Have got və has got: ingiliscə "mənim ... var" necə deyilir

Bu, ingilis dili qrammatikası kursumuzun on birinci dərsidir. This, that, these, those dərsində bir sual açıq qaldı: əlindəki çantanı göstərməyi öyrəndik, bəs o çantanın sənin olduğunu necə deyəcəksən? Azərbaycan dilində bunun üçün bir söz var: var. "Mənim bir qardaşım var", "Onun maşını var", "Başım ağrıyır, yəni baş ağrım var". İngiliscədə isə bu sözün qarşılığı have got və ya has got-dur.

Bu dərsdə sənə həm bu quruluşu, həm də ən çox edilən iki səhvi göstərəcəyik: "var" sözünün hər yerdə have olmadığını (I have 20 years səhvini birinci dərsdən xatırlayırsan) və there is ilə fərqi. Dərs məşq üzərində qurulub: hər hissədən sonra bir məşq bölməsi var, cavabı seçən kimi nəticəni və niyə belə olduğunu görürsən. Sonda 12 suallıq yekun test gözləyir.

Have got və has got: "mənim var" ingiliscə

Azərbaycan dilində sahiblik "var" sözü ilə deyilir və sahib ismin yiyəlik halında dayanır: mənim kitabım var, onun evi var. İngilis dilində isə sahib mübtəda olur və fel onu əşya ilə bağlayır: I have got a book sözün-sözünə "mən bir kitaba maliklə". Yəni fikir eynidir, cümlənin quruluşu tərsinədir.

Forma çox sadədir və Present Simple dərsindəki -s qaydasına bənzəyir: I, you, we, they ilə have got, he, she, it ilə has got. Mübtəda ad olarsa, onu əvəzliklə əvəz et (Dərs 2): Fuad = he, my parents = they.

Gündəlik danışıqda demək olar ki, həmişə qısa forma işlənir: have → 've, has → 's. Yəni I've got, you've got, we've got, they've got və he's got, she's got, it's got. Rəsmi yazıda tam forma yazılır, danışıqda isə qısa forma təbiidir. Əsas yadda saxlanacaq nöqtə budur: got həmişə yerində qalır və dəyişmir, dəyişən yalnız have/has-dır.

Bəs "var" sözünün qarşılığı hər yerdə eyni deyil. There is / there are dərsindən xatırla: "otağımda stol var" deyəndə yerdə nəyin olduğunu bildiririk, ona görə There is a table in my room deyirik. Amma "mənim stolum var" deyəndə sahibliyi bildiririk, ona görə I have got a table. Deməli, özünə bir sual ver: var sözü yerdən danışır, yoxsa kimin nəyi olduğundan? Yerdən danışırsa, there is. Sahiblikdən danışırsa, have got.

İndi yoxla. Hər cümlədə mübtədanı tap, onu əvəzliklə əvəz et və have yoxsa has olduğunu seç.

Nəyi deyirik: əşya, ailə, görünüş, xəstəlik

Azərbaycanca "var" dörd əsas yerdə işlənir və dördü üçün də have got uyğundur:

• Əşya və mülk: I've got a new bike. (Mənim yeni velosipedim var.) We've got a flat in Baku. (Bizim Bakıda mənzilimiz var.)
• Ailə və dostlar: She's got two sisters. (Onun iki bacısı var.) Tahir has got a lot of friends. (Tahirin çoxlu dostu var.)
• Xarici görünüş: My brother has got blue eyes. (Qardaşımın mavi gözləri var.) Aynurə has got long dark hair. (Aynurənin uzun qara saçı var.)
• Xəstəlik və hiss: I've got a headache. (Başım ağrıyır.) He's got a cold. (O soyuqdəymişdir.) I've got a lot of work. (Çoxlu işim var.)

Burada bir diqqətəlayiq məqam var: Azərbaycan dilində "başım ağrıyır" deyirik, ingiliscədə isə "mənim baş ağrım var" kimi düşünürük: I've got a headache. Bu, sözün-sözünə tərcümə edilə bilməyən nümunələrdən biridir və bütövlükdə yadda saxlamaq lazımdır. Eyni qayda ilə a cold, a cough, a temperature (qızdırma), a toothache (diş ağrısı) deyilir.

İndi bir tələyə diqqət: əvəzliklər dərsində gördük ki, 's işarəsi üç mənada işlənir. have got ilə birlikdə 's yenə has mənasındadır. Hansı mənada olduğunu ardınca gələn sözə baxaraq tapa bilərsən:

Qayda belədir: 's + got = has. 's + sifət, peşə və ya -ing = is. Ad + 's + isim = kimin olduğunu bildirir. Sən bu üçünü yan-yana görəndə çaşa bilərsən, amma sözdən sonra nə gəldiyinə baxsan, heç bir çaşqınlıq qalmaz.

İnkar, sual və qısa cavab

Bu hissə be feli dərsindəki qaydaya çox bənzəyir, çünki have burada köməkçi fel kimi davranır. Yəni ayrıca do/does lazım deyil. İnkar üçün not have/has-dan sonra gəlir, sual üçün have/has mübtədadan əvvələ keçir:

Burada Present Simple dərsindən gələn adət səni aldada bilər. Orada inkar don't / doesn't, sual Do / Does idi. Amma have got ilə do və does işlənmir: I don't got və Do you got səhvdir. Səbəbi odur ki, have artıq cümlədə köməkçi rolundadır, got isə əsas sözdür və dəyişmir. Yoxlamaq üçün: haven't got və hasn't got deyirsən, don't got demirsən.

Qısa cavab da be feli ilə eynidir: sualın köməkçisini təkrar edirsən, got əlavə etmirsən. Müsbətdə qısaltma yoxdur, mənfidə var:

• Have you got a brother? Yes, I have. / No, I haven't. (Qardaşın var? Bəli, var. / Xeyr, yoxdur.)
• Has she got a laptop? Yes, she has. / No, she hasn't. (Onun noutbuku var? Bəli. / Xeyr.)
• Have they got a garden? Yes, they have. / No, they haven't.

Sual sözü olanda onu ən əvvələ qoy: What have you got in your bag? (Çantanda nə var?), How many sisters has she got? (Onun neçə bacısı var?). Bunlar sonrakı dərslərdə daha geniş açılacaq, amma indi quruluşu görməyin zərəri yoxdur: sual sözü, sonra have/has, sonra mübtəda, sonra got.

Have ilə fərq və tələlər

İngilis dilində "var" demək üçün have got yeganə yol deyil. Eyni mənanı adi have da verir: I have a brother və I've got a brother eyni deməkdir. Fərq üslubdadır: have got daha çox gündəlik, xüsusilə Britaniya danışığında rast gəlinir, have isə hər yerdə, xüsusilə Amerika ingiliscəsində işlənir. Hər ikisi düzgündür, yalnız qarışdırmaq olmaz.

Qaydanı belə yadda saxla: ya got ilə və do-suz, ya got-suz və do ilə. She doesn't have got a car və ya Do you have got a pen? iki sistemi qarışdırır, ona görə səhvdir. Bu, əvvəlki dərsdəki "üçlü uyğunluq" fikrinə bənzəyir: cümlənin hissələri eyni sistemdən olmalıdır.

Bir fərq də var: have got yalnız indiki sahiblik üçündür. Hərəkət üçün (yemək, duş almaq, söhbət etmək) yalnız adi have işlənir və got əlavə olunmur:

• I have breakfast at 8. (Səhər yeməyini saat 8-də yeyirəm.) Burada I've got breakfast demək olmaz.
• She has a shower every morning. (O hər səhər duş alır.)
• We have lunch together. (Nahar edirik.)
• Do you have a good time? (Yaxşı vaxt keçirirsən?)

Burada hərəkət olanda have "sahib olmaq" mənasında deyil, "etmək, yemək, almaq" mənasındadır. Bu, Present Continuous dərsində gördüyümüz iki üzlü fellərdən biridir və o dərsdə də deyilmişdi ki, have "sahib olmaq" mənasında -ing almır.

İkinci böyük tələ yaşdır. Azərbaycanca "mənim 20 yaşım var" deyirik, ona görə I have 20 years demək istəyirik. Bu, birinci dərsdə də göstərdiyimiz səhvdir: ingiliscədə yaş be feli ilə deyilir, I am 20. Çünki yaş sənin əşyan yox, vəziyyətindir. Eyni məntiqlə I am hungry, I am cold deyilir, I have hunger demirik.

Üçüncü tələ yerlərdir. "Şəhərimizdə park var" cümləsində "var" sahiblik yox, mövcudluq bildirir, ona görə There is a park in our city deyilir. In our city has a park səhvdir.

Canlı dialoq: Lerikdə dağ evinin qarşısında

Qaydanı ayrı-ayrı cümlələrdə gördük. İndi onun real söhbətdə necə səsləndiyinə baxaq. Ramil Lerikdə dağ evi icarəyə götürüb və ev sahibi Sevinclə görüşür. Hər sətirdə have got və ya ona yaxın bir quruluş tapmağa çalış:

• Ramil: Hello, Sevinc! Has the house got Wi-Fi? (Salam, Sevinc! Evdə Wi-Fi var?)
• Sevinc: Yes, it has. And it's got a big garden too. (Bəli, var. Böyük bağı da var.)
• Ramil: Great! Have you got a key for the garden door? (Əla! Bağ qapısının açarı sizdə var?)
• Sevinc: Yes, I have. Here you are. (Bəli, var. Buyurun.)
• Ramil: How many rooms has it got? (Neçə otağı var?)
• Sevinc: It's got three rooms. There is a fireplace in the living room. (Üç otağı var. Qonaq otağında kamin var.)
• Ramil: Perfect. I've got two small children, so we need a lot of space. (Əladır. İki balaca uşağım var, ona görə çoxlu yer lazımdır.)
• Sevinc: Don't worry. We haven't got any neighbours here, so it's very quiet. (Narahat olma. Burada qonşumuz yoxdur, ona görə çox sakitdir.)
• Ramil: And I'm 35, so I'm happy with some quiet! (Mən 35 yaşındayam, sakitliyə şadam!)

Dialoqda dərsin hər hissəsi var: sual (Has the house got Wi-Fi?), qısa cavab (Yes, it has. Yes, I have), müsbət (it's got a big garden, I've got two children), inkar (We haven't got any neighbours), yer üçün there is (There is a fireplace) və yaş üçün be feli (I'm 35). Qeyd et ki, inkar cümlədə any işləndi: bu, some və any dərsindəki qaydadır.

Dialoqu ucadan oxu, sonra Ramilin yerinə özün oyna: bu dəfə öz evinin və ailənin haqqında danış. İlk gündə hər cümlə yavaş gələ bilər, amma bir-iki gündən sonra "mənim ... var" sözü avtomatik I've got-a çevriləcək. Bu tipli məşqləri evdə təkbaşına etmək asandır, evdə ingilis dili öyrənmək üçün resurslar siyahısına da baxa bilərsən.

Gündəlik danışıqda bu quruluşdan yaranan bir neçə hazır ifadəni də əzbərlə:

• Have you got the time? Saat neçədir? (sözün-sözünə: vaxtınız var?)
• I've got an idea! Mənim bir fikrim var!
• I've got a problem. Mənim problemim var.
• I've got to go. Getməliyəm. (Bu, məcburiyyətdir, daha sonrakı dərslərdə açılacaq.)
• Have you got any questions? Suallarınız var?
• He's got a good sense of humour. Onun yaxşı yumor hissi var.

Azərbaycanlıların bu mövzuda ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlər də ana dilindən gəlir. Azərbaycan dilində "var" sözü hər şeyə uyğun gəlir (sahiblik, yer, yaş, hətta hiss), ona görə ingiliscədə də həmişə eyni sözü işlətmək istəyirik. Onları bir dəfə görmək kifayətdir:

Üçüncü səhvlə ikincini birləşdirmək olar: got ilə do heç vaxt, do ilə got heç vaxt. Dördüncü və beşinci səhvlər isə eyni köklə bağlıdır: Azərbaycan dilində "var" hər şey üçün işləyir, ingilis dilində isə sahiblik üçün have got, yer üçün there is, yaş üçün be lazımdır. Daha çox tipik səhv görmək istəsən, azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısına bax.

Ev tapşırığı: öz həyatını have got ilə danış

Testdən əvvəl qaydanı real həyatda yoxla. Aşağıdakı 8 cümləni ucadan de, hər dəfə öz həyatından nümunə seç:

1. Əşya haqqında: I've got a laptop.
2. Ailə haqqında: I've got two sisters. və ya I haven't got any brothers.
3. Dostunun xarici görünüşü haqqında: She's got long dark hair.
4. Sənin özünün yaşın haqqında: I'm 28. (have yox!)
5. Bir sual: Have you got a car? və cavab: Yes, I have.
6. Başqası haqqında inkar: He hasn't got a bike.
7. Otağın haqqında there is ilə: There is a lamp on my desk.
8. Hərəkət haqqında have ilə: I have tea in the morning.

Hər cümlədən əvvəl özünə iki sual ver: sahiblikdir, yoxsa yerdir? Mübtəda he/she/it-dirsə, has olmalıdır. İki-üç gün belə etsən, "mənim var" sözü özü-özünə I've got kimi çıxacaq.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var və "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə "mənim var" demək üçün lazım olan quruluşu öyrəndin. İndi gündəlik həyatda sənə lazım olacaq növbəti böyük addım keçmişdir. Növbəti dərsdə Past Simple ilə tanış olacağıq: ingiliscədə "dünən nə etdim" necə deyilir, qaydalı fellər (work → worked) və qaydasız fellər (go → went), və have felinin keçmiş forması olan had. Bu dərsdə öyrəndiyin have got keçmişdə işlənmir, orada yalnız had lazım olur. Bu, əvvəlki dərslərdən ən çox istifadə olunacaq mövzulardan biridir.

Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin have got haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir. Əgər suallarına cavab verən birinin olmasını üstün tutursansa, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.

Tez-tez verilən suallar