Gerund (-ing) və Infinitive (to + fel)

Bu, kursun 33-cü dərsidir. Əvvəlki dərsdə Reported Speech (dolayı nitq) ilə başqasının sözünü ötürməyi öyrəndik və orada bir quruluş dəfələrlə qarşımıza çıxdı: The guard told us to wait, Sona asked me to call her back. Söz vermişdik ki, bu to + fel hissəsinə ayrıca qayıdacağıq. Bu gün həmin vədi yerinə yetiririk və onun "qardaşı" ilə tanış oluruq: felin -ing forması.

Əsas sual belədir. Niyə ingilislər I enjoy swimming deyir, amma I want to swim? Azərbaycan dilində hər iki cümlədə eyni forma işlədirik: "üzməyi xoşlayıram", "üzmək istəyirəm". Bizim dildə bu işi məsdər görür (-maq, -mək: üzmək, oxumaq, getmək). İngilis dilində isə məsdərin iki forması var: gerund (swimming) və infinitive (to swim). Hansının işlənəcəyini çox vaxt əvvəlki söz həll edir. Bu dərsdə həmin "əvvəlki sözləri" qruplara ayıracağıq ki, hər dəfə təxmin etməyəsən.

Fel + -ing və -ing mübtəda kimi

Əvvəlcə terminləri sadələşdirək. Gerund felin -ing formasıdır, amma burada o "indi edirəm" mənası vermir. Present Continuous-dakı (Dərs 4) I am swimming cümləsində -ing hərəkətin bu anda davam etdiyini göstərirdi. Gerund isə feli isim kimi işlədir: swimming = "üzmək, üzgüçülük". Yazılış qaydaları eynidir, Dərs 4-də öyrəndiyin kimi: write → writing (-e düşür), swim → swimming (samit ikiləşir), lie → lying.

Gerund-un ən sadə işi mübtəda olmaqdır. Azərbaycan dilində "Oxumaq faydalıdır" deyirik, ingiliscədə isə ən təbii forma -ing-dir:

• Reading is my favourite hobby. (Oxumaq sevimli hobbimdir.)
• Walking in the mountains is good for your health. (Dağlarda gəzmək sağlamlığa xeyirlidir.)
• Learning a new language takes time. (Yeni dil öyrənmək vaxt aparır.)

Diqqət et: -ing mübtəda təkdir, ona görə fel is, takes olur (Dərs 3-dəki -s qaydası). To read is my hobby da qrammatik olaraq mümkündür, amma köhnə və kitab üslubunda səslənir. Danışıqda həmişə -ing seç.

İkinci iş: bəzi fellərdən sonra ikinci fel yalnız -ing ilə gəlir. Bu fellərin siyahısı uzundur, amma gündəlik danışıqda ən çox lazım olanlar bunlardır:

Üçüncü kartdakı fellər keçən dərsdə vəd etdiyimiz "ötürən fellər"dir. Dolayı nitqdə said və told-dan başqa onlar da çox işlənir: Ayxan deyir "Let's go to Göygöl!", biz ötürürük: Ayxan suggested going to Göygöl (Ayxan Göygölə getməyi təklif etdi). Burada da -ing var. suggest to go azərbaycanlıların tez-tez etdiyi səhvdir.

Bu fellərdə bir ortaq məna gizlənib: onların çoxu artıq olan, davam edən və ya təcrübə edilən bir hərəkət haqqındadır. Bişirməyi xoşlamaq üçün artıq bişirirsən, yazmağı bitirmək üçün artıq yazırsan. -ing-i "real, yaşanan hərəkət" kimi təsəvvür et. Bu, 100% qayda deyil, amma yadda saxlamağa kömək edir.

Fel + to, məqsəd və şəxs + to

İndi ikinci qrupa keçək: arxasınca to + ilkin fel (infinitive) gələn fellər. Burada ilkin fel o deməkdir ki, fel heç bir şəkilçi almır: to go, to be, to buy. Zaman yalnız birinci feldə görünür: I want to go, she wanted to go, they will want to go. İkinci fel (go) heç vaxt dəyişmir, Dərs 26-da modal fellərdə gördüyün kimi.

Bu qrupun ortaq məntiqi: hərəkət hələ olmayıb, qarşıdadır. İstəyirsən, planlayırsan, qərar verirsən, ümid edirsən, amma hələ etməmisən. to sözünü bir "ox" kimi təsəvvür et: indidən gələcəyə doğru.

manage to maraqlı feldir: "çətinliklə də olsa bacarmaq" deməkdir. We managed to find a taxi = "Taksi tapa bildik (asan olmasa da)". Dərs 15-dəki could-dan fərqli olaraq, bir dəfəlik uğurlu nəticəni göstərir.

to-nun ikinci böyük işi məqsəd bildirməkdir, yəni "nə üçün?" sualına cavab. Azərbaycan dilində bunu "-maq üçün" ilə deyirik, ingiliscədə isə sadəcə to kifayətdir, for lazım deyil:

• I went to the market to buy some walnuts. (Bir az qoz almaq üçün bazara getdim.)
• Şahin called to say thank you. (Şahin təşəkkür etmək üçün zəng etdi.)
• She's saving money to travel to Italy. (İtaliyaya səyahət etmək üçün pul yığır.)

Üçüncü iş: bəzi sifətlərdən sonra to gəlir: easy to learn (öyrənmək asan), difficult to find (tapmaq çətin), happy to help (kömək etməyə şadam), nice to meet you (tanış olmağa şadam). Sonuncunu ilk gündən bilirsən, sadəcə indi qrammatikası aydın oldu.

Dördüncü və ən vacib iş: fel + şəxs + to. Keçən dərsdəki told me to wait məhz budur. Bu quruluş təkcə tell və ask ilə deyil, bir çox fellə işlənir:

• My parents want me to be a doctor. (Valideynlərim həkim olmağımı istəyirlər.)
• The doctor advised him to rest. (Həkim ona dincəlməyi məsləhət gördü.)
• Can you help me to carry this box? (Bu qutunu daşımağa kömək edə bilərsən?) Burada to buraxıla da bilər: help me carry.
• The teacher told us to switch off our phones. (Müəllim telefonlarımızı söndürməyimizi dedi.)

Azərbaycan dilində biz deyirik: "istəyirlər ki, həkim olum". Bu "ki" quruluşunu ingiliscəyə köçürüb They want that I be a doctor demək çox yayılmış səhvdir. want ilə that işlənmir, yalnız want + şəxs + to. İki istisnanı da qeyd et: make və let şəxsdən sonra to-suz işlənir: My mum made me tidy my room (Anam məni otağımı yığışdırmağa məcbur etdi), Let me help you (Qoy sənə kömək edim).

Sözönündən sonra həmişə -ing

Bu hissədə qayda ən sadədir və heç bir istisnası yoxdur: sözönündən (in, on, at, of, for, about, with, without, before, after) sonra fel həmişə -ing formasında olur. Sözönündən sonra to + fel heç vaxt gəlmir, ilkin fel də gəlmir.

Bu qayda çox vaxt sifət + sözönü birləşmələrində lazım olur. Sözönünü sifətlə birlikdə bir blok kimi öyrən:

Zaman sözönüləri before, after və without ilə də eyni qayda işləyir. Burada Azərbaycan dili ilə maraqlı bir uyğunluq var: bizim "-madan, -mədən", "-dıqdan sonra", "-mazdan əvvəl" şəkilçilərimiz ingiliscədə sözönü + -ing ilə verilir:

• Before leaving, turn off the lights. (Getməzdən əvvəl işıqları söndür.)
• After finishing university, Elşad moved to Ağstafa. (Universiteti bitirdikdən sonra Elşad Ağstafaya köçdü.)
• He left without saying goodbye. (Sağollaşmadan getdi.)
• Instead of watching TV, read a book. (Televizora baxmaq əvəzinə kitab oxu.)

İndi bu hissənin ən böyük tələsi. Bəzi ifadələrdə to özü sözönüdür, infinitivin to-su deyil. Ona görə onlardan sonra da -ing gəlir:

• I'm looking forward to seeing you. (Səni görməyi səbirsizliklə gözləyirəm.) to see yox!
• I'm used to getting up early. (Erkən durmağa öyrəşmişəm.)

Necə ayırmaq olar? Sadə sınaq: to-dan sonra isim qoy. I'm looking forward to the trip düzgün səslənirsə, deməli to sözönüdür və fel -ing alır. I want to the trip isə mənasızdır, deməli want-dan sonrakı to infinitivin hissəsidir. Diqqət: be used to + -ing (öyrəşmək) Dərs 25-dəki used to + ilkin fel (keçmiş vərdiş) ilə eyni deyil: I used to get up early = "əvvəllər erkən durardım", I'm used to getting up early = "erkən durmağa öyrəşmişəm". look forward to rəsmi məktubların sonunda da çox işlənir: I look forward to hearing from you.

Bu cür ifadələri kitabdan oxumaq bir şeydir, danışıqda avtomatik işlətmək isə başqa. Ən sürətli yol onları hər gün canlı söhbətdə təkrarlamaqdır. Bunu kiçik qrupda və ya fərdi şəkildə etmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində variantlara bax.

Hər ikisi olur: like, start və məna dəyişən fellər

Son qrup fellər həm -ing, həm də to ilə işlənə bilir. Onları iki yerə bölmək lazımdır: məna dəyişmir və məna dəyişir.

Məna dəyişmir: like, love, hate, prefer, start, begin, continue. Bunlardan sonra hansını seçsən, düzgündür:

• It started raining. = It started to rain. (Yağış yağmağa başladı.)
• I love cooking. = I love to cook. (Yemək bişirməyi çox sevirəm.)
• She hates getting up early. = She hates to get up early.

Yalnız bir tələ var: would like, would love, would prefer həmişə to ilə işlənir. I like dancing (ümumiyyətlə rəqs etməyi xoşlayıram) düzgündür, amma I would like dancing yox, I would like to dance (indi rəqs etmək istərdim). would artıq istəyə, yəni gələcəyə baxır, ona görə to.

Məna dəyişir: keçən dərsdə vəd etdiyimiz stop smoking ↔ stop to smoke fərqi buradadır. Burada -ing və to-nun "real hərəkət ↔ qarşıdakı məqsəd" məntiqi tam işləyir:

Gəl hər birini həyat situasiyası ilə izah edək:

• stop: Teymur stopped smoking last year (keçən il siqareti atdı, artıq çəkmir). Daşkəsənə gedəndə yolda we stopped to have a coffee (qəhvə içmək üçün dayandıq). Birincidə hərəkət bitir, ikincidə yeni hərəkət üçün dayanırsan.
• remember / forget: Remember to buy bread (çörək almağı unutma: iş hələ qarşıdadır). I remember buying bread, but where is it? (Çörək aldığımı xatırlayıram, bəs haradadır? İş artıq olub). I'll never forget seeing the sea for the first time (dənizi ilk dəfə gördüyümü heç vaxt unutmaram).
• try: I tried to open the jar, but I couldn't (bankanı açmağa çalışdım, bacarmadım: çətinlik, cəhd). Try adding some lemon (bir az limon əlavə etməyi sına: təcrübə, nəticəyə bax).

Bu fərq Azərbaycan dilində də var, sadəcə başqa şəkilçilərlə: "bağlamağı unutdum" ↔ "bağladığımı unutdum". Birincidə iş edilməyib, ikincidə edilib, amma yadımdan çıxıb. İngiliscə: I forgot to lock ↔ I forgot locking (sonuncu nadirdir, adətən I forgot that I had locked it deyilir).

Canlı dialoq: Qazaxda musiqi məktəbi

Nərgiz Qazaxda musiqi məktəbində müəllimədir. Bir axşam onun köhnə iş yoldaşı Bəhruz məktəbə gəlir: o, qırx yaşında tar çalmağı öyrənmək qərarına gəlib. Dialoqda hər -ing və to formasını tap və özünə sual ver: niyə məhz bu forma?

• Nərgiz: Bəhruz! What a surprise! What brings you here? (Bəhruz! Nə sürpriz! Səni bura nə gətirib?)
• Bəhruz: I've decided to learn the tar. I've always wanted to play it. (Tar öyrənmək qərarına gəlmişəm. Həmişə onu çalmaq istəmişəm.)
• Nərgiz: That's wonderful! Are you interested in taking private lessons? (Əladır! Fərdi dərs almaqla maraqlanırsan?)
• Bəhruz: Yes, but I'm a bit afraid of starting so late. I can't even read music. (Hə, amma bu qədər gec başlamaqdan bir az qorxuram. Notları belə oxuya bilmirəm.)
• Nərgiz: Don't worry. Reading music is easier than you think. Most adults enjoy learning it. (Narahat olma. Not oxumaq düşündüyündən asandır. Böyüklərin çoxu onu öyrənməkdən zövq alır.)
• Bəhruz: My wife suggested coming here. She's tired of hearing me talk about it! (Bura gəlməyi həyat yoldaşım təklif etdi. Mənim bu barədə danışmağımı eşitməkdən yorulub!)
• Nərgiz: (gülür) Do you remember playing the drum at the office party years ago? (Yadındadır, illər əvvəl ofis şənliyində nağara çalmışdın?)
• Bəhruz: Please, don't remind me! By the way, I stopped smoking last month, so now I have more money for lessons. (Xahiş edirəm, yadıma salma! Yeri gəlmişkən, keçən ay siqareti atdım, indi dərslər üçün daha çox pulum var.)
• Nərgiz: Good for you! Then remember to practise every day, even for fifteen minutes. (Afərin! Onda hər gün, heç olmasa on beş dəqiqə məşq etməyi unutma.)
• Bəhruz: I promise to try. When can I start? (Çalışacağıma söz verirəm. Nə vaxt başlaya bilərəm?)
• Nərgiz: Next Tuesday. I look forward to seeing you with your new tar! (Gələn çərşənbə axşamı. Səni yeni tarınla görməyi səbirsizliklə gözləyirəm!)

Dialoqdakı formaları qruplara ayıraq. to qrupu: decided to learn, wanted to play, remember to practise (hələ ediləcək), promise to try. -ing qrupu: enjoy learning, suggested coming. Sözönü + -ing: interested in taking, afraid of starting, tired of hearing, look forward to seeing. Mübtəda: Reading music is easier. Məna dəyişən fellər: remember playing (keçmiş xatirə) ↔ remember to practise (gələcək vəzifə), stopped smoking (tərgitdi). Bir də diqqətli ol: hearing me talk cümləsində talk to-suzdur, çünki hear, see, make, let + şəxs + ilkin fel quruluşu belədir. Dialoqu ucadan oxu və hər formanı qrupuna görə izah et.

Azərbaycanlıların -ing və to ilə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu bir səbəbdən gəlir: Azərbaycan dilində bir məsdərimiz var (-maq, -mək), ingiliscədə isə iki forma. Hər birini bir dəfə görmək və yadda saxlamaq kifayətdir:

Birinci və altıncı səhv siyahını bilməməkdən gəlir: enjoy və suggest -ing qrupundadır. Bu fellər azdır, onları yadda saxlamaq olar. İkinci səhv "öyrənmək üçün" sözünün birbaşa tərcüməsidir: ingiliscədə məqsəd üçün to kifayətdir (for yalnız isimlə: for a walk, for dinner). Üçüncü səhv "istəyir ki, oxuyum" quruluşundan gəlir. Dördüncü və beşinci səhvdə qayda eynidir: sözönündən sonra yalnız -ing, look forward to-dakı to da sözönüdür. Bu səhvlər yazılı imtahanlarda, xüsusilə rəsmi məktublarda çox bal itirdir. Daha çox nümunə üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsinə də baxa bilərsən.

Ev tapşırığı: öz hobbin haqqında 8 cümlə

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Bir hobbin və ya öyrənmək istədiyin bir bacarıq haqqında ingiliscə 8 cümlə yaz. Hər cümlədə bu dərsdəki bir quruluşu işlət:

1. Mübtəda kimi -ing: Baking bread is my favourite weekend activity.
2. -ing qrupundan bir fel (enjoy, finish, avoid, keep): I enjoy trying new recipes.
3. to qrupundan bir fel (want, decide, hope, plan): I want to open a small bakery one day.
4. Məqsəd bildirən to: I watch videos to learn new techniques.
5. Fel + şəxs + to: My friends want me to bake a cake for their party.
6. Sifət + sözönü + -ing: I'm not very good at decorating cakes.
7. before / after / without + -ing: I always read the recipe before starting.
8. stop, remember, forget və ya try ilə bir cümlə: Last time I forgot to add sugar!

Yazdıqlarını ucadan oxu və hər cümlədə yoxla: -ing qrupundan sonra to yoxdur; want və decide-dən sonra to var; sözönündən sonra -ing gəlib; məqsəd üçün for yox, to işlənib. Yazdıqlarını müəllimlə yoxlatmaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və növbəti dərsə düzəldilmiş variantla gəl.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 9-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə felin iki "isim forması" ilə tanış oldun: -ing (gerund) və to + fel (infinitive). Hansı fellərdən sonra -ing (enjoy, finish, avoid, mind, suggest), hansılardan sonra to (want, decide, hope, promise) gəldiyini, məqsəd bildirən to-nu, fel + şəxs + to quruluşunu, sözönündən sonra həmişə -ing işləndiyini və stop, remember, forget, try fellərində mənanın necə dəyişdiyini gördün. Növbəti dərsdə cümlələri birləşdirməyin yeni yolunu öyrənəcəyik: Relative clauses: who, which, that. Məsələn, Nərgiz is the teacher who helped Bəhruz, This is the tar which he bought. İki qısa cümləni bir uzun və təbii cümləyə çevirməyi öyrənəcəksən.

-ing və to ilə işlənən fellərin daha geniş siyahısını görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin verb patterns haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir.

Tez-tez verilən suallar