Be feli: am/is/are
Keçdiyin dərslər: 0 / 46
Bu, ingilis dili qrammatikası kursumuzun birinci dərsidir. Hər şey buradan başlayır: be feli olmadan ingiliscə nə özünü təqdim etmək, nə yaşını demək, nə də "evdəyəm" kimi sadə bir cümlə qurmaq olur. Dərsi oxuyub keçmək yox, edə-edə öyrənmək üçün qurmuşuq: qaydanın hər kiçik hissəsindən sonra bir məşq bölməsi var. Cavabı seçən və ya yazan kimi düzgün olub-olmadığını və niyə belə olduğunu görəcəksən.
Əgər evdə ingilis dili öyrənmək qərarına gəlmisənsə, bu kurs məhz sənin üçündür: hər dərs 20-30 dəqiqə çəkir, ardıcıllıqla gedir və hər biri əvvəlkinin üzərində qurulur.
Be feli nədir və niyə birinci dərsdir
Azərbaycan dilində "Mən tələbəyəm" deyəndə ayrıca fel işlətmirik. Bütün məna -əm şəkilçisinin içindədir: tələbəyəm, evdəyəm, yorğunam. İngilis dilində isə belə şəkilçi yoxdur. Onun yerinə cümləyə ayrıca bir fel qoyulur və bu fel be-dir. Mənası təxminən "olmaq" deməkdir, amma əksər hallarda Azərbaycan dilinə ayrıca söz kimi tərcümə olunmur.
Müqayisə et:
- Mən tələbəyəm. → I am a student.
- O, evdədir. → She is at home.
- Biz hazırıq. → We are ready.
- Hava soyuqdur. → It is cold.
Gördüyün kimi, Azərbaycan dilində şəkilçinin gördüyü işi ingiliscədə am, is, are görür. Ona görə də bu fel olmadan cümlə "yarımçıq" qalır. "I student" deyən adamı başa düşərlər, amma bu, ingilis dilində qrammatik səhvdir. Be feli həm də sonrakı dərslərin təməlidir: Present Continuous (I am reading), məchul növ (It is made) və bir çox başqa quruluş məhz bu feldən başlayır.
am, is, are: kim üçün hansı forma
İndiki zamanda be felinin üç forması var və hansının işlənəcəyini cümlənin kimdən bəhs etdiyi müəyyən edir. Qayda çox sadədir və istisnası yoxdur:
Bir şeyə xüsusi diqqət et: you həm "sən", həm də "siz" deməkdir və hər iki mənada are ilə işlənir. "You is" heç vaxt deyilmir. Bir də, cümlədə ad və ya isim olanda onu əvəzliklə yoxla: Leyla → she → is; my friends → they → are; the car → it → is.
Be feli ilə ən çox deyilən şeylər bunlardır:
- Kimlik və peşə: I am Murad. She is an engineer.
- Yaş: I am 25. My son is seven. (Azərbaycan dilində "yaşım var" deyirik, ingiliscədə isə be feli işlənir.)
- Haradan olmaq: We are from Baku.
- Yer: The keys are on the table. He is at work.
- Hal və hiss: I am tired. They are hungry. It is cold.
İndi yoxla. Hər sualda düzgün formanı seç: seçən kimi nəticəni və izahı görəcəksən.
I ___ a student.
- am
- is
- are
I ilə yalnız am işlənir: I am a student (Mən tələbəyəm).
She ___ from Ganja.
- am
- is
- are
She təkdir, üçüncü şəxsdir, ona görə is: She is from Ganja.
We ___ at home now.
- am
- is
- are
We cəmdir, cəm şəxslərlə are işlənir.
My brother ___ a doctor.
- am
- is
- are
My brother bir nəfərdir, yəni he deməkdir. He ilə is.
You ___ very kind.
- am
- is
- are
You həm tək (sən), həm cəm (siz) mənasında həmişə are ilə işlənir.
The books ___ on the table.
- am
- is
- are
The books cəmdir, yəni they. They ilə are.
Qısaldılmış formalar: I'm, she's, they're
Kitabda "I am" yazılır, amma canlı danışıqda demək olar ki, həmişə I'm eşidəcəksən. Bu, ayrı qayda deyil: sadəcə be felinin ilk hərfi düşür və onun yerinə apostrof (') qoyulur. Film izləyəndə və ya ingilis dilində mahnı dinləyəndə məhz bu qısa formaları eşidirsən, ona görə onları tanımaq və özün də işlətmək vacibdir.
Qısa formalarda üç tələ var və onlar hətta ingilis dilini çoxdan öyrənənləri də aldadır:
- it's (it is) və its (onun): It's a cat. Its name is Pişik.
- they're (they are) və their (onların): They're my friends. Their house is big.
- you're (you are) və your (sənin): You're late. Your bag is here.
Rəsmi məktubda və imtahan essesində tam formanı (I am, it is) yazmaq daha düzgündür. Danışıqda və mesajlaşmada isə qısa forma təbii səslənir.
I am tired. → ___ tired.
I am danışıqda I'm olur. Apostrof düşən a hərfinin yerini göstərir.
She is my sister. → ___ my sister.
She is → she's. Eyni qayda he və it üçün də keçərlidir: he's, it's.
They are late. → ___ late.
They are → they're. Diqqət: their (onların) başqa sözdür.
It is cold today. → ___ cold today.
It is → it's. Its (onun, apostrofsuz) mülkiyyət bildirir, be feli deyil.
We are ready. → ___ ready.
We are → we're.
You are right. → ___ right.
You are → you're. Your (sənin) ilə qarışdırma.
İnkar cümlə: not sözü harada dayanır
Azərbaycan dilində inkarı "deyil" sözü ilə qururuq: Mən yorğun deyiləm. İngiliscədə isə not sözü birbaşa be felindən sonra gəlir. Başqa heç nə dəyişmir:
- I am not tired. → I'm not tired.
- She is not at home. → She isn't at home. (və ya She's not at home.)
- They are not students. → They aren't students. (və ya They're not students.)
Qısa inkar formalarının iki variantı da düzgündür: He isn't here və He's not here. Danışıqda ikisini də eşidəcəksən. Mənada fərq yoxdur, sadəcə "He's not" bir az daha vurğulu səslənir.
I ___ hungry.
- am not
- amn't
- isn't
I am not və ya I'm not. Amn't forması standart ingilis dilində yoxdur.
He is not at work. → He ___ at work.
is not → isn't. Başqa variant: He's not at work.
They are not students. → They ___ students.
are not → aren't. Başqa variant: They're not students.
My phone ___ new.
- isn't
- aren't
- amn't
My phone bir əşyadır, yəni it: It isn't new.
We ___ from Baku. We're from Shaki.
- isn't
- aren't
- am not
We ilə inkar aren't olur.
You ___ late. Sit down, please. (inkar)
You ilə are not → aren't: You aren't late (Gecikməmisən).
Sual cümləsi və qısa cavablar
Azərbaycan dilində sual cümləsində söz sırası çox vaxt dəyişmir, sualı intonasiya və ya "mı/mi" şəkilçisi düzəldir: Sən müəllimsən? İngiliscədə isə sual qurmaq üçün be feli mübtədadan əvvələ keçir:
- You are a teacher. → Are you a teacher?
- She is at home. → Is she at home?
- They are from Baku. → Are they from Baku?
- I am late. → Am I late?
Sual sözü olanda (where, who, how və s.) o, ən əvvələ gəlir, qalan sıra eyni qalır: Where are you from? (Haradansan?), How old is your sister? (Bacın neçə yaşındadır?)
İngilis dilində "bəli" və ya "xeyr" ilə tək qalmaq bir az kobud səslənir. Ona görə qısa cavab verilir: Yes/No + əvəzlik + be feli.
___ you a teacher?
- Am
- Is
- Are
Sualda be feli irəli keçir: You are → Are you…?
___ she your friend?
- Am
- Is
- Are
She is → Is she…?
Are you tired? Yes, ___
- I am.
- I'm.
- I is.
Müsbət qısa cavabda qısaltma işlənmir: Yes, I am. Amma Yes, I'm səhvdir.
Is it expensive? No, ___
- it isn't.
- it aren't.
- it's not am.
Mənfi qısa cavabda qısaltma olur: No, it isn't və ya No, it's not.
___ they at school today? (sual)
They are → Are they…?
Is your father at home? Yes, he ___.
Müsbət qısa cavab: Yes, he is. Qısaltma olmadan.
Canlı dialoq: be feli real söhbətdə
Qaydanı ayrı-ayrı cümlələrdə gördük. İndi onun real söhbətdə necə səsləndiyinə baxaq. Aşağıdakı dialoqda Nigar Londonda dil kursunun ilk günündə yeni tanışı Tom ilə danışır. Hər sətirdə be felini tap və onun niyə məhz həmin formada olduğunu özünə izah et:
- Tom: Hi! I'm Tom. Are you new here? (Salam! Mən Tomam. Sən buralarda yenisən?)
- Nigar: Yes, I am. I'm Nigar. (Bəli. Mən Nigaram.)
- Tom: Nice to meet you, Nigar. Where are you from? (Tanış olduğuma şadam. Haradansan?)
- Nigar: I'm from Azerbaijan, from Baku. Are you from London? (Azərbaycandan, Bakıdan. Sən Londondansan?)
- Tom: No, I'm not. I'm from Manchester. My parents are in Manchester, but my sister is here. (Yox. Mançesterdənəm. Valideynlərim Mançesterdədir, bacım isə buradadır.)
- Nigar: Is she a student too? (O da tələbədir?)
- Tom: No, she isn't. She's a nurse. The hospital is near here. (Yox. O, tibb bacısıdır. Xəstəxana buraya yaxındır.)
- Nigar: Oh, that's nice. Is our teacher here? (Nə yaxşı. Müəllimimiz buradadır?)
- Tom: Not yet. She's always five minutes late! (Hələ yox. O həmişə beş dəqiqə gecikir!)
Dialoqda be felinin dərsdə öyrəndiyimiz bütün halları var: tanışlıq (I'm Tom), haradan olmaq (I'm from Manchester), yer (My parents are in Manchester), peşə (She's a nurse), inkar (No, I'm not), sual (Is she a student?) və qısa cavab (Yes, I am). Dialoqu ucadan oxu, sonra Nigarın yerinə öz adını, şəhərini və peşəni qoyaraq təkrar et. Bu sadə məşq qaydanı yaddaşdan nitqə keçirməyin ən sürətli yoludur.
Gündəlik danışıqda be feli ilə qurulan bəzi hazır ifadələri də əzbərlə. Onlar o qədər tez-tez işlənir ki, düşünmədən deyilməlidir:
- I'm fine, thanks. Yaxşıyam, sağ ol.
- I'm sorry. Bağışla, üzr istəyirəm.
- I'm busy right now. Hazırda məşğulam.
- It's OK. Problem deyil, normaldır.
- It's late. Gecdir.
- Are you sure? Əminsən?
- That's right. Düzdür.
- We're ready. Biz hazırıq.
Azərbaycanlıların be feli ilə ən çox etdiyi 6 səhv
Bu səhvlərin hamısı bir yerdən gəlir: ana dilimizdəki quruluşu ingiliscəyə köçürürük. Onları bir dəfə görmək kifayət edir ki, öz nitqində tanıyasan:
Dördüncü səhv xüsusilə inadkardır. Be feli "kimdir, necədir, haradadır" sualına cavab verir. Hərəkəti (işləmək, oxumaq, yaşamaq) isə adi fel bildirir və ona be lazım deyil. Növbəti dərslərdə Present Simple-ə keçəndə bu fərq daha aydın görünəcək. İndilik sadə yoxlama: cümlədə works, lives, likes kimi bir fel varsa, yanına is qoyma.
Səhvləri azaltmağın ən yaxşı yolu çox nümunə görməkdir. Lüğət ehtiyatını genişləndirmək üçün ingilis dili öyrənmək üçün sözlər siyahımızdan gündə 10 söz götür və hər biri ilə be feli olan bir cümlə qur: The window is open. The coffee is hot.
Ev tapşırığı: özünü təqdim et
Testdən əvvəl qaydanı bir dəfə də öz həyatına tətbiq et. Dəftərə və ya telefonuna ingilis dilində özün haqqında 8 cümlə yaz, hər birində be feli olsun. Nümunə plan:
- Adın: I'm Kamran.
- Yaşın: I'm 28.
- Haradan olduğun: I'm from Lankaran.
- Peşən: I'm an accountant.
- Ailə üzvlərindən biri: My brother is a student.
- Bir inkar cümlə: I'm not married.
- Bir sual: Are you from Baku too?
- Bu gün özünü necə hiss etdiyin: I'm tired but happy.
Yazdıqlarını ucadan oxu. Hər cümlədə özünə sual ver: bu, I-dir, tək şəxsdir, yoxsa cəmdir? Bu yoxlama vərdişə çevriləndə am, is və are formaları avtomatik gələcək.
Yekun test
Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır və növbəti dərsin düyməsi yaşıl rəngə boyanacaq. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.
I ___ twenty years old.
- am
- is
- are
Azərbaycan dilində Mənim iyirmi yaşım var deyirik, amma ingilis dilində yaş be ilə deyilir: I am twenty.
Ali and Leyla ___ cousins.
- is
- are
- am
İki nəfər cəmdir, yəni they: are.
The weather ___ nice today.
- is
- are
- am
The weather təkdir: is.
I ___ not ready yet.
I am not. Qısa forma: I'm not ready.
She is a nurse. → ___ a nurse. (qısa forma)
She is → She's.
___ your parents in Baku?
- Is
- Are
- Am
Your parents cəmdir: Are your parents…?
Hansı cümlə düzgündür?
- I agree with you.
- I am agree with you.
- I'm agree with you.
Agree özü feldir, be feli ilə işlənmir. Azərbaycan dilindəki razıyam sözü bizi səhvə salır.
Hansı cümlə düzgündür?
- He a good student.
- He is a good student.
- He are a good student.
İngilis cümləsində fel mütləqdir. Azərbaycan dilində O yaxşı tələbədir deyəndə ayrıca fel yoxdur, ingiliscədə is lazımdır.
We ___ hungry. We had lunch an hour ago. (inkar)
Bir saat əvvəl nahar etmişik, deməli ac deyilik: We aren't hungry. Variant: We're not hungry.
Is this your bag? No, it ___.
- isn't
- aren't
- not is
No, it isn't.
Are you from Sumgait? Yes, ___
- I am.
- I'm.
- I are.
Müsbət qısa cavabda qısaltma yoxdur: Yes, I am.
They ___ in the classroom. They're in the library.
- isn't
- aren't
- am not
They ilə inkar: aren't.
Növbəti addım
Be feli ingilis dilinin "skeletidir". Növbəti dərsdə şəxs əvəzlikləri və mülkiyyət sifətlərinə keçəcəyik: I və me, my və mine arasındakı fərq. Bu dərsdə gördüyün its, their, your sözləri də oradan gəlir.
Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin be feli haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir. Əgər qısa vaxtda danışmağa başlamaq istəyirsənsə və suallarına cavab verən birinin olmasını üstün tutursansa, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.