Modal fellər: should, would, might

Bu, kursun 26-cı dərsidir. Əvvəlki dərsdə used to ilə keçmiş vərdişləri öyrəndin və orada would sözünün də vərdiş mənasını gördün. O dərsin sonunda söz vermişdik: indi should, would və might kimi modal fellərə keçirik. Bunlar ingilis dilində fikrini yumşaltmağın, məsləhət verməyin və əmin olmadığını bildirməyin əsas vasitələridir: You should see a doctor (Həkimə getməlisən), It might rain (Yağış yağa bilər), Would you like some tea? (Çay istərsiniz?).

Modal fellər yeni mövzu deyil: can və could (Dərs 15), must və have to (Dərs 16) və will (Dərs 18) dərslərində onlarla artıq tanış olmusan. Bu dərsdə həmin fellərin sırasına üç yenisi qoşulur və modal fellərin ortaq qaydası bir yerdə yığılır. Qaydanı bir dəfə yaxşı bilsən, onu bütün modallara tətbiq edə biləcəksən.

Should: məsləhət və yaxşı olar

Azərbaycan dilində məsləhət vermək üçün -malı/-məlisən şəkilçisindən istifadə edirik: Həkimə getməlisən. Daha çox su içməlisən. Bu qədər şirin yeməməlisən. Bu cümlələr heç kimin əmri deyil, sadəcə yaxşı olacaq şeydir. İngilis dilində bu işi should görür.

Forma çox sadədir və üç qaydaya sığır. Birincisi, should bütün şəxslər üçün eynidir: I, you, he, she, it, we, they should. he/she/it üçün -s yoxdur, yəni She shoulds deyilmir (Dərs 3-dəki works qaydası burada işləmir). İkincisi, should-dan sonra yalnız ilkin fel gəlir: should go, should eat, should study. Üçüncüsü, to yazılmır: should to go səhvdir, çünki Azərbaycan dilində "getməli" kimi tək söz olsa da, ingilis dilində to yoxdur.

İnkar üçün should not yazılır və danışıqda shouldn't deyilir: You shouldn't worry (Narahat olmamalısan). Sual qurmaq üçün do/does lazım deyil: should mübtədadan əvvələ keçir. Should I tell her? (Ona deməliyəmmi?), What should we do? (Nə etməliyik?). Qısa cavab modal feli təkrar edir: Yes, you should. / No, you shouldn't. Bu, Yes, I am (Dərs 1) və Yes, I can (Dərs 15) ilə eyni məntiqdir.

Tez-tez eşidəcəyin bir neçə hazır məsləhət cümləsi:

• You should try it. Bunu sına, yaxşı olar.
• You should get some rest. Bir az dincəlməlisən.
• I think you should talk to him. Məncə, onunla danışmalısan.
• What should I do? Mən nə etməliyəm?
• You shouldn't be late. Gecikməməlisən.

Should yumşaq məsləhətdir. Güclü məcburiyyət üçün must və have to işlənir (Dərs 16): You must wear a seatbelt (Təhlükəsizlik kəməri taxmalısan, qanundur) ilə You should wear a seatbelt (Taxsan yaxşı olar) arasındakı fərq budur. Bir başqa oxşar ifadə də var: ought to. You ought to see a doctor eyni mənanı verir, amma danışıqda daha az eşidilir. İmtahan üçün should kifayətdir.

İndi ilk məşqi edək. Hər tapşırıqda düzgün formanı seç və ya yaz.

Might: əmin olmadığın zaman

Azərbaycan dilində "ola bilər", "bəlkə də" və "-a bilər" kimi ifadələr ehtimal bildirir: Yağış yağa bilər. Tural gələ bilər. O, evdədir ola bilər. İngilis dilində bu mənanı might daşıyır. Quruluş should ilə eynidir: mübtəda + might + ilkin fel.

Burada da modal fellərin eyni qaydası işləyir: he/she/it ilə -s yoxdur (He mights deyilmir) və ardınca to gəlmir. İnkar üçün might not yazırıq: I might not go (Getməyə də bilərəm). Burada diqqət et: might not "getməməliyəm" demək deyil, "bəlkə getmərəm" deməkdir. Yəni qadağa yoxdur, ehtimal var.

Might ilə may demək olar ki, eyni mənanı verir: She may come və She might come hər ikisi "gələ bilər" deməkdir. Danışıqda might bir qədər daha zəif ehtimal göstərir, amma bu fərqi imtahanda hiss etmək çətindir. Could da (Dərs 15) bəzən "ola bilər" mənasında işlənir: It could be true. Sənə lazım olan ən etibarlı seçim isə might-dir, çünki onu qarışdırmaq çətindir.

Əminlik şkalasını bir yerdə görmək faydalıdır. Aşağıdakı iki sütun ehtimalın iki ucunu göstərir:

İkisi arasındakı fərq planlarda da görünür. Going to (Dərs 17) artıq qərar verilmiş plan deməkdir: I am going to visit Quba. might isə qərarın hələ verilmədiyini göstərir: I might visit Quba, I'll see (Qubaya gedə bilərəm, görərik). Elə bu səbəbdən də might ilə həmişə "əmin deyiləm" mənası yaranır.

Bir ehtiyat: might üçün sual formasını gündəlik danışıqda demək olar ki, işlətmirik. Might it rain? qrammatik olaraq düzdür, amma çox rəsmi səslənir. Əvəzində başqa quruluş işlədirik: Do you think it might rain? (Məncə, yağış yağa bilər?). Beləliklə sual lazım olanda do you think kömək edir.

Would: nəzakətli xahiş, təklif və məsləhət

Əvvəlki dərsdə would-un keçmiş vərdiş mənasını gördün: My grandmother would tell us stories. Bu dərsdə onun üç yeni işi var, hamısı gündəlik həyatda çox lazımdır. Would ingilis dilində nəzakətin sözüdür: onu cümləyə qoşanda səs tonu yumşalır.

1. Təklif və istək: Would you like...? və I would like.... Restoranda, mağazada və qonaqlıqda ən çox bu qalıbları eşidəcəksən.

• Would you like some tea? Çay istərsiniz?
• Yes, I would. / No, thank you. Bəli, istərdim. / Xeyr, təşəkkür edirəm.
• I'd like a table for two. İki nəfərlik masa istərdim.
• We'd like to pay, please. Hesabı ödəmək istərdik.

Fərqə fikir ver: Do you like tea? "Çayı sevirsən?" deməkdir (ümumi zövq), Would you like some tea? isə "İndi çay istəyirsən?" deməkdir (konkret təklif). I want a coffee bir az kobud səslənə bilər, I'd like a coffee isə nəzakətlidir.

2. Nəzakətli xahiş: Would you...? və Would you mind...?. Burada will you və can you ilə eyni iş görülür, amma would daha nəzakətlidir.

• Would you open the window, please? Pəncərəni aça bilərsinizmi?
• Would you mind opening the window? Pəncərəni açmaq sizə çətin olmazmı?
• No, not at all. Xeyr, əsla (yəni mən razıyam).

Would you mind-dan sonra fel -ing formasında gəlir. Cavabda isə çaşqınlıq yarana bilər: "mind" sözü "narahat olmaq" deməkdir, ona görə No, not at all razılıq, Yes, I do isə etiraz deməkdir. Bu, Azərbaycan dilində "Narahat olmazsınız ki?" sualına "Xeyr" cavabı verməyə bənzəyir.

3. Məsləhət: If I were you, I would.... Bu quruluş "sənin yerində olsaydım..." deməkdir və məsləhəti xüsusilə yumşaq verir.

• If I were you, I'd talk to the teacher. Sənin yerində olsaydım, müəllimlə danışardım.
• I wouldn't do that. Mən bunu etməzdim.

Bu quruluşdakı were və şərt mənası haqqında şərt cümlələri dərslərində ətraflı danışacağıq (Dərs 29, Second Conditional). Hələlik If I were you, I'd... ifadəsini hazır qalıb kimi yadda saxla.

Eyni nəzakət qaydalarını gündəlik söhbətlərdə və ünsiyyətdə rahat işlətmək istəyirsənsə, ingilis dilində small talk məqaləsindəki hazır cümlələr də faydalı olacaq.

Must, should, might və will: necə seçmək olar

İndi artıq dörd modal tanıyırsan. Seçimi asanlaşdırmaq üçün bir sual ver: bu cümlə nə qədər əmindir və ya nə qədər məcburidir? Cavab seçimi göstərir:

Hər kartda soldakı söz sağdakı cümlənin tonunu müəyyən edir. must güclüdür (məcburiyyət), should ortadır (məsləhət), might zəifdir (ehtimal). will isə əminlikdir. Elə eyni vəziyyəti dörd cür demək olar və qarşıdakı insan sənin niyyətini ton ilə anlayır.

İndi bütün modal fellər üçün dörd ortaq qaydanı bir yerə yığaq. Bunu bir dəfə mənimsəsən, can, could, must, will, should, would, might, may sözlərinin hamısında işləyəcək:

1. -s yoxdur: She should, he might, it would. Üçüncü şəxsdə də dəyişmir.
2. Ardınca ilkin fel gəlir: should go, might come, would like. Nə -ing, nə -ed, nə də to yazılmır.
3. Sual modalın yer dəyişməsi ilədir: Should I go? Would you like...? do/does/did işlənmir.
4. İnkar modal + not ilədir: shouldn't, might not, wouldn't. Yenə do yoxdur.

Bu qaydalar Dərs 3-dən Dərs 14-ə qədər öyrəndiyin adi fellərdən çox fərqlənir. Adi fellərdə She works, Does she work?, She doesn't work deyirsən. Modal fellərdə isə hər şey sadədir: She should work, Should she work?, She shouldn't work. Köməkçi fel burada lazım deyil, çünki modal özü həm köməkçidir, həm də mənanı daşıyır.

Əgər bu fərqləri kiçik qrupda canlı danışıq məşqləri ilə mənimsəmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində variantlara baxa bilərsən.

Canlı dialoq: Naxçıvana səfərdən əvvəl

İndi hamısını real söhbətdə görək. Ləman və Tural həftə sonu Naxçıvana səfərə hazırlaşır. Dialoqda hər should, might və would sözünü tap və özünə de: bu, məsləhətdir, ehtimaldır, yoxsa nəzakətdir?

• Ləman: Tural, I'm not sure about the weather in Nakhchivan. It might be very hot. (Tural, Naxçıvanda havanın necə olacağına əmin deyiləm. Çox isti ola bilər.)
• Tural: You should check the forecast. And you should take a hat. (Proqnoza baxmalısan. Papaq da götürməlisən.)
• Ləman: Good idea. What should I wear on the mountain? (Yaxşı fikirdir. Dağda nə geyinməliyəm?)
• Tural: If I were you, I'd take a warm jacket. It might get cold in the evening. (Sənin yerində olsaydım, isti gödəkcə götürərdim. Axşam soyuq ola bilər.)
• Ləman: Would you mind helping me with the bags tomorrow? (Sabah çantalarla mənə kömək etməyin çətin olmaz?)
• Tural: Not at all. Would you like some tea before we go? (Əsla. Yola düşməzdən əvvəl çay istərsən?)
• Ləman: Yes, I would. And I'd like to buy some fruit too. We shouldn't be hungry on the road. (Bəli, istərdim. Meyvə də almaq istərdim. Yolda ac qalmamalıyıq.)
• Tural: We might stop in Ordubad, too. I'm not sure yet. (Ordubadda da dayana bilərik. Hələ əmin deyiləm.)

Dialoqda hər üç modal öz yerindədir: might be, might get, might stop (ehtimal), should check, should take, shouldn't be (məsləhət), Would you mind, Would you like, I'd like, I'd take (nəzakət və yumşaq məsləhət). Ucadan oxu, sonra Ləmanın yerinə öz cümlələrini qur: I might..., You should..., Would you like...?

Danışıqda bu cümlələr də çox işləyir:

• I might be late. Gecikə bilərəm.
• You should come with us. Bizimlə gəlməlisən.
• I wouldn't worry about it. Mən bunun üçün narahat olmazdım.
• Would you like to join us? Bizə qoşulmaq istərsən?

Azərbaycanlıların modal fellərlə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlər əsasən Azərbaycan dilindəki "getməli", "gələ bilər" kimi tək sözlü formaların ingilis dilinə sözbəsöz keçirilməsindən doğur. Hər birini bir dəfə görmək kifayətdir:

Birinci və ikinci səhv eyni səbəbdəndir: modal fel "təmiz" sözdür, ona nə to, nə də -s yapışmır. Üçüncü səhv adi fellərdən qalıb: orada do/does sualı qurur (Dərs 3), modallarda isə yer dəyişmək kifayətdir. Dördüncü səhv "modal + ilkin fel" qaydasını unutmaqdır. Beşinci səhv ona görə yaranır ki, Azərbaycan dilində "istəyirəm" ən yaxın tərcümə kimi görünür, amma ingilis dilində want sözü bəzən kobud səslənir. Altıncı səhv mind sözündən sonra -ing lazım olduğunu unutmaqdır. Daha geniş nümunələr üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsinə də baxa bilərsən.

Ev tapşırığı: bir günün planı

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Gələn həftə sonu üçün plan haqqında 8 cümlə yaz. Plan:

1. İki ehtimal: It might be sunny. I might visit my friend.
2. İki məsləhət: You should wear comfortable shoes.
3. Bir inkar məsləhət: You shouldn't forget your phone.
4. Bir nəzakətli təklif: Would you like to come with us?
5. Bir nəzakətli xahiş: Would you mind lending me a book?
6. Bir "sənin yerində" məsləhəti: If I were you, I'd start earlier.

Yazdıqlarını ucadan oxu və hər cümlədə yoxla: modaldan sonra ilkin fel gəlir, to və -s yoxdur, sualda do işlənmir. Əgər cümlələrini müəllimlə yoxlamaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və növbəti dərsə yoxlanmış variantla gəl.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır və növbəti dərsin düyməsi yaşıl rəngə boyanacaq. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə modal fellər sənə fikrini yumşaltmağı, məsləhət verməyi və əmin olmadığını deməyi öyrətdi. Növbəti dərsdə Zero Conditional mövzusuna keçəcəyik: If you heat ice, it melts (Buzu qızdırsan, əriyir). Bu şərt cümləsi həmişə doğru olan faktlar üçündür və if sözü ilə qurulur. Sonrakı şərt dərslərində (Dərs 28 və 29) bu dərsdəki might və would yenidən lazım olacaq, ona görə bu dərsi bir də gözdən keçirməyi unutma.

Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin should haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir.

Tez-tez verilən suallar