Relative clauses: who, which, that

Bu, kursun 34-cü dərsidir. Əvvəlki dərsdə Gerund (-ing) və Infinitive (to + fel) ilə tanış olduq: Bəhruz qırx yaşında tar çalmağı öyrənmək qərarına gəldi, müəllimə Nərgiz isə ona hər gün məşq etməyi tövsiyə etdi. Dərsin sonunda söz vermişdik ki, iki qısa cümləni birləşdirməyin yeni yolunu öyrənəcəyik. Bax belə: Nərgiz is a teacher. She helped Bəhruz. → Nərgiz is the teacher who helped Bəhruz. Və ya: This is the tar. He bought it. → This is the tar which he bought.

Bu cür birləşdirici hissəyə relative clause deyilir (Azərbaycan qrammatikasında ona yaxın anlayış "təyin budaq cümləsi"dir). Onun işi bir ismi dəqiqləşdirməkdir: hansı müəllim? Bəhruza kömək edən. Hansı tar? Onun aldığı. Azərbaycan dilində bu işi bir şəkilçi görür: "kömək edən müəllim", "aldığı tar". İngiliscədə isə ayrıca söz lazımdır: who, which və ya that. Üstəlik bu hissə isimdən əvvəl yox, sonra gəlir. Bu dərsdə məhz bu iki fərqi mənimsəyəcəyik.

who və which: iki cümləni birləşdirmək

Qayda çox sadədir: who insanlar üçün, which əşyalar, heyvanlar və hadisələr üçün işlənir. Hər ikisi isimdən dərhal sonra gəlir və həmin ismi əvəz edir. Bu sözləri artıq tanıyırsan: sual sözləri: what, where, when, who, how dərsində who "kim?" deməkdi. İndi eyni söz yeni iş görür: sual vermir, iki cümləni bir-birinə tikir.

Birləşdirmənin üç addımı var. Götürək iki cümlə: I have a neighbour. He repairs old radios.

1. İkinci cümlədə birinci cümlənin ismini əvəz edən sözü tap: He = a neighbour.
2. Həmin sözü who (insan) və ya which (əşya) ilə əvəz et: who repairs old radios.
3. Yeni hissəni ismin dərhal arxasına qoy: I have a neighbour who repairs old radios. (Köhnə radioları təmir edən bir qonşum var.)

Daha bir neçə nümunə:

• The woman who owns this shop is from Zərdab. (Bu dükanın sahibi olan qadın Zərdabdandır.)
• I need a phone which takes good photos. (Yaxşı şəkil çəkən telefon lazımdır.)
• The train which leaves at nine is always full. (Saat doqquzda yola düşən qatar həmişə dolu olur.)
• People who drink a lot of water feel better. (Çox su içən insanlar özlərini daha yaxşı hiss edirlər.)

İndi Azərbaycan dili ilə müqayisə edək, çünki burada bizim üçün əsas çətinlik söz sırasıdır. Bizdə dəqiqləşdirən hissə ismin önündə durur və fel xüsusi şəkilçi alır: "Saat doqquzda yola düşən qatar". İngiliscədə əksinədir: əvvəl isim, sonra izah: "the train which leaves at nine". Sanki ingilis əvvəl "qatar" deyir, sonra "hansı qatar olduğunu" açır. Tərcümə edəndə ismi tap, onu irəli çək, qalan hissəni who/which ilə arxasına qoş.

İki vacib qeyd. Birincisi, fel who/which-in əvəz etdiyi isimlə uyğunlaşır: a man who lives (tək, -s ilə), people who live (cəm, -s-siz). Dərs 3-dəki qayda burada da işləyir. İkincisi, who/which artıq ismi əvəz etdiyi üçün he, she, it, them təkrar olunmur. The man who he lives next door, the phone which I bought it demək olmaz: bu, ismi iki dəfə demək kimidir.

that: universal söz və what tələsi

İndi üçüncü sözə keçək: that. Bu söz həm who-nu, həm də which-i əvəz edə bilir, yəni həm insanlar, həm də əşyalar üçün işlənir. Danışıq dilində that çox vaxt daha təbii səslənir:

• The man that fixed my car was very honest. = The man who fixed my car... (Maşınımı düzəldən adam çox dürüst idi.)
• The jacket that I want costs too much. = The jacket which I want... (İstədiyim gödəkçə çox bahadır.)
• Did you get the message that I sent? (Göndərdiyim mesajı aldın?)

Diqqət et: bu that Dərs 10-dakı "o, həmin" mənalı that deyil (That house is old). Burada o, heç nəyi göstərmir, sadəcə iki hissəni birləşdirir və tərcümədə ayrıca söz kimi görünmür. Keçən dərslərdə də He said that he was tired cümləsində (Dərs 32) "ki" mənalı that görmüşdük. Bir sözün üç işi var, kontekst hansının olduğunu göstərir.

Bəzi yerlərdə ingilislər that-i üstün tutur, which demək qəribə səslənir:

• everything, something, nothing, anything, all sözlərindən sonra: Everything that you need is in the box. (Sənə lazım olan hər şey qutudadır.) All that I want is some sleep. (İstədiyim yeganə şey bir az yuxudur.)
• Ən üstün dərəcədən sonra (Dərs 19): It's the best plov that I've ever eaten. (İndiyə qədər yediyim ən dadlı plovdur.)
• the first, the last, the only sözlərindən sonra: She was the first person that called me.

İndi bu hissənin ən böyük tələsi: what. Azərbaycan dilində "dediyim şey", "aldığım kitab" kimi ifadələri ingiliscəyə çevirəndə çoxları what işlədir: the book what I bought. Bu səhvdir. Qayda belədir: qabaqda isim varsa, what olmaz, yalnız which/that/who. what isə qabaqda isim olmayanda işlənir və özü "şey, nə" mənasını daşıyır:

Yoxlama üsulu sadədir: what-dan əvvəl isim (the book, the thing, everything) görürsənsə, what-ı which və ya that ilə əvəz et. Sözün özü "şey" mənası daşıyırsa və qabaqda isim yoxdursa, what qalır: What I need is a holiday = "Mənə lazım olan şey tətildir".

Nə vaxt buraxmaq olar, sözönü sonda

İngilislər danışanda who, which və that-i tez-tez tamamilə buraxırlar. Bu, dinləmədə çox çaşdırır, çünki "birləşdirici söz" yoxa çıxır: The woman I met yesterday is a nurse. Burada who gizlənib. Bəs nə vaxt buraxmaq olar, nə vaxt olmaz?

Bunun üçün relative sözün cümlədə hansı rolu oynadığına baxmaq lazımdır. İki hal var:

Gördüyün kimi, Azərbaycan dilindəki şəkilçi də ipucu verir. "-an, -ən" ilə tərcümə olunan hissədə (yaşayan, gələn, işləyən) relative söz mübtədadır və qalmalıdır. "-dığım, -diyin, -duğu" ilə tərcümə olunan hissədə (gördüyüm, aldığın, yazdığı) isə relative söz buraxıla bilər. Nümunələr:

• The film (that) we watched last night was boring. (Dünən axşam baxdığımız film darıxdırıcı idi.)
• Is this the bag (which) you lost? (İtirdiyin çanta budur?)
• The students who study here come from different regions. (Burada oxuyan tələbələr müxtəlif bölgələrdən gəlirlər.) Burada who mütləqdir.

Buraxmaq məcburi deyil. Əmin deyilsənsə, relative sözü saxla: The film that we watched həmişə düzgündür. Sadəcə ingilisləri dinləyəndə gizli who/which-i "eşitməyi" öyrən, xüsusilə filmlərdə və mahnılarda.

İkinci mövzu: sözönü sonda. Azərbaycan dilində "böyüdüyüm ev", "danışdığım adam", "gəldiyi şəhər" deyirik və sözönünü heç düşünmürük, çünki o, şəkilçinin içində gizlənib. İngiliscədə isə fel sözönü ilə gəlirsə (grow up in, talk to, come from, look for, wait for), həmin sözönü relative clause-un sonunda qalır:

• I grew up in this house. → This is the house (which) I grew up in. (Bu, böyüdüyüm evdir.)
• I talked to a man. → The man (who) I talked to was very polite. (Danışdığım kişi çox nəzakətli idi.)
• Mirzə comes from a small town. → The town (which) Mirzə comes from is famous for its fish. (Mirzənin gəldiyi şəhər balığı ilə məşhurdur.)
• Is this the key (that) you were looking for? (Axtardığın açar budur?)

Rəsmi yazıda sözönü which/whom-dan əvvələ də keçə bilər: the house in which I grew up, the man to whom I spoke. Bu, IELTS essay-lərində və rəsmi məktublarda gözəl səslənir, amma danışıqda çox ağır görünür. Gündəlik nitq üçün sözönünü sonda saxla. Sözönündən sonra heç vaxt it və ya him qoyma: the house I grew up in it səhvdir.

Bu hissədə çoxlu kiçik detal var və onlar kitabdan oxumaqla yox, canlı danışıqda təkrarlamaqla avtomatlaşır. Bunu kiçik qrupda müəllimlə məşq etmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində uyğun variant seçə bilərsən.

Vergüllü cümlələr, whose və where

İndiyə qədərki bütün nümunələrdə relative clause vacib məlumat verirdi: o olmasa, hansı adamdan və ya hansı əşyadan danışdığımız bilinmirdi. The woman who lives next door: hansı qadın? Qonşuluqda yaşayan. Bu növə defining (müəyyənedici) clause deyilir və onda vergül olmur.

Amma bəzən isim artıq tam aydındır və biz sadəcə əlavə məlumat veririk. Bu halda həmin hissə iki vergül arasına alınır (non-defining clause):

• My mother, who lives in Ağdaş, is a nurse. (Ağdaşda yaşayan anam tibb bacısıdır.) Ana birdir, "hansı ana?" sualı yoxdur.
• Bakı, which is the capital of Azerbaijan, is on the Caspian Sea. (Azərbaycanın paytaxtı olan Bakı Xəzər sahilindədir.)
• Bəxtiyar's car, which is twenty years old, broke down again. (Bəxtiyarın iyirmi yaşı olan maşını yenə xarab oldu.)

Vergüllü cümlələr üçün iki ciddi qayda var: that işlənmir (yalnız who və which) və relative söz heç vaxt buraxılmır. My mother, that lives in Ağdaş səhvdir. Vergülləri silsən də cümlə məna itirməməlidir: My mother is a nurse tam cümlədir, vergül arasındakı hissə sadəcə "bonus"dur.

Vergül bəzən mənanı tamamilə dəyişir. Bax:

Bu hissəni iki faydalı sözlə tamamlayaq. whose mülkiyyət bildirir və Azərbaycan dilindəki "-nın, -nin" şəkilçisinə uyğundur. Həm insanlar, həm də əşyalar üçün işlənir və arxasınca həmişə isim gəlir:

• I have a friend whose father is a pilot. (Atası pilot olan bir dostum var.)
• That's the girl whose bag was stolen. (Çantası oğurlanan qız odur.) Dərs 31-dəki məchul növ burada da işləyir: was stolen.
• We stayed in a hotel whose windows looked at the sea. (Pəncərələri dənizə baxan bir oteldə qaldıq.)

whose və who's eyni səslənir, amma who's = who is və ya who has deməkdir. Dərs 2-dəki its/it's tələsini xatırla: burada da məntiq eynidir, apostrof qısaltmanı göstərir, mülkiyyəti yox.

where isə yer bildirən isimdən sonra "harada" mənasında işlənir və in which / at which-in qısa, təbii formasıdır:

• This is the café where we first met. (Bu, ilk dəfə tanış olduğumuz kafedir.)
• Kürdəmir is the town where I went to school. (Kürdəmir məktəbə getdiyim şəhərdir.)

Qeyd: where-dən sonra sözönü qoyulmur (the town where I went to school in səhvdir). Seç: where və ya which ... in, ikisi birlikdə yox.

Canlı dialoq: Kürdəmirdə məzunların görüşü

Firuzə və Səməd Kürdəmirdə eyni məktəbi bitiriblər. İyirmi ildən sonra məzunların görüşündə köhnə sinif şəklinə baxırlar. Firuzə uzun illərdir Londonda yaşayır və Səmədlə zarafatla ingiliscə danışır. Dialoqda hər who, which, that, whose və where sözünü tap, gizlənmiş (buraxılmış) relative sözləri də axtar.

• Səməd: Look at this photo! Do you remember the boy who always sat at the back? (Bu şəklə bax! Həmişə arxada oturan oğlanı xatırlayırsan?)
• Firuzə: Of course! That's Ədalət, the boy whose jokes made our teacher angry every day. (Əlbəttə! Bu, Ədalətdir, zarafatları hər gün müəllimimizi əsəbiləşdirən oğlan.)
• Səməd: And the woman who is standing next to him is our maths teacher, İradə xanım. (Onun yanında dayanan qadın isə riyaziyyat müəllimimiz İradə xanımdır.)
• Firuzə: She was the best teacher that I've ever had. Everything I know about numbers comes from her. (O, indiyə qədər olduğum ən yaxşı müəllim idi. Rəqəmlər haqqında bildiyim hər şey ondan gəlir.)
• Səməd: Do you remember the shop where we bought ice cream after school? (Dərsdən sonra dondurma aldığımız dükanı xatırlayırsan?)
• Firuzə: The little shop which was next to the park? Is it still open? (Parkın yanında olan kiçik dükan? Hələ də açıqdır?)
• Səməd: No, it's a pharmacy now. The man who owned it, Mirzə əmi, moved to Yalama. (Yox, indi aptekdir. Onun sahibi olan Mirzə əmi Yalamaya köçüb.)
• Firuzə: What a pity! And what about Zülfiyyə, the girl I shared a desk with? (Heyf! Bəs Zülfiyyə, partanı bölüşdüyüm qız?)
• Səməd: She's coming tonight. She works for a company that builds bridges. (Bu axşam gəlir. Körpü tikən bir şirkətdə işləyir.)
• Firuzə: Really? The quiet girl who was afraid of maths? I can't believe it! (Doğrudan? Riyaziyyatdan qorxan o sakit qız? İnana bilmirəm!)
• Səməd: People change. Look at you: the girl who never left Kürdəmir now lives in London! (İnsanlar dəyişir. Özünə bax: Kürdəmirdən heç çıxmayan qız indi Londonda yaşayır!)

Dialoqu təhlil edək. who + fel (mübtəda, buraxılmır): the boy who always sat, the woman who is standing, the man who owned it, the girl who was afraid, the girl who never left. which/that əşyalar üçün: the shop which was next to the park, a company that builds bridges. Superlative + that: the best teacher that I've ever had. Gizlənmiş relative söz: Everything I know (= everything that I know), the girl I shared a desk with (= who I shared a desk with, sözönü sonda). whose: the boy whose jokes. where: the shop where we bought ice cream. Diqqət et: The man who owned it cümləsindəki it dükana aiddir, adama yox, ona görə burada təkrar yoxdur. Dialoqu ucadan oxu və hər relative clause-u Azərbaycan dilinə "-an" və ya "-dığı" ilə tərcümə et.

Azərbaycanlıların relative clauses ilə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu Azərbaycan dilinin quruluşundan gəlir: bizdə dəqiqləşdirən hissə şəkilçi ilə ismin önündə durur, ingiliscədə isə ayrıca sözlə ismin arxasında. Hər birinə bir dəfə diqqətlə bax:

Birinci səhv ən geniş yayılmışdır: who artıq "o adam" deməkdir, ona görə he lazım deyil. İkinci səhv "aldığım şey" ifadəsinin birbaşa tərcüməsidir: qabaqda isim varsa, what yox, that/which. Dördüncü səhv Azərbaycan dilinin söz sırasını olduğu kimi köçürməkdən gəlir: ingiliscədə isim əvvəl, izah sonra. Altıncı səhvdə qayda 3-cü hissədəki sınaqdır: relative sözdən sonra dərhal fel gəlirsə, onu atmaq olmaz. Belə səhvlərin daha geniş siyahısını azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsində tapa bilərsən.

Ev tapşırığı: öz məktəb illərin haqqında 8 cümlə

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Dialoqdakı kimi öz məktəb illərini xatırla və ingiliscə 8 cümlə yaz. Hər cümlədə bu dərsdəki bir quruluşu işlət:

1. who + fel: I had a teacher who loved poetry.
2. which + fel: Our school had a garden which was full of roses.
3. Superlative + that: It was the most difficult exam that I've ever taken.
4. Buraxılmış relative söz: The friend I spent most time with was Oğuz.
5. Sözönü sonda: The classroom we studied in was very cold in winter.
6. Vergüllü cümlə: My first teacher, who is now retired, still calls me.
7. whose: I sat next to a boy whose brother was a famous footballer.
8. where: I still remember the café where we celebrated graduation.

Yazdıqlarını yoxla: insanlar üçün who, əşyalar üçün which işlənibmi; who/which-dən sonra he, she, it təkrar olunubmu; vergüldən sonra that varmı; isimdən sonra what yazılıbmı. Yazını müəllimlə yoxlatmaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və növbəti dərsə düzəldilmiş variantla gəl.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 9-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə iki qısa cümləni bir təbii cümləyə birləşdirməyi öyrəndin: insanlar üçün who, əşyalar üçün which, hər ikisi üçün that; isimdən sonra what işlənmədiyini; relative söz mübtəda olmayanda onun buraxıla bildiyini; sözönünün sonda qaldığını; vergüllü cümlələrdə that olmadığını, həmçinin whose və where sözlərini. Növbəti dərsdə ingilis dilinin ən "canlı" hissəsinə keçirik: phrasal fellər. Keçən dərsdə give up (tərgitmək) ilə tanış olmuşduq, bu dərsdə isə sözönünün sonda qaldığı nümunələrdə grow up (böyümək) və look for (axtarmaq) gördün. Növbəti dərsdə bu cür fellərin necə qurulduğunu, niyə look up ilə look after tam fərqli mənalar verdiyini və onları necə yadda saxlamağın asan yolunu öyrənəcəyik.

Relative clauses haqqında daha çox nümunə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin relative clauses haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir.

Tez-tez verilən suallar