Past Continuous: keçmişdə davam edən hərəkət, was/were + -ing

Bu, ingilis dili qrammatikası kursunun 13-cü dərsidir. Əvvəlki dərsdə Past Simple ilə keçmişdə bitmiş hərəkətləri öyrəndik: I called, she went, they bought. Sonda bir sual açıq qalmışdı: dünən axşam kimsə zəng edəndə sən nə edirdin? "Zəng etdi" bitmiş hadisədir, amma "yemək bişirirdim" bitmiş hadisə deyil, o anda davam edən prosesdir. Bunu deyən zamanın adı Past Continuous-dur və bu dərs onun haqqındadır.

Azərbaycan dilində bunu "-ırdı, -irdi" şəkilçiləri ilə deyirik: oxuyurdum, bişirirdim, gəzirdik. İngiliscədə şəkilçi yoxdur, onun yerinə iki söz qoşulur: was/were və -ing. Hər kiçik hissədən sonra məşq var: cavab verən kimi düzgün olub-olmadığını və niyə belə olduğunu görəcəksən.

Forma: was/were + -ing

Past Continuous iki hissədən qurulur: was və ya were (keçmiş zamanda be feli) və əsas felin -ing forması. Bu iki hissənin ikisi də mütləqdir: biri olmasa, cümlə yarımçıqdır. Birinci dərsdə gördüyümüz am/is/are keçmişdə iki formaya sadələşir, 12-ci dərsdə da onları tanımışıq:

• I, he, she, it + was + -ing: I was sleeping. She was cooking. It was raining.
• you, we, they + were + -ing: You were talking. We were waiting. They were playing.

Seçim yenə mübtədaya görədir. Ad və ya isim görəndə onu əvəzliklə əvəz et: Ülkər = she → was; my cousins = they → were. Bu vərdiş əvəzlik dərsindən bizimlədir və burada da işləyir.

Vacib fərq: Past Simple-da felin forması mənadan asılı idi (went, worked), burada isə -ing hamı üçün eynidir. Dəyişən yalnız was/were-dir. Bu, Present Continuous dərsindəki am/is/are + -ing sisteminin keçmişdəki əksidir: orada indiki be feli, burada keçmiş be feli.

-ing-in yazılışı da dəyişməyib. Qısa xatırlatma: -e düşür (make → making), qısa sait + samit ikiləşir (run → running, swim → swimming), -ie → -ying (lie → lying), qalanlarına sadəcə -ing əlavə olunur (study → studying, watch → watching). Gəlin əvvəlcə was/were seçimini, sonra yazılışı məşq edək.

İndi də -ing yazılışı. Burada tələskənlik üç səhv doğurur: -e-ni saxlamaq (makeing), samiti ikiləşdirməmək (runing) və y ilə -ie qarışıqlığı. Hər cavabın altındakı izaha bax.

Past Continuous nə vaxt işlənir

Past Simple "nə baş verdi?" sualına cavab verir. Past Continuous isə "o vaxt nə gedirdi?" sualına cavab verir. Fərqi xəyalda bir foto ilə yoxlamaq olar: keçmişdə bir an seç və o anda baxdığın şəkildə kim nə edirdi? Şəkildə hərəkət ortadadır, hələ nə başlayıb, nə bitib. Məhz bunu was/were + -ing göstərir.

Üç əsas işlənmə yeri var.

Birincisi, keçmişdə dəqiq bir anda davam edən hərəkət. Vaxt göstəricisi çox vaxt "saat neçədə?" və ya "həmin vaxt" olur:

• At nine last night, I was watching a film. Dünən axşam saat doqquzda film izləyirdim.
• At 7 a.m. yesterday, Cəlal was waiting for a taxi. Dünən səhər yeddidə Cəlal taksi gözləyirdi.
• What were you doing at ten? Saat onda nə edirdin?

Burada hərəkətin başlanğıcı və sonu bizi maraqlandırmır. Film doqquzdan əvvəl başlaya bilərdi, doqquzdan sonra da davam edə bilərdi. Vacib olan yalnız doqquz anıdır.

İkincisi, eyni vaxtda gedən iki hərəkət. Bu halda ikisi də Past Continuous-da olur və aralarına çox vaxt while ("...ərkən, ...zamanı") qoyulur:

• While Ülkər was cooking, Vüqar was reading the news. Ülkər yemək bişirərkən Vüqar xəbərlərə baxırdı.
• The kids were playing while their parents were talking. Uşaqlar oynayırdılar, valideynləri isə söhbət edirdilər.

Üçüncüsü, hekayənin fonu. Hekayə danışanda əvvəlcə səhnəni göstəririk (hava, yer, insanlar nə edirdi), sonra hadisəni deyirik:

• It was snowing and people were hurrying home. Qar yağırdı və insanlar evə tələsirdilər.

Bunun nəticəsi də var: Past Simple hərəkətin tam bitdiyini, Past Continuous isə bitib-bitmədiyini açıq qoyduğunu göstərir. I was reading a book yesterday cümləsindən kitabı bitirib-bitirmədiyin bəlli deyil. I read a book yesterday isə kitabın oxunub qurtardığını deyir. Gündəlik danışıqda bu fərq tez-tez aydınlıq gətirir.

Dil öyrənməyin yaxşı üsullarından biri də öz həyatını belə təsvir etməkdir. Yaxşı bir evdə ingilis dili öyrənmək planı da məhz bu vərdişdən başlayır: axşam yatmazdan əvvəl "dünən saat 8-də nə edirdim" sualına bir ingilis cümləsi ilə cavab ver.

Past Continuous və Past Simple birlikdə: when və while

Bu dərsin ən faydalı hissəsi budur. Həyatda çox vaxt iki şey eyni anda olur: bir proses gedir və ortasına bir hadisə düşür. Zəng çalır, işıq sönür, qapı döyülür. Bu halda iki fel iki fərqli zamanda olur:

• Uzun, davam edən proses → Past Continuous (was cooking)
• Qısa, ani hadisə → Past Simple (rang)

Nümunə: I was cooking when the phone rang. Telefon zəng çalanda yemək bişirirdim. Bişirmə prosesi zəngdən əvvəl başlayıb, zəngdən sonra da davam edə bilərdi. Zəng isə bir anlıq hadisədir.

Mənzərəni belə çəkmək olar: bişirmə uzun bir xətdir, zəng isə bu xəttin üzərinə düşən bir nöqtədir. Uzun xətt Past Continuous-da, nöqtə Past Simple-dadır. Cümlə sırasını dəyişmək olar, məna eynidir:

• When the phone rang, I was cooking. (when ilə başlayır, vergül qoyulur)
• I was cooking when the phone rang. (vergül yoxdur)

İndi when ilə while fərqinə gələk. Sadə qayda budur: when qısa hadisənin yanında dayanır, while isə uzun prosesin yanında dayanır.

• When + Past Simple: When the phone rang, I was cooking.
• While + Past Continuous: While I was cooking, the phone rang.

İki cümlə eyni mənanı verir, sadəcə söz sırası fərqlidir. Əgər "while" ilə qısa hadisə yazarsan (while the phone rang), cümlə qəribə görünür, çünki zəng çalmaq uzun proses deyil.

Bir də vacib şey: bir sıra ardıcıl hadisəni danışanda hamısı Past Simple-da olur, çünki hər biri bitir və növbəti başlayır. She opened the door, saw the cat and laughed. Burada heç bir hərəkət digərinin ortasına düşmür, ona görə Continuous lazım deyil. Past Continuous yalnız o halda gəlir ki, bir şey "artıq gedir" və başqa şey onun üstünə düşür.

Nümunə ilə yoxlayaq. İki cümləyə baxaq:

• When I arrived, she cooked dinner. Mən gələndə o nahar bişirdi. (əvvəl gəldim, sonra o bişirməyə başladı: iki ardıcıl hadisə)
• When I arrived, she was cooking dinner. Mən gələndə o nahar bişirirdi. (mən gələndə bişirmə artıq gedirdi)

Cəmi bir fel forması dəyişdi, amma məna tamam fərqlidir. Azərbaycan dilində də bu fərq var: "bişirdi" və "bişirirdi". İngilis dilində bunu felin forması göstərir.

Söz ehtiyatın genişləndikcə bu cümlələri qurmaq asanlaşır. Hər gün 10 yeni fel üçün ingilis dili öyrənmək üçün sözlər siyahısından istifadə et və hər biri ilə "while ... was/were ..., ... rang/arrived" tipli iki hissəli cümlə quraraq yoxla.

Canlı dialoq: gecə gələn zəng

İndi bütün bunlar real danışıqda necə səslənir? Şirvanda iki iş yoldaşı, Vüqar və Ülkər, bazar ertəsi səhər ofisdə söhbət edirlər. Ülkər dünən axşam Vüqara zəng edib, amma Vüqar telefonu götürməyib.

Dialoqda bütün qaydalar var. Where were you? sualı və No, I wasn't cavabı be feli ilə gedir. I was watching və We were sitting davam edən prosesləri göstərir. I was cooking when I remembered cümləsində uzun proses (bişirmək) və qısa hadisə (xatırlamaq) yan-yanadır. While I was talking, he said isə while ilə qurulmuş cümlədir.

İnkar, sual və qısa cavab

Əgər be felinin inkar və sual qaydasını bilirsənsə, burada yeni heç nə yoxdur. Past Continuous-un köməkçisi be felinin özüdür, deməli ona did lazım deyil.

İnkar: was/were-dən sonra not qoyulur, adətən qısa deyilir: wasn't və weren't. Ardınca -ing gəlir.

• I wasn't sleeping. Yatmırdım.
• She wasn't working. O işləmirdi.
• We weren't waiting. Biz gözləmirdik.

Sual: was/were mübtədadan əvvələ keçir. Sual sözü varsa, o ən əvvəldə dayanır.

• Were you sleeping? Yatırdın?
• Was it raining? Yağış yağırdı?
• What were you doing at nine? Saat doqquzda nə edirdin?
• Where was she going? O hara gedirdi?

Qısa cavab: sualdakı köməkçi cavabda təkrar olunur, -ing düşür.

• Were you sleeping? Yes, I was. / No, I wasn't.
• Was it raining? Yes, it was. / No, it wasn't.
• Were they working? Yes, they were. / No, they weren't.

Diqqət et: müsbət qısa cavabda qısaltma olmur (Yes, I was), mənfi qısa cavabda isə olur. Bu da birinci dərsdəki qaydadır.

Qaydanı Present Simple dərsindəki do/does qaydası ilə müqayisə et: orada köməkçi do/does idi, Past Simple-da did, burada isə be feli köməkçidir. Yoxlama yolu eynidir: cümlədə -ing varsa, köməkçi be feli olmalıdır, do/does/did yox.

Azərbaycanlıların Past Continuous ilə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu ana dilimizdəki "-ırdı" quruluşunu ingiliscəyə düz köçürməkdən gəlir. Onları bir dəfə görmək kifayətdir ki, öz nitqində tanıyasan:

Dördüncü səhv ən inadkardır, çünki Past Simple dərsində öyrəndiyimiz didn't və Did hələ təzədir və həvəslə hər yerə qoyulur. Sadə yoxlama: cümlədə was/were görürsənsə, did lazım deyil. Altıncı səhvdə isə sual özünə ver: bu hadisə uzun prosesdir, yoxsa bir anlıq nöqtədir? Nöqtə həmişə Past Simple-dadır.

Bu cür səhvlərin daha geniş siyahısı üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsinə də baxa bilərsən.

Ev tapşırığı: dünənin hekayəsi

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Dəftərə və ya telefonuna dünən haqqında 8 cümlə yaz. Plan belə ola bilər:

1. Dünən saat 8-də nə edirdin: At eight, I was having breakfast.
2. Ailə üzvü nə edirdi: My mother was reading the news.
3. Eyni anda iki hərəkət: While I was studying, my brother was playing games.
4. Hava: It was snowing and it was cold.
5. Bir proses və bir hadisə: I was walking to work when I met an old friend.
6. Bir inkar cümlə: I wasn't sleeping at midnight.
7. Bir sual (dostuna yaz): What were you doing at ten?
8. Bir qısa cavab: Were you at home? Yes, I was.

Yazdıqlarını ucadan oxu və hər cümlədə iki sual ver: cümlədə was/were və -ing ikisi də varmı? Qısa hadisə Past Simple-dadırmı? Bu iki yoxlama avtomatik olanda Past Continuous da avtomatik olacaq.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır və növbəti dərsin düyməsi yaşıl rəngə boyanacaq. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

İndi iki keçmiş zamanı bilirsən: Past Simple (bitmiş hadisə) və Past Continuous (davam edən proses). Növbəti dərsdə sual sözlərinə keçəcəyik: What, Where, When, Who, How. Bu dərsdə gördüyün What were you doing? və Where was she going? kimi suallar, həmçinin əvvəlki dərsdəki Where did you go? məhz oradan gəlir. Hər sual sözünü hər zamanla necə qurmağı bir yerdə yığacağıq.

Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin Past Continuous haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir. Əgər cümlələrini kimsə dərhal düzəltsin istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.

Tez-tez verilən suallar