There is / There are: nə var, harada var deməyi öyrən

Bu, kursun altıncı dərsidir. Beşinci dərsdə Present Simple ilə Present Continuous fərqini öyrəndik və söz verdik ki, növbəti mövzu "nə var, harada var" deməyi öyrədəcək. İngilis dilində bunun üçün ayrıca bir quruluş var: there is və there are. Otağını, mənzilini, şəhərini təsvir etmək, qonağa "yaxınlıqda market var" demək və ya yeni yerdə nə olduğunu soruşmaq üçün məhz bu quruluş lazımdır.

Bu dərsdə yenə hər kiçik hissədən sonra bir məşq bölməsi var. Cavabı seçən və ya yazan kimi düzgün olub-olmadığını və niyə belə olduğunu görəcəksən. Be feli (am, is, are) sənin üçün artıq tanışdır, çünki birinci dərsdə onu ətraflı keçmişik. Bu dərs o feli yeni bir işdə istifadə edir.

"Var" sözü ingiliscə necə deyilir

Azərbaycan dilində nə olduğunu demək çox asandır: Otaqda stol var. Şəhərdə park var. Çantamda iki kitab var. Bütün işi "var" sözü görür. İngilis dilində isə "var" kimi ayrıca bir söz yoxdur. Onun yerinə there is və ya there are deyilir, yəni əslində be feli yenə işə düşür.

Müqayisə et:

• Otaqda stol var. → There is a table in the room.
• Otaqda iki stul var. → There are two chairs in the room.
• Küçədə bank var. → There is a bank on the street.
• Şəhərdə üç muzey var. → There are three museums in the city.

Qayda belədir: tək isim üçün there is, cəm isim üçün there are. Fel (is və ya are) onun ardınca gələn isimə uyğunlaşır. Be felinin hansı formasını seçmək lazım olduğunu artıq bilirsən: tək olan hər şeyə is, cəm olan hər şeyə are. Fərq yalnız ondadır ki, burada mübtəda there sözüdür, amma fel ondan sonra gələn isimə baxır.

Cümlənin quruluşu həmişə eynidir: There is / There are + nə var + harada var. Yer ifadəsi (in the room, on the street, near the station) adətən cümlənin sonuna gəlir:

• There is a lamp on the desk. (Masanın üstündə lampa var.)
• There are some books on the shelf. (Rəfdə bir neçə kitab var.)
• There is a small cafe near my school. (Məktəbimin yanında kiçik kafe var.)

Tək isimdən əvvəl a və ya an gəlir: a table, an apple. Artikllərin tam izahı 9-cu dərsdə olacaq, indilik belə yadda saxla: sait səsi ilə başlayan sözdən əvvəl an (an orange, an old car), qalanından əvvəl a (a window, a big room).

Danışıqda there is demək olar ki, həmişə there's kimi qısalır: There's a cafe near my house. Bu, 1-ci dərsdəki she's, it's qaydasının eynisidir. Cəm formanın qısa variantı isə yazıda işlənmir, ona görə həmişə tam there are yaz.

İndi yoxla. Hər tapşırıqda tək və ya cəm isimə baxıb düzgün quruluşu seç.

İnkar: there isn't və there aren't

Azərbaycan dilində "yoxdur" deyirik: Otaqda televizor yoxdur. İngiliscədə isə not sözü be felindən dərhal sonra gəlir. Bu, 1-ci dərsdə öyrəndiyin inkar qaydasının eynisidir:

• There is not a TV in the room. → There isn't a TV in the room.
• There are not two beds here. → There aren't two beds here.

Əksər hallarda inkar cəm isimlərlə any sözü ilə birlikdə işlənir: There aren't any shops here (Burada heç bir mağaza yoxdur). Any sözünün nə vaxt və necə işləndiyini 7-ci dərsdə ayrıca keçəcəyik. İndilik bu cümləni hazır nümunə kimi qəbul et.

Burada çox vacib bir şey var: there is / there are cümləsində be feli olduğu üçün inkar və sual üçün do/does lazım deyil. 3-cü dərsdə Present Simple ilə doesn't işlətmişdik, amma onun işi adi fellərlədir. Be feli yanındadırsa, ona toxunmaq olmaz:

• Düzgün: There isn't a garden.
• Səhv: There doesn't a garden.

Danışıqda inkar üçün başqa bir yol da var: there's no və ya there are no. Mənası eynidir, sadəcə daha vurğulu səslənir: There's no milk (Süd yoxdur), There are no chairs (Heç bir stul yoxdur). İkisi də düzgündür.

Sual və qısa cavablar: Is there? Are there?

Azərbaycan dilində sual yaratmaq üçün "mı/mi" şəkilçisini qoyuruq: Yaxınlıqda market var mı? İngiliscədə isə be feli mübtədadan əvvələ keçir. Bu qaydanı 1-ci dərsdə Are you…? ilə görmüşdük. İndi eyni şey there ilə olur:

• There is a market near here. → Is there a market near here?
• There are parks in your city. → Are there any parks in your city?

Cavab verəndə yenə qısa cavab işlədilir: Yes, there is, No, there isn't, Yes, there are, No, there aren't. Müsbət qısa cavabda qısaltma olmur: Yes, there's demirik. Mənfi cavabda isə qısaltma təbiidir.

Nə qədər olduğunu soruşmaq üçün How many işlənir. Sual sözü ən əvvələ gəlir, ondan sonra cəm isim, sonra are there:

• How many rooms are there in your flat? (Mənzilində neçə otaq var?)
• There are three. (Üç dənə var.)

How many həmişə cəm isimlə işlənir, ona görə burada are gəlir, is yox. Beşinci dərsdə gördüyümüz What do you do? kimi suallardan fərqli olaraq burada do yoxdur, çünki be feli sualı özü qurur.

There, it və they: nə vaxt hansını işlətmək

Bu hissə çoxlarını çaşdırır. Sual belədir: "Masanın üstündə kitab var" demək üçün There is a book on the table deməliyik, yoxsa The book is on the table? Hər ikisi düzgündür, amma fərqli situasiyalarda.

• There is a book on the table. Kitabı ilk dəfə xəbər verirsən. Dinləyən onu hələ bilmir.
• The book is on the table. Kitab artıq məlumdur və sən onun yerini deyirsən. Məsələn, kimsə "Kitabım hardadır?" soruşub.

Yəni there is cümləsi yeni məlumat verir. Əgər artıq danışdığın bir şeydən söz açırsansa, əvəzlikdən istifadə et: tək şey üçün it, cəm üçün they. Əvəzlikləri 2-ci dərsdə keçmişik.

• There is a cat on the sofa. It is very small. (Divanda pişik var. O çox kiçikdir.)
• There are two boys at the door. They are my cousins. (Qapıda iki oğlan var. Onlar mənim əmioğlularımdır.)

Bir də siyahıda qayda var. Əgər üstündə bir neçə şey sadalayırsansa, fel ilk adın özünə uyğunlaşır:

• There is a pen and two books on the desk. (Masanın üstündə qələm və iki kitab var.)
• There are two books and a pen on the desk. (Masanın üstündə iki kitab və qələm var.)

Rəsmi yazıda bu qayda bəzən fərqli qəbul olunur, amma gündəlik nitqdə və imtahanın əsas hissəsində ilk isimə baxmaq kifayətdir. Quruluşun mənşəyi və ingilis dilində "varlıq cümlələri" haqqında daha ətraflı məlumat üçün Wikipedia-dakı Existential clause məqaləsinə baxa bilərsən.

Canlı dialoq: yeni mənzil axtarışı

İndi quruluşu real söhbətdə görək. Turan Xaçmazda mənzil icarəyə götürmək istəyir və mənzil sahibi Aytən xanımla telefonla danışır. Hər sətirdə there is, there are və ya əvəzliyi tap, sonra özünə izah et ki, niyə məhz həmin variant seçilib:

• Turan: Hello! Is there a flat for rent in your building? (Salam! Binanızda icarəyə mənzil var?)
• Aytən: Yes, there is. There's a nice flat on the third floor. (Bəli, var. Üçüncü mərtəbədə yaxşı mənzil var.)
• Turan: How many rooms are there? (Neçə otaq var?)
• Aytən: There are two bedrooms, a kitchen and a living room. (İki yataq otağı, mətbəx və qonaq otağı var.)
• Turan: Is there a lift in the building? (Binada lift var?)
• Aytən: No, there isn't. But there are only three floors. (Xeyr, yoxdur. Amma cəmi üç mərtəbə var.)
• Turan: That's fine. Are there any shops near the building? (Eybi yoxdur. Binanın yaxınlığında mağaza var?)
• Aytən: Yes, there are. There's a supermarket next door and there's a pharmacy across the street. (Bəli, var. Yan tərəfdə supermarket, küçənin o biri tərəfində aptek var.)
• Turan: Great. And is there a balcony? (Əla. Balkon var?)
• Aytən: Yes, there is. It's big and sunny. (Bəli. O böyük və günəşlidir.)

Dialoqda dərsin bütün halları var: tək üçün there is, cəm üçün there are, qısa cavab Yes, there is, mənfi cavab No, there isn't, How many…? sualı. Aytən balkon barədə ilk dəfə xəbər verəndə there is işlədir, ondan sonra isə It's big and sunny deyir, çünki balkon artıq söhbətdədir. Bu, dördüncü hissədəki qaydanın canlı nümunəsidir.

Dialoqu ucadan oxu, sonra Turanın yerinə öz şəhərini və mənzilini qoyaraq təkrar et: Is there a park near your house? Are there any cafes in your street? Bu sadə məşq qaydanı yaddaşdan nitqə keçirir. Söz ehtiyatını genişləndirmək üçün ingilis dili öyrənmək üçün sözlər siyahısından otaq və əşya adlarını götürüb hər biri ilə there is cümləsi qur.

Otağını və ya şəhərini təsvir etmək üçün faydalı sözlər:

• a sofa, a bed, a wardrobe, a lamp: divan, çarpayı, şkaf, lampa
• a window, a door, a balcony, a floor: pəncərə, qapı, balkon, mərtəbə
• a park, a pharmacy, a hospital, a bus stop: park, aptek, xəstəxana, avtobus dayanacağı
• in, on, near, next to: içində, üstündə, yaxınlığında, yanında

Azərbaycanlıların there is / there are ilə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu ana dilimizdəki "var" sözünü ingiliscəyə birbaşa köçürmək istəyindən gəlir. Onları bir dəfə görmək kifayətdir ki, öz nitqində tanıyasan:

Birinci səhv ən geniş yayılmışıdır. Have sahiblik bildirir: I have a car (Mənim maşınım var). Əgər "var" sözünün qarşısında bir yer (otaqda, şəhərdə, çantada) dayanırsa, there is / there are işlət. Əgər "var" sahibi göstərirsə (məndə, səndə, onda), onda have lazımdır. Sahiblik haqqında 11-ci dərsdə, have got mövzusunda ayrıca danışacağıq.

Üçüncü səhv xüsusilə tez-tez başa gəlir. Azərbaycan dilində "var" cəmə görə dəyişmir: bir stol var, beş stol var. İngiliscədə isə fel cəmə uyğunlaşır, bu fərqi unutmamaq üçün isimə baxıb özünə sual ver: tək, yoxsa cəm? Digər tipik səhvlər üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısına da bax.

Ev tapşırığı: öz otağını təsvir et

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Dəftərə və ya telefonuna otağını və ya yaşadığın küçəni təsvir edən 8 cümlə yaz. Nümunə plan:

1. Otaqda nə var: There is a bed and a desk in my room.
2. Cəm bir şey: There are three shelves on the wall.
3. Bir inkar cümlə: There isn't a TV in my room.
4. Cəm inkar: There aren't any posters on the wall.
5. Küçədə nə var: There is a bakery near my house.
6. Bir sual: Is there a park near your house?
7. Say sualı: How many windows are there in your room?
8. Yeni şey, sonra əvəzlik: There is a cat in the garden. It is white.

Yazdıqlarını ucadan oxu. Hər cümlədə özünə sual ver: bu, yeni xəbərdir (there is), yoxsa artıq məlum şeydir (it, they)? Tək, yoxsa cəm? Bu iki sual vərdişə çevriləndə düzgün seçim avtomatik gələcək. Belə gündəlik məşqləri planlaşdırmaq üçün evdə ingilis dili öyrənmək yazısındakı məsləhətlərdən də istifadə edə bilərsən.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

İndi nə olduğunu deməyi bilirsən. Növbəti dərsdə some və any sözlərinə keçəcəyik: "bir neçə" və "heç" necə deyilir, nə vaxt There are some books, nə vaxt There aren't any books işlənir. Bu dərsdə hazır nümunə kimi gördüyün any sözünün bütün sirri orada açılacaq.

Suallarına canlı cavab verən birinin olmasını istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.

Tez-tez verilən suallar