həmişə payızda gəlir?)
  • Where was it that you lost your phone? (Telefonu harada itirdin axı?)

Sual sözlü variant (Who was it that...?) adi sualdan (Who left the door open?) daha emosionaldır: maraq, təəccüb və ya bir az əsəb göstərir. Azərbaycan dilindəki "axı" sözü kimi.

It was not until ... that. Dərs 38-də Not until midnight did we arrive inversiyasını öyrəndik. Eyni mənanı cleft ilə də vermək olar, özü də inversiyasız və daha təbii: It was not until midnight that we arrived (Yalnız gecə yarısı çatdıq). Eləcə də It was only when she called that I understood the problem (Problemi yalnız o zəng edəndə başa düşdüm). Bu forma IELTS yazısında inversiyaya yaxşı alternativdir: eyni vurğu, amma daha az risk.

Tələ: hər "It is ... that" cleft deyil. It is important that you come on time (Vaxtında gəlməyin vacibdir) cümləsi cleft deyil. Burada it sadəcə formal mübtədadır və important sifətdir, heç nəyi "məhz" mənasında vurğulamır. Yoxlama üsulu yenə eynidir: It is və that-i at. Important you come on time cümlə deyil, deməli bu cleft deyil. It was Yaqut that won → Yaqut won isə tam cümlədir, deməli cleft-dir. Növbəti dərsdə bu tələnin başqa bir növünü, It is said that... quruluşunu görəcəyik.

Tələffüz. Danışıqda cleft-in gücü intonasiyadan gəlir: vurğulanan söz yüksək və uzun deyilir. It was SƏnan who broke it, What I NEED is a REST. Əgər bütün cümləni eyni tonda desən, quruluş öz təsirini itirir. Söz və cümlə vurğusu üzərində işləmək istəyirsənsə, ingilis dili tələffüzünü necə düzəltmək məqaləsində intonasiya bölməsinə bax.

It ___ Mehman who called, it was his brother.

  • wasn't
  • didn't
  • isn't

Cleft cümlədə inkar be felinə qoşulur: It wasn't Mehman who called. didn't burada yoxdur, çünki fel be-dir. Hadisə keçmişdədir, ona görə wasn't.

Who was it ___ left the door open?

Sual sözü ilə cleft: Who was it that/who left the door open? Bu, sadə Who left the door open? sualından daha güclüdür: "Axı qapını kim açıq qoydu?"

Was it you ___ sent me these flowers?

  • who
  • what
  • which

Bəli/xeyr sualında it was yerini dəyişir: Was it you who...? İnsan haqqında soruşuruq, ona görə who (və ya that).

It isn't the price that worries me, ___ the quality.

  • it's
  • is
  • they're

Düzəliş quruluşu: It isn't X that..., it's Y. İkinci hissədə də çərçivə it-lə başlayır, qalan hissə (that worries me) təkrarlanmır.

It was not until midnight ___ we finally arrived home.

It was not until ... that = "yalnız ... -da". Dərs 38-dəki Not until midnight did we arrive inversiyasının cleft variantıdır. Burada inversiya yoxdur, sadəcə that və adi söz sırası.

Hansı cümlə cleft sentence DEYİL?

  • It is important that you come on time.
  • It was Yaqut that won the prize.
  • What I need is more time.

It is important that... cleft deyil: it burada sadəcə formal mübtədadır və important sifətdir, vurğulanan söz deyil. Yoxlama: it/is/that-i atanda tam cümlə qalırsa (Yaqut won the prize), bu cleft-dir.

Canlı dialoq: Xızıda dağ müəllimi ilə müsahibə

Xatirə Bakıdakı bir səyahət jurnalında jurnalistdir. O, Xızıya gəlib və turistlər üçün dağ gəzintiləri təşkil edən Şamil ilə müsahibə aparır. Jurnalist əvvəlcədən hazırladığı məlumatların bir hissəsində səhv edib, Şamil isə nəzakətlə düzəldir. Dialoqda hər cleft cümləni tap və onun hansı növə aid olduğunu müəyyən et.

  • Xatirə: Thank you for meeting me, Şamil. My notes say you were born here in Xızı. (Görüşə gəldiyin üçün sağ ol, Şamil. Qeydlərimdə yazılıb ki, sən burada, Xızıda doğulmusan.)
  • Şamil: Not quite. It wasn't in Xızı that I was born, it was in Kəlbəcər. I came here twenty years ago. (Tam elə deyil. Mən Xızıda yox, Kəlbəcərdə doğulmuşam. Bura iyirmi il əvvəl gəlmişəm.)
  • Xatirə: I see. So why Xızı? (Aydındır. Bəs niyə məhz Xızı?)
  • Şamil: What brought me here was the red hills. The first time I saw them at sunset, I decided to stay. (Məni bura gətirən qırmızı təpələr oldu. Onları ilk dəfə gün batanda görəndə qalmağa qərar verdim.)
  • Xatirə: And you learned the paths on your own? (Cığırları da özün öyrənmisən?)
  • Şamil: No, no. It was an old shepherd who taught me. His name was Ələsgər. All I did was follow him for two summers. (Yox, yox. Mənə onları qoca bir çoban öyrətdi. Adı Ələsgər idi. Mənim etdiyim yalnız iki yay onun arxasınca getmək oldu.)
  • Xatirə: Our readers often ask: is it the tourists who damage the paths? (Oxucularımız tez-tez soruşur: cığırları korlayan turistlərdir?)
  • Şamil: It isn't the tourists that cause the damage, it's the cars. People drive where they should walk. (Ziyanı turistlər yox, maşınlar vurur. İnsanlar piyada getməli olduqları yerdə maşın sürürlər.)
  • Xatirə: What do you love most about your job? (İşində ən çox nəyi sevirsən?)
  • Şamil: The thing I love most is the silence at the top. And the faces of people when they see the view. (Ən çox sevdiyim zirvədəki sükutdur. Bir də insanların mənzərəni görəndəki üzləri.)
  • Xatirə: Why is it that most visitors come in autumn? (Nədir ki, qonaqların çoxu payızda gəlir?)
  • Şamil: The reason why they come in autumn is the colours. In summer it's simply too hot. (Payızda gəlmələrinin səbəbi rənglərdir. Yayda sadəcə çox istidir.)
  • Xatirə: Last question. What would you say to our readers? (Son sual. Oxucularımıza nə deyərdin?)
  • Şamil: All I ask is that they take their rubbish home. The mountains are what we will leave to our children. (Xahiş etdiyim yalnız budur ki, zibillərini evə aparsınlar. Dağlar uşaqlarımıza qoyub gedəcəyimiz şeydir.)

Dialoqu təhlil edək. It ... that/who: It wasn't in Xızı that I was born, it was in Kəlbəcər (yer, düzəliş), It was an old shepherd who taught me (insan), It isn't the tourists that cause the damage, it's the cars (inkar və düzəliş). What ... is/was: What brought me here was the red hills. Diqqət et: burada hills cəm olsa da, fel was-dır, çünki mübtəda what-hissəsidir. Başqa formalar: All I did was follow him (hərəkət, to-suz fel), The thing I love most is the silence, The reason why they come in autumn is the colours, All I ask is that... və tərsinə forma The mountains are what we will leave to our children. Suallar: is it the tourists who damage the paths? və Why is it that most visitors come in autumn? Jurnalistin sualları da, Şamilin cavabları da adi danışıq dilindədir: cleft sentences, inversiyadan fərqli olaraq, gündəlik söhbətdə tamamilə təbii səslənir.

Bu cür quruluşlar şifahi imtahanlarda da çox işə yarayır. Məsələn, "Describe a place you like" tipli suallarda What I love about this place is... və The reason why I chose it is... başlanğıcları cavabı aydın və strukturlu edir. Belə sualların siyahısını IELTS Speaking mövzuları məqaləsində tapa bilərsən.

Azərbaycanlıların cleft sentences-də ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin bir qismi Dərs 34-dəki relative clause səhvlərinin davamıdır, bir qismi isə Azərbaycan dilindən birbaşa tərcümədən gəlir.

1. İsimdən sonra what
SəhvIt is patience what you need.
DüzgünIt is patience that you need.
2. is/was unudulur
SəhvWhat I need a good rest.
DüzgünWhat I need is a good rest.
3. Artıq it
SəhvWhat I want it is a quiet room.
DüzgünWhat I want is a quiet room.
4. Fel it-ə uyğunlaşdırılır
SəhvIt's my cousins who lives in Laçın.
DüzgünIt's my cousins who live in Laçın.
5. "Bu" ilə tərcümə
SəhvThis was Mehman who called you.
DüzgünIt was Mehman who called you.
6. Zaman uyğun deyil
SəhvIt is yesterday that I saw him.
DüzgünIt was yesterday that I saw him.

Birinci səhv ən geniş yayılanıdır. Öyrənən What I need is... quruluşunu öyrənir və what-ı hər yerdə işlətməyə başlayır. Qayda Dərs 34-dəki kimidir: qabaqda isim varsa (patience, the book, the thing), what olmaz. İkinci və üçüncü səhvlər əks istiqamətdədir: birində fel əskikdir, digərində artıq mübtəda var. Azərbaycan dilində "Mənə lazım olan, bu, istirahətdir" kimi danışıq quruluşu olduğu üçün it əlavə etmək istəyi yaranır. Dördüncü səhv tələsikdən gəlir: göz It's-i görür və fel tək kimi seçilir, halbuki fel my cousins-ə uyğunlaşmalıdır. Beşinci səhv "Sənə zəng edən bu Mehman idi" tərcüməsindən doğur: ingiliscədə cleft çərçivəsi həmişə it ilə qurulur. Altıncıda isə çərçivənin zamanı hadisənin zamanına uyğun gəlmir. Bu və digər tipik çətinlikləri azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsində toplu şəkildə görə bilərsən.

Bir üslub qeydi də var. Cleft cümlələri çox gözəl işləyir, amma hər cümlədə işlətsən, nitq dramatik və yorucu olur. Bir abzasda bir, ən çoxu iki cleft kifayətdir. Bu ölçünü canlı söhbətdə hiss etmək daha asandır. Danışıq vərdişini müəllimlə məşq etmək istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və dərsdə bir mövzu üzrə iki dəqiqəlik monoloq qurun: müəllim harada cleft güc verdiyini, harada artıq olduğunu göstərəcək.

Ev tapşırığı: düzəlişlər və etiraflar

Bu tapşırıq iki hissədən ibarətdir və hər ikisi sənin öz həyatın haqqındadır.

1-ci hissə: düzəlişlər. Təsəvvür et ki, kimsə sənin haqqında yanlış məlumat yayıb. 4 yanlış iddia yaz və hər birini It wasn't ... that/who ..., it was ... quruluşu ilə düzəlt. Nümunə:

  1. People think I grew up in Bakı. → It wasn't in Bakı that I grew up, it was in Sabirabad.
  2. My friends think my father taught me to drive. → It wasn't my father who taught me, it was my older sister.
  3. Everyone thinks I chose this job for the money. → It wasn't the money that attracted me, it was the people.
  4. My colleagues think I started learning English at school. → It was only at university that I started.

2-ci hissə: etiraflar. Özün haqqında 4 cümlə yaz, hər birində fərqli forma işlət:

  1. What I love about ...: What I love about my city is the sea at night.
  2. All I want ...: All I want this weekend is a long walk and a good book.
  3. The reason why ...: The reason why I'm learning English is my dream of studying abroad.
  4. What I did was ...: When I lost my keys, what I did was call my neighbour.

Yazdıqlarını yoxla: It is/It was zamanı hadisəyə uyğundurmu; who yalnız insanlar üçün işlənibmi; ortadakı isimdən sonra what yazılmayıbmı; what-hissəsindən sonra is/was varmı; who-dan sonrakı fel vurğulanan sözə uyğundurmu. Sonra cümlələri ucadan oxu və vurğulanan sözü səslə qabart. Hər cümləni adi cümləyə də çevir (I grew up in Sabirabad) və iki variantın təsirini müqayisə et.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 9-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

It was my brother ___ painted this picture.

  • who
  • which
  • what

Vurğulanan şəxsdir → who (və ya that).

___ I need right now is a strong coffee.

"Mənə lazım olan şey" → What I need.

It's the children who ___ the most noise.

  • make
  • makes
  • making

Fel vurğulanan sözə uyğunlaşır: the children (they) → make.

It was in Kəlbəcər ___ my father was born.

Yer vurğulananda that.

What he did ___ leave without a word.

  • was
  • did
  • is

Hərəkəti vurğulamaq: What he did was + fel.

All I want ___ a quiet evening.

  • is
  • are
  • be

All I want tək mübtədadır → is.

The reason ___ I'm late is the traffic.

The reason + why (və ya that).

Who was it ___ told you the news?

  • that
  • what
  • which

Sual cleft-i: Who was it that told you?

It wasn't the food that we didn't like, ___ the music.

  • it was
  • was
  • there was

Düzəliş: It wasn't X..., it was Y.

Hansı cümlə düzgündür?

  • It is patience that you need.
  • It is patience what you need.
  • Patience is that you need.

Ortadakı isimdən sonra that gəlir; tərsinə çevrilmiş formada isə Patience is what you need olardı.

What surprised me most ___ his calm voice.

Keçmiş hadisə → was.

It was only when she called ___ I understood the problem.

  • that
  • when
  • then

It was only when ... that: vaxt ifadəsi vurğulanır, arxasınca that gəlir.

Növbəti addım

Bu dərsdə cleft cümlələrinin dörd üzünü öyrəndin: It is/It was ... who/that ilə bir sözü önə çıxarmaq (It was Şamil who taught me), What ... is ilə vacib məlumatı sona saxlamaq (What I need is a rest, What she did was call the police), All, The thing, The reason və tərsinə forma (A rest is what I need), və nəhayət inkar, sual və düzəliş (It wasn't me, it was Sənan, Who was it that called?). İnversiya ilə birlikdə artıq ingilis dilində vurğu verməyin iki güclü vasitəsini bilirsən.

Növbəti dərsdə advanced passive konstruksiyalarına keçirik. Dərs 31-də passive voice əsaslarını öyrəndik (The bridge was built in 1980). İndi növbə C1 səviyyəsinin məchul formalarıdır: It is said that the bridge is very old (Deyilənə görə, körpü çox köhnədir), He is believed to live in Xızı (Onun Xızıda yaşadığı güman edilir) və I had my car repaired (Maşınımı təmir etdirdim). Bu dərsin dördüncü hissəsindəki tələni xatırla: It is said that... da cleft kimi görünür, amma cleft deyil. Niyə belə olduğunu növbəti dərsdə görəcəyik.

Cleft cümlələri və ingilis qrammatikasının digər mövzularını nümunələrlə oxumaq istəsən, Cambridge Dictionary-nin ingilis qrammatikası bölməsi yaxşı əlavə mənbədir; orada "cleft sentences" axtarışı ilə bu mövzunu tapa bilərsən.

Tez-tez verilən suallar

Cleft sentence nədir?
Cleft sentence bir sadə cümlənin iki hissəyə bölünməsidir ki, bir söz xüsusi vurğulansın. Məsələn: "Şamil taught me" → "It was Şamil who taught me" (Mənə məhz Şamil öyrətdi). Azərbaycan dilindəki "məhz" sözünün işini görür.
"It was ... who" və "It was ... that" arasında fərq nədir?
Vurğulanan insandırsa, who və that ikisi də düzgündür: "It was Adil who/that called". Əşya, yer, vaxt və səbəb üçün isə yalnız that işlənir: "It was in Laçın that they met", "It was yesterday that I saw him".
"What I need is" cümləsində niyə "is" lazımdır?
Çünki "What I need" bütövlükdə mübtədadır (mənə lazım olan şey), cümlənin felini isə "is" verir. "What I need a rest" yarımçıq cümlədir. Keçmiş hadisədə "was" işlənir: "What I needed was a rest".
"It is important that..." cleft sentence-dirmi?
Xeyr. Burada "it" formal mübtədadır və heç bir söz "məhz" mənasında vurğulanmır. Yoxlama: "It is" və "that" sözlərini atanda tam cümlə qalırsa ("It was Yaqut that won" → "Yaqut won"), bu cleft-dir. "Important you come" isə cümlə deyil.
"It was me" yoxsa "It was I" demək lazımdır?
Gündəlik danışıqda "It was me who called you" deyilir və bu tam normaldır. "It was I who called you" çox rəsmi və bir az köhnə üslubdur, əsasən rəsmi yazıda görünür.
Cleft sentences və inversiyanın fərqi nədir?
Hər ikisi vurğu üçündür. İnversiya söz sırasını dəyişir (Never have I seen) və əsasən rəsmi dildə işlənir. Cleft isə cümləni iki hissəyə bölür (It was Fərhad who won, What I need is a rest) və gündəlik danışıqda da çox təbii səslənir.
Paylaş:
Bütün məqalələr