Third Conditional

Bu, kursun 30-cu dərsidir. Əvvəlki dərsdə Second Conditional ilə indi gerçək olmayan, xəyali halları öyrəndin və sonda söz vermişdik: indi Third Conditional gəlir. Nümunə: If I had studied harder, I would have passed the exam (Daha çox oxusaydım, imtahandan keçərdim). Bu dəfə xəyal gələcəyə və ya indiyə yox, keçmişə aiddir. İmtahan artıq olub, nəticə artıq məlumdur, onu dəyişmək mümkün deyil. Biz sadəcə "başqa cür olsaydı, nə olardı" deyə düşünürük.

Bu, şərt cümlələri silsiləsinin son pilləsidir və burada sənə iki köhnə dost lazım olacaq. Şərt hissəsində Past Perfect (Dərs 24) işlənir: had + üçüncü forma. Nəticə hissəsində isə would have + üçüncü forma gəlir. Üçüncü formaları Present Perfect dərsində (Dərs 21) öyrənmişdin: go, went, gone; see, saw, seen. Bu dərsdə onlar hər cümlədə iki dəfə görünəcək.

Forma: if + had + V3, would have + V3

Azərbaycan dilində keçmiş haqqında xəyal da "-saydı, -ardı" ilə deyilir: Dünən evdə olsaydım, qonaqları qarşılayardım. Diqqət et: eyni quruluşla həm indi haqqında (Pulum olsaydı, maşın alardım), həm keçmiş haqqında danışırıq. Fərqi yalnız dünən, keçən il, o vaxt kimi sözlər göstərir. İngilis dilində isə fərq felin formasında görünür. Ona görə Third Conditional-ı öyrənmək azərbaycanlı üçün xüsusilə vacibdir: ana dilimizdə ayrıca forma yoxdur, ingiliscədə isə var.

Bu formanı yadda saxlamağın ən asan yolu Dərs 29-dakı "bir pillə geriyə" məntiqidir. First Conditional-da şərt Present Simple idi (If I see). Second Conditional-da bir pillə geriyə getdik: Past Simple (If I saw), bu da "real deyil" demək idi. İndi daha bir pillə geriyə gedirik: Past Perfect (If I had seen). Bu forma həm "real deyil", həm də "keçmişdə" deməkdir. Nəticə hissəsində də eyni şey olur: will see → would see → would have seen.

Üç qaydanı yadda saxla. Birincisi, if hissəsində would yoxdur, orada had + V3 durur. İkincisi, would-dan sonra həmişə have gəlir, he/she/it ilə də has olmur: she would have helped. Üçüncüsü, have-dən sonra üçüncü forma: would have gone, would have went yox. Qaydalı fellərdə üçüncü forma -ed ilə bitir (helped, called), qaydasız fellərdə isə əzbərləmək lazımdır (seen, taken, written, known).

Danışıqda bu cümlələr çox qısalır və burada bir tələ var: 'd iki dəfə görünə bilər. If I'd known, I'd have come. Birinci 'd = had, çünki ondan sonra üçüncü forma (known) gəlir. İkinci 'd = would, çünki ondan sonra have gəlir. Dərs 24-də və Dərs 29-da bu iki 'd-ni ayrı-ayrı görmüşdün, indi onlar bir cümlədə görüşür. Bir neçə hazır nümunə:

• If we had left at six, we would have arrived on time. Altıda çıxsaydıq, vaxtında çatardıq.
• If Arzu had read the instructions, she wouldn't have broken the blender. Arzu təlimatı oxusaydı, blenderi sındırmazdı.
• If the referee had seen the foul, he would have given a penalty. Hakim qaydanın pozulmasını görsəydi, penalti verərdi.
• If I'd known about the sale, I'd have bought two jackets. Endirimdən xəbərim olsaydı, iki gödəkcə alardım.

İndi ilk məşqi edək. Hər tapşırıqda düzgün formanı seç və ya yaz.

Mənası: əslində nə olub?

Third Conditional həmişə reallığın əksini deyir. Bu, onu anlamağın açarıdır. Cümlədə müsbət forma varsa, reallıqda inkar olub. Cümlədə inkar varsa, reallıqda müsbət olub. Bir nümunəyə bax: If Hikmət had set an alarm, he wouldn't have missed the interview. Əslində nə olub? Hikmət zəngli saatı qurmayıb (had set müsbətdir, reallıq inkardır) və müsahibəni qaçırıb (wouldn't have missed inkardır, reallıq müsbətdir).

Bu "tərsinə çevirmə" vərdişi məşqlərdə və imtahanlarda çox lazımdır. IELTS və məktəb testlərində tez-tez belə tapşırıq olur: iki faktı verirlər (I didn't know. I didn't come.), sən onları bir Third Conditional cümləsinə birləşdirməlisən (If I had known, I would have come). Addımlar sadədir: hər iki hissənin müsbət və ya inkar olmasını dəyiş, Past Simple-ı Past Perfect-ə və would have-ə çevir.

Bu quruluşla nə deyirik? Əsasən üç şey.

• Peşmanlıq. Öz səhvimizə görə: If I had listened to my teacher, I would have chosen a different subject. Müəllimimə qulaq assaydım, başqa ixtisas seçərdim.
• Tənqid və ya irad. Başqasının səhvinə görə: If you had told me the truth, we wouldn't have had this problem. Mənə həqiqəti desəydin, bu problemimiz olmazdı.
• Rahatlama və minnətdarlıq. Yaxşı ki, belə olmayıb: If you hadn't called the doctor, things would have been much worse. Həkimi çağırmasaydın, vəziyyət daha pis olardı.

Üçüncü məna çox vaxt unudulur, amma gündəlik danışıqda tez-tez eşidilir. Kimsə sənə kömək edibsə, Thank you! I couldn't have done it without you və ya If you hadn't helped me, I would have been lost demək çox təbii və isti səslənir. Belə ifadələr ingilis dilində small talk zamanı da faydalıdır: hekayə danışanda "yaxşı ki..." fikrini ingilis dili məhz bu quruluşla verir.

Could have, might have və Second ilə fərq

Nəticə hissəsində yalnız would have yazmaq məcburi deyil. Dərs 29-da would, could, might seçimini görmüşdün. Burada eyni üç söz gəlir, sadəcə hamısının arxasına have + V3 əlavə olunur:

Bu üç söz modal feldir, Dərs 26-dakı qaydalar burada da işləyir: -s yoxdur, to yoxdur. Yalnız bir fərq var: keçmişdən danışanda modal feldən sonra ilkin fel yox, have + üçüncü forma gəlir. should have və needn't have kimi başqa birləşmələr də var, onları ayrıca dərsdə (Dərs 43) öyrənəcəyik.

Bir maraqlı hal: şərt hissəsində bəzən had had görəcəksən. If I had had more time, I would have finished. Bu, səhv deyil. Birinci had Past Perfect-in köməkçisidir, ikinci had isə have (sahib olmaq) felinin üçüncü formasıdır. Qısa variantı: If I'd had more time...

İndi ən vacib suala gələk: Second ilə Third Conditional arasında fərq nədir? Hər ikisi xəyaldır, hər ikisi Azərbaycan dilinə "-saydı, -ardı" ilə tərcümə olunur. Fərq zamandadır: Second indi və ya gələcək haqqında, Third isə keçmiş haqqındadır.

Sadə sınaq: özündən soruş, "Bu hadisə artıq olub-bitibmi?" Əgər söhbət dünəndən, keçən ildən, uşaqlıqdan, artıq bitmiş bir imtahandan gedirsə, Third Conditional. Əgər söhbət indiki vəziyyətdən və ya gələcək xəyaldan gedirsə, Second. yesterday, last week, in 2015, when I was a child kimi sözlər Third-ün siqnalıdır. Bəzən keçmiş şərt indiki nəticəyə səbəb olur (If I had taken the job, I would be rich now): bu, qarışıq şərt cümləsidir və onu Dərs 37-də ayrıca öyrənəcəyik.

Bu fərqləri canlı söhbətdə hiss etmək üçün ən yaxşı yol öz hekayələrini danışmaqdır. Kiçik qrupda belə məşq etmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində variantlara baxa bilərsən.

İnkar, sual və qısa cavab

İnkar iki yerdə ola bilər. Şərt hissəsində hadn't + V3: If you hadn't reminded me, I would have forgotten (Sən xatırlatmasaydın, unudardım). Nəticə hissəsində wouldn't have + V3: If I had known it was your birthday, I wouldn't have come empty-handed (Ad günün olduğunu bilsəydim, əliboş gəlməzdim). be felində də eyni məntiq işləyir: If I hadn't been so nervous, I would have spoken better (Bu qədər həyəcanlı olmasaydım, daha yaxşı danışardım). Burada didn't heç vaxt işlənmir: Dərs 24-dən bilirsən ki, Past Perfect-in inkarı hadn't-dır.

Sual iki cür qurulur. Birincisi, sual sözü ilə: What would you have done if you had missed the last bus? (Son avtobusu qaçırsaydın, nə edərdin?). Sıra belədir: sual sözü + would + mübtəda + have + V3. if hissəsi dəyişmir, Past Perfect-də qalır. Sual sözlərinin yerini unutmusansa, sual sözləri dərsinə (Dərs 14) qayıt. İkincisi, bəli-xeyr sualı: Would you have come if I had invited you? (Səni dəvət etsəydim, gələrdin?). Qısa cavab: Yes, I would və ya Yes, I would have; No, I wouldn't və ya No, I wouldn't have. Müsbət qısa cavabda qısaltma yoxdur, Dərs 1-dəki qayda kimi.

İndi yazılışla bağlı ən məşhur tələ. Danışıqda would have çox vaxt would've kimi qısalır və bu, "vudəv" kimi səslənir. Ana dili ingilis olan insanların özləri belə bunu tez-tez səhvən would of yazır, çünki səs eynidir. Amma bu, qrammatik səhvdir: of sözönüdür və feldən sonra gələ bilməz. Eyni şey could've və might've üçün də keçərlidir. Düzgün: I would've, I could have. Səhv: I would of, I could of.

Bir də peşmanlığın qısa forması: I wish I had + V3. I wish I had studied medicine (Kaş tibb oxuyaydım). Dərs 29-da I wish + Past Simple indiki arzunu bildirirdi, burada isə bir pillə geriyə gedirik və keçmişə görə təəssüflənirik. Eyni mənanı If only I had... də verir: If only I had listened! (Kaş qulaq asaydım!).

Canlı dialoq: Tovuzda yemək müsabiqəsindən sonra

Hikmət və Mələk Tovuzda rayon yemək müsabiqəsində dolma bişirib, amma ikinci yeri tutublar. İndi axşam çay içə-içə günü təhlil edirlər. Dialoqda hər if cümləsini tap və özünə sual ver: əslində nə olub?

• Mələk: Second place! If we had added more salt, we would have won. (İkinci yer! Bir az da duz əlavə etsəydik, qalib gələrdik.)
• Hikmət: Maybe. But if the bus hadn't been late, we would have had more time to taste it. (Bəlkə. Amma avtobus gecikməsəydi, dadına baxmağa daha çox vaxtımız olardı.)
• Mələk: True. If I'd known the road was closed, I'd have booked a taxi. (Düzdür. Yolun bağlı olduğunu bilsəydim, taksi sifariş edərdim.)
• Hikmət: What would you have done if the jury had chosen us? (Münsiflər bizi seçsəydi, nə edərdin?)
• Mələk: I would have cried, honestly! And I might have called my grandmother live on stage. It's her recipe. (Düzü, ağlayardım! Bəlkə də səhnədən canlı nənəmə zəng edərdim. Resept onundur.)
• Hikmət: But look, if we hadn't come late, we wouldn't have met the chef from Gəncə. (Amma bax, gec gəlməsəydik, gəncəli aşpazla tanış olmazdıq.)
• Mələk: You're right. If he hadn't tasted our dolma at the door, he couldn't have offered us a job in his restaurant! (Haqlısan. O, qapının ağzında dolmamızın dadına baxmasaydı, bizə restoranında iş təklif edə bilməzdi!)
• Hikmət: So the late bus was lucky after all. (Deməli, gecikən avtobus axırda xoşbəxtlik gətirdi.)

Dialoqda Third Conditional hər dəfə başqa bir iş görür: we would have won (peşmanlıq), if the bus hadn't been late (səbəb axtarmaq), What would you have done...? (sual), I might have called (zəif ehtimal), he couldn't have offered (imkan) və sonda we wouldn't have met the chef (yaxşı ki, belə olub). Ucadan oxu, sonra hər if cümləsinin reallığını Past Simple ilə de: We didn't add more salt. We didn't win.

Gündəlik danışıqda bu ifadələr də çox işləyir:

• I couldn't have done it without you. Sənsiz bacarmazdım.
• You should have told me! I would have helped. Mənə deməli idin! Kömək edərdim.
• If I'd known, I wouldn't have asked. Bilsəydim, soruşmazdım.
• It would have been nice to see you. Səni görmək xoş olardı.

Azərbaycanlıların Third Conditional-da ən çox etdiyi 6 səhv

Səhvlərin çoxu iki yerdən gəlir: Azərbaycan dilində keçmiş və indiki xəyal eyni formada deyilir, bir də üçüncü formalar hələ tam yerinə oturmayıb. Hər birini bir dəfə görmək kifayətdir:

Birinci səhv Dərs 29-dakı səhvin keçmişdəki variantıdır: "bilsəydim" sözündə xəyal hiss olunur və would yazmaq istəyirik, amma if hissəsində yer yalnız had + V3-ündür. İkinci səhv ana dilimizdən gəlir: Azərbaycan dilində keçmiş və indiki xəyal eyni səslənir, ona görə keçmiş hadisə üçün də Second Conditional seçilir. yesterday sözü varsa, Third lazımdır. Üçüncü səhvdə have düşür və cümlə qrammatik olaraq dağılır. Dördüncü səhvdə ikinci forma (went, saw) üçüncü formanın (gone, seen) yerinə yazılıb. Beşinci səhv danışıq səsinin yazıya köçürülməsidir. Altıncıda isə Past Perfect-in inkarı didn't ilə qurulub, doğrusu hadn't-dır. Daha çox nümunə üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsinə də baxa bilərsən.

Ev tapşırığı: öz keçmişin haqqında

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Keçən həftəni və ya keçən ili xatırla və aşağıdakı plana uyğun 8 cümlə yaz:

1. İki peşmanlıq: If I had started English earlier, I would have studied abroad.
2. İki "yaxşı ki" cümləsi: If my friend hadn't called me, I would have missed the meeting.
3. İki imkan və ya ehtimal (could have, might have ilə): If I had had more money, I could have bought a better phone.
4. Bir sual: What would you have studied if you hadn't chosen your profession?
5. Bir "iki fakt → bir cümlə" çevirməsi: I didn't check the weather. I got wet. → If I had checked the weather, I wouldn't have got wet.

Yazdıqlarını ucadan oxu və hər cümlədə yoxla: şərt hissəsində had + V3 var, would yoxdur; nəticədə would/could/might + have + V3 var; üçüncü formalar düzgündür; if əvvəldədirsə vergül qoyulub. Cümlələrini müəllimlə yoxlamaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və növbəti dərsə yoxlanmış variantla gəl.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə Third Conditional ilə keçmişdə baş verməmiş halları, peşmanlığı və "yaxşı ki, belə olmadı" fikrini ifadə etməyi öyrəndin. Bununla dörd əsas şərt cümləsi (Zero, First, Second, Third) tamamlandı. Növbəti dərsdə tamam yeni bir mövzuya keçirik: Passive Voice, yəni məchul növ. The bridge was built in 1950 (Körpü 1950-ci ildə tikilib): burada vacib olan kimin tikdiyi yox, körpünün özüdür. Məchul növ də be + üçüncü forma ilə qurulur, ona görə bu dərsdə məşq etdiyin üçüncü formalar orada da hər cümlədə lazım olacaq.

Şərt cümlələrinin hamısını bir səhifədə müqayisə etmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin if cümlələri haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir.

Tez-tez verilən suallar