Can və Could ingilis dilində: bacarıq bildirmək

Keçən dərsdə sual sözləri ilə tanış olduq və sonda söz verdik: növbəti dərsdə can sual qaydasını necə dəyişir, onu göstərəcəyik. Bu gün həmin vədi yerinə yetiririk. Can you swim?, I can't drive, Could you help me? kimi cümlələr gündəlik ingilis dilinin ən çox işlənən qalıplarındandır. Kimsə səndən "Nə bacarırsan?" soruşanda, iş müsahibəsində, tanışlıqda, kafedə xahiş edəndə, hər yerdə bu iki söz lazım olur.

Yaxşı xəbər: can və could əvvəlki dərslərin ən çətin hissələrindən xeyli asandır. Burada -s yoxdur, do/does yoxdur, to yoxdur. Qayda qısadır, amma Azərbaycan dilindən gələn vərdişlər onu pozmağa hazırdır, ona görə hər hissədən sonra məşq qoyduq. Sonda isə 12 suallıq test gözləyir.

Can: indi nə bacarırsan

Azərbaycan dilində bacarığı fel şəkilçisi ilə deyirik: üzə bilirəm, yaza bilirəm, danışa bilir. İngilis dilində bu işi ayrıca söz görür: can. Onu əsas felin önünə qoyursan, hamısı budur:

Burada üç şeyə diqqət et. Bunlar can-ı bütün sonrakı modal fellərin (must, should, will) modeli edir:

• Hamı üçün eyni forma. I can, you can, he can, she can, it can, we can, they can. Üçüncü şəxsə -s qoşmuruq. He cans deyə bir söz yoxdur. Present Simple dərsində he/she/it üçün hər feli -s ilə yazırdıq, can bu qaydadan azaddır.
• Can-dan sonra fel ilkin formada gəlir. She can dance, She can dances yox. Köməkçi (burada can) artıq mənanı daşıyır, əsas fel sakit qalır. Bunu 14-cü dərsdə do/does/did ilə də görmüşdük.
• Arada to yoxdur. I can to swim səhvdir. Düzgün: I can swim.

İnkar iki cür yazıla bilər: can't (danışıqda və gündəlik yazıda) və cannot (rəsmi yazıda). Can not ayrı yazılışı da var, amma az işlənir. Danışıqda demək olar ki, hamı can't deyir. Diqqət et: can və can't qısa cavabda və sürətli danışıqda bir-birinə çox oxşayır, ona görə vurğu çox vacibdir: can zəif, can't isə güclü səslənir.

Nümunələr tərcümə ilə:

• My sister can play the violin. Bacım skripka çala bilir.
• I can cook plov, but I can't cook fish. Plov bişirə bilirəm, amma balıq bişirə bilmirəm.
• We can see the mountains from here. Buradan dağları görə bilirik.
• He can't sleep at night. O, gecələr yata bilmir.
• You can use my phone. Telefonumdan istifadə edə bilərsən. (İcazə mənası, 4-cü bölmədə baxacağıq.)

Can-ı həm fiziki bacarıq (qaça bilmək), həm öyrənilmiş bacarıq (ingilis dilində danışa bilmək), həm də imkan üçün işlədirik: I can't come today, I'm busy (Bu gün gələ bilmirəm, məşğulam). Üçünün də forması eynidir.

Can ilə sual, qısa cavab və sual sözləri

İndi keçən dərsin vədinə gəlirik. Birinci dərsdə be felinin sualda mübtədadan əvvələ keçdiyini görmüşdük: You are late → Are you late? Can eyni qaydaya tabedir, çünki o da köməkçi feldir:

Burada do/does yoxdur. 14-cü dərsdə "cümlədə be, can və ya başqa köməkçi varsa, do lazım deyil" demişdik. Bu, məhz o halıdır. Do you can swim? səhvdir. Can artıq özü köməkçidir, ikinci köməkçiyə ehtiyac yoxdur.

Sualda can mübtədadan əvvələ keçir və əsas fel yenə ilkin formada qalır:

• You can cook. → Can you cook? Yemək bişirə bilirsən?
• She can speak French. → Can she speak French? O, fransızca danışa bilir?
• They can come tonight. → Can they come tonight? Onlar bu axşam gələ bilərlər?

Qısa cavablar be feli ilə olduğu kimidir: sualdakı köməkçini təkrar edirsən, əsas feli yox:

• Can you swim? Yes, I can. / No, I can't.
• Can he drive? Yes, he can. / No, he can't.
• Can they help us? Yes, they can. / No, they can't.

Müsbət cavabda Yes, I can't kimi qarışıqlıq olmasın, mənfi cavabda isə No, I don't demə: sualda do olmadığı üçün cavabda da do yoxdur. Qısa cavabda can-ın qısaltması yoxdur, yəni Yes, I can tam formadır və başqa cür yazılmır.

Who can və What can: sual sözləri ilə

Keçən dərsdə öyrəndik: sual sözü + köməkçi + mübtəda. Can ilə bu qayda bütünlüklə saxlanılır:

• What can you see? Nəyi görə bilirsən?
• Where can I buy a ticket? Bilet haradan ala bilərəm?
• How can I get to the station? Vağzala necə gedə bilərəm?
• When can you come? Nə vaxt gələ bilərsən?
• Why can't you sleep? Niyə yata bilmirsən?

Who mübtəda olanda isə köməkçi düşmürdü, əksinə, can onsuz da köməkçidir və yerində qalır. Sual adi müsbət cümlə sırası ilə qurulur: Who can help me? (Mənə kim kömək edə bilər?), Who can speak English here? (Burada kim ingiliscə danışa bilir?). Cavab da qısadır: I can! və ya Nigar can.

Could: keçmişdə nə bacarırdın

Can yalnız indini deyir. Keçmişdəki bacarıq üçün could işlədilir. Bu da eyni qaydada işləyir: forması dəyişmir, -s yoxdur, to yoxdur, sonra ilkin fel gəlir. Past Simple dərsində hər fel üçün ayrıca keçmiş forma öyrənməli idik (went, saw, ate). Could-da isə cəmi bir forma var, hamı üçün:

Could ilə sual da eyni modeldir: Could you ride a bike at six? (Altı yaşında velosiped sürə bilirdin?), What could you do at ten? (On yaşında nə bacarırdın?). Qısa cavab: Yes, I could. / No, I couldn't. Past Simple-dakı kimi Did you could deyilmir. Could özü artıq keçmiş forma və köməkçidir, did ona lazım deyil.

Nümunələr:

• My father could fix everything when I was a child. Uşaq vaxtı atam hər şeyi düzəldə bilirdi.
• We couldn't hear the teacher at the back. Arxada müəllimi eşidə bilmirdik.
• Could you speak English when you moved to London? Londona köçəndə ingiliscə danışa bilirdin?
• I couldn't sleep last night. Dünən gecə yata bilmədim.

Qaydanın bir nazik yeri var. Could adətən ümumi, uzun müddətli bacarıq üçündür: I could swim when I was six. Amma bir dəfəlik, konkret uğur üçün (Dünən çətin yarışı qazana bildim) could yaxşı işləmir, orada was able to və ya adi Past Simple daha doğrudur: I was able to win the race və ya sadəcə I won the race. İnkar halında isə hər ikisi eyni işlənir: I couldn't open the door həm ümumi, həm konkret hadisə üçün düzdür. A1-A2 səviyyəsində əsas qayda budur: keçmiş bacarıq = could, inkar = couldn't.

Can və Could ilə xahiş, icazə və təklif

Can və could yalnız bacarıq üçün deyil. İngilis dilində insanlar gündə neçə dəfə bunlarla xahiş edir, icazə istəyir və kömək təklif edir. Burada could keçmiş zaman deyil, yumşaq və nəzakətli tondur. Üç vəziyyətə baxaq:

Qayda sadədir: dostlarla və ailədə can, tanımadığın insanla, müəllimlə, müştəri ilə və ya rəsmi mühitdə could. Xahişin sonuna please əlavə etmək tonu daha da yumşaldır. Cavab olaraq adətən deyirlər: Sure! Of course. Yes, of course you can. Rədd etmək üçün: Sorry, I can't.

İcazə istəyəndə mübtəda I olur: Can I...? Başqasının xahişini yerinə yetirməyi soruşanda mübtəda you olur: Can you...? Bu fərq çox vacibdir, çünki Can you open the window? "Sən pəncərəni aça bilərsən?" deyil, "Pəncərəni aç, xahiş edirəm" mənasındadır. Can I open the window? isə "Mən açım?" deməkdir.

Bir də qısa qeyd: bacarıq ifadə etməyin başqa yolu be able to-dur: I am able to swim. Mənası eynidir, amma can daha qısa və danışıqda daha çox işlənir. İndi can və could kifayət edir, be able to haqqında B1 səviyyəsində daha çox danışacağıq.

Canlı dialoq: könüllülər qeydiyyat masasında

Göyçayda gənclər mərkəzində yaz festivalı üçün könüllülər yığılır. Koordinator Aybəniz qeydiyyata gələn tələbə Rüfətlə danışır. Hər cümlədə can, can't, could və ya couldn't tap:

• Aybəniz: Hello! Can I help you? (Salam! Sizə kömək edə bilərəm?)
• Rüfət: Hi. I'd like to be a volunteer. What can I do? (Salam. Könüllü olmaq istəyirəm. Nə edə bilərəm?)
• Aybəniz: Great. Can you speak English? We have guests from Turkey and Germany. (Əla. İngiliscə danışa bilirsən? Türkiyə və Almaniyadan qonaqlarımız var.)
• Rüfət: Yes, I can. And I can speak a little German. (Bəli, bilirəm. Bir az da almanca danışa bilirəm.)
• Aybəniz: Wonderful! Can you use a camera? (Əladır! Kameradan istifadə edə bilirsən?)
• Rüfət: No, I can't, but I can learn. My brother could film videos when he was fifteen. (Xeyr, bilmirəm, amma öyrənə bilərəm. Qardaşım on beş yaşında video çəkə bilirdi.)
• Aybəniz: Good. Who can help you with that? (Yaxşı. Bu işdə sənə kim kömək edə bilər?)
• Rüfət: My brother can. Could I bring him tomorrow? (Qardaşım edə bilər. Sabah onu gətirə bilərdim?)
• Aybəniz: Of course. Could you write your phone number here, please? (Əlbəttə. Zəhmət olmasa, telefon nömrəni bura yaza bilərsən?)
• Rüfət: Sure. Sorry, I couldn't find my pen. Can I use yours? (Əlbəttə. Bağışla, qələmimi tapa bilmədim. Səninkindən istifadə edə bilərəm?)

Dialoqda hər qaydanın nümunəsi var: Can you speak (sual), I can't (inkar), What can I do? və Who can help (sual sözləri), could film və couldn't find (keçmiş), Could you write (nəzakətli xahiş), Can I use (icazə). Bir dəfə ucadan oxu, sonra Rüfətin cavablarını örtüb özün cavab ver.

Gündəlik hazır ifadələri də əzbərlə: I can't wait! (Səbirsizliklə gözləyirəm!), Can I ask you something? (Səndən bir şey soruşa bilərəm?), I can't help it. (Özümü saxlaya bilmirəm.), Could you repeat that? (Təkrarlaya bilərsən?), Could you speak more slowly? (Daha yavaş danışa bilərsən?). Sonuncu iki ifadə ingiliscə söhbətdə həyat qurtarandır, çünki başa düşməyəndə təkrar xahiş etməyə imkan verir.

Azərbaycanlıların can və could ilə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu ana dilimizdəki "bilirəm" feli və fel şəkilçiləri ilə ingilis qaydasını qarışdırmaqdan gəlir. Gör hansını özündə tanıyırsan:

Üçüncü səhv ən yayılanıdır, çünki Present Simple-də və Past Simple-da sual üçün hər dəfə do/does/did qoyub vərdiş etmisən. Can ilə isə vərdiş əksinə çevrilir: köməkçi artıq var. Özünə qayda qoy: can, could, am/is/are, was/were gördüyün yerdə do/does/did lazım deyil.

Beşinci səhv Azərbaycan dilinin təsirindən gəlir, çünki bizdə "üzməyi bilirəm" tam normaldır. Əgər başqa tipik səhvlərə də baxmaq istəyirsənsə, azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər siyahısı yaxşı davamdır. Can və could ilə daha çox cümlə qurmaq üçün isə sözlərin özü lazımdır: a1 səviyyə ingilis dili sözlər siyahısından gündə 10 fel götür və hər biri ilə I can ... cümləsi yaz.

Ev tapşırığı: özünün bacarıq cədvəli

Testdən əvvəl qaydanı real həyatda işlət. Dəftərə iki sütun çək: İndi və Uşaq vaxtı. Hər sütuna 5 cümlə yaz:

1. İndi bacardığın iki şey: I can cook plov. I can use Excel.
2. İndi bacarmadığın iki şey: I can't swim well. I can't ride a horse.
3. Uşaq vaxtı bacardığın bir şey: I could climb trees when I was nine.
4. Uşaq vaxtı bacarmadığın, amma indi bacardığın bir şey: I couldn't ride a bike at five, but I can now.
5. Bir dostundan nəzakətli xahiş: Could you lend me your notebook, please?

Sonra 3 sual hazırla və ailə üzvünə ver: Can you...? What can you...? Who can...? Cavabları da qeyd et. Qurduğun hər sualda iki şeyi yoxla: do/does yoxdur, fel ilkin formadadır. Bu yoxlama vərdişə çevriləndə modal fellərin hamısı (must, should, will) asan gələcək.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır və növbəti dərsin düyməsi yaşıl rəngə boyanacaq. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Can və could ilə bacarığı və nəzakətli xahişi öyrəndik. Növbəti dərsdə must və have to ilə məcburiyyəti öyrənəcəyik: I must go, you have to wear a helmet, you don't have to come. Orada da köməkçi fel modeli təkrarlanacaq, amma have to artıq do/does ilə işləyəcək və mustn't ilə don't have to arasındakı fərq ilk baxışdan çaşdırıcı olacaq. Hazır ol!

Qaydaları əlavə nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin can, could və be able to haqqında səhifəsi yaxşı mənbədir. Can və could ilə danışıq vərdişini canlı yoxlamaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap.

Tez-tez verilən suallar