Present Simple və Present Continuous fərqi: I work yoxsa I am working?

Bu, kursun beşinci dərsidir və indiyə qədər öyrəndiklərimizi birləşdirir. Üçüncü dərsdə Present Simple ilə vərdişləri deməyi öyrəndik: she works, he drinks tea.

Dördüncü dərsdə isə Present Continuous ilə bu anda gedən hərəkəti öyrəndik: she is working, he is drinking tea. Dördüncü dərsin sonunda söz vermişdik ki, bu iki zamanı yan-yana qoyacağıq. Budur, o dərs.

Bu dərsin səbəbi sadədir: iki zaman ayrı-ayrılıqda asandır, amma birlikdə çaşdırır. Çünki Azərbaycan dilində "işləyirəm" həm "hər gün işləyirəm", həm də "indi işləyirəm" deməkdir. İngiliscədə isə hər biri üçün ayrı forma var və səhv seçim cümlənin mənasını dəyişir. Bu dərsin sonunda hansı forma lazım olduğunu saniyələr içində seçə biləcəksən.

Əsas fərq: ümumi mənzərə və bu anki şəkil

İki zamanı fotoaparat və videokamera ilə müqayisə etmək yadda saxlamağı asanlaşdırır. Present Simple insanın həyatını təsvir edir: kim olduğunu, harada yaşadığını, hər gün nə etdiyini. Present Continuous isə konkret anı göstərir: bu saniyədə, bu həftədə nə baş verir. Eyni insan haqqında iki cümlə görək:

Birinci cümləni Kənan yatağında yatarkən də deyə bilərsən, çünki o, peşəsi haqqındadır. İkinci cümlə yalnız Kənan elə bu anda xəmirlə məşğul olanda doğrudur. Bu, iki zamanın əsas fərqidir: Simple həmişə etibarlıdır, Continuous yalnız bu müddətdə.

Üçüncü dərsdə gördüyümüz kimi, Present Simple-da he/she/it ilə fel -s alır. Dördüncü dərsdə gördüyümüz kimi, Present Continuous-da isə am/is/are + -ing lazımdır. İndi bütün formaları bir yerdə görək:

Fərqə diqqət et: Present Simple-da şəxsi göstərən felin sonundakı -s-dir, Present Continuous-da isə be feli. Ona görə iki şeyi qarışdırmaq olmaz: She is works da səhvdir, She working da. Birinci halda be və -s birlikdə işlənib, ikinci halda be feli unudulub. Bu səhvlərə dərsin sonunda yenidən qayıdacağıq.

Azərbaycan dilində bu fərq necə hiss olunur? Biz "o hər gün bazara gedir" deyirik, "o indi bazara gedir" də deyirik, və fel eyni -ir şəkilçisini alır. Fərqi yalnız "hər gün" və "indi" sözləri verir. İngiliscədə isə bu sözlərə ehtiyac olmadan da fel formasının özü mənanı daşıyır. Ona görə ingiliscə danışanda əvvəlcə beyində "bu vərdişdir, yoxsa indidir?" sualını verib sonra formanı seçmək lazımdır.

Vaxt siqnalları: cümlə hansı zamanı çağırır

Real nitqdə hər cümlənin içində bir və ya iki "siqnal söz" olur. Bu sözlər zamanı seçməyin ən sürətli yoludur. İki qrupu ayrı-ayrı yadda saxla.

Üçüncü dərsdə sıxlıq zərflərinin yerini öyrənmişdik: adi felin əvvəlində (she often goes), be felindən sonra (she is often late). Bu qayda hələ də qüvvədədir. Present Continuous-un vaxt sözləri isə adətən cümlənin sonunda və ya əvvəlində gəlir: She is cooking now. At the moment, she is cooking.

İndi iki zamanı eyni mövzuda yan-yana oxu. Hər cüt üçün siqnalı tap:

• Ayan watches the news every evening. (Ayan hər axşam xəbərlərə baxır.)
• Ayan is watching the news now. (Ayan indi xəbərlərə baxır.)
• My brother usually studies in the library. (Qardaşım adətən kitabxanada oxuyur.)
• My brother is studying at home today. (Qardaşım bu gün evdə oxuyur.)
• Turkan never drinks coffee. (Türkan heç vaxt qəhvə içmir.)
• Turkan is drinking coffee at the moment. (Türkan hazırda qəhvə içir.)

Bir cümlədə iki zaman da ola bilər. Belə cümlələrdə adətən "adətən belədir, amma bu gün fərqlidir" mənası olur: Kenan usually walks to work, but today he is taking the bus. (Kənan adətən işə piyada gedir, amma bu gün avtobusla gedir.) Birinci hissə vərdişi, ikinci hissə bu günkü istisnanı göstərir. Bu cür cümlələr nitqdə çox təbii səslənir.

Bir qaydanı da əlavə edək: Look! və Listen! sözləri həmişə Present Continuous çağırır, çünki onlar sənin gözünün və qulağının qarşısında baş verən hərəkətə işarə edir. Yeni sözləri və ifadələri oxuyub-eşidərək öyrənmək üçün ingilis dili speaking bacarığı yazısındakı məsləhətlər də faydalıdır.

Hal bildirən fellər həmişə Simple ilə işlənir

Dördüncü dərsdə gördük ki, bəzi fellər hərəkət yox, hal, hiss və ya fikir bildirir və -ing almır. İndi bu qaydanı iki zamanın fərqi kimi yenidən baxaq: hal bildirən fellər üçün Present Continuous-un seçimi yoxdur, hətta cümlədə now olsa belə.

• Hiss və istək: I like this song now. (İndi bu mahnı xoşuma gəlir.) Burada now olsa da, I am liking demirik.
• Fikir və bilik: I understand you. (Səni başa düşürəm.) I am understanding səhvdir.
• Sahiblik: She has a new phone. (Onun yeni telefonu var.)
• Digər: need, love, hate, prefer, believe, remember, know, want.

Bu qaydanın məntiqini belə izah etmək olar: hal bildirən fellər "başlanıb və davam edir" şəklində proses deyil, sabit vəziyyətdir. Sən bilik qazanmırsan, bilik sənin içindədir. Müvəqqəti "davam" anlayışı bu cür fellərə uyğun gəlmir.

İki üzü olan fellər: have, think, see

Bəzi fellər iki ayrı mənada işlənir. Bir mənada hal, digərində hərəkət bildirir və buna görə hər iki zamanda işlənə bilir. Ən çox rastlaşdıqların bunlardır:

Dördüncü dərsdə have ilə bu qaydanı artıq görmüşdük. Think və see eyni məntiqlə işləyir: nəticəni, fikri deyəndə Simple, prosesi və görüşü deyəndə Continuous. Əgər tərəddüd edirsənsə, cümləyə baxıb soruş: "Bu bir hərəkətdir, yoxsa vəziyyət/fikirdir?"

Eyni fel iki zamanda: daimi və müvəqqəti

İndi ən maraqlı hissəyə gəldik: eyni feli hər iki zamanda işlətmək fərqli məna verir. Bunun ən təmiz nümunəsi daimi ilə müvəqqəti fərqidir.

• Kenan lives in Baku. (Kənan Bakıda yaşayır, evi oradadır.)
• Kenan is living in Gabala this summer. (Kənan bu yay Qəbələdə yaşayır, müvəqqəti.)
• She works in a school. (Məktəbdə işləyir, daimi işidir.)
• She is working in a school this month. (Bu ay məktəbdə işləyir, müvəqqəti.)

Qaydanı belə yadda saxla: daimi (çox vaxt belə olub, belə qalacaq) = Present Simple, müvəqqəti (bu günlərdə belədir, sonra dəyişəcək) = Present Continuous. Birincini deyəndə sanki həyat haqqında danışırsan, ikincini deyəndə isə bu dövrü qeyd edirsən.

Sual və inkarda doğru köməkçini seçmək

İndi iki zamanın ən çox çaşdırdığı yerə baxaq: sual və inkar. Üçüncü dərsdə gördük ki, Present Simple do/does köməkçisini istəyir. Dördüncü dərsdə gördük ki, Present Continuous isə am/is/are ilə işləyir. İkisini qarışdırmaq ən çox təsadüf olunan səhvdir.

Burada bir sadə yoxlama var. Sualı oxuyanda ilk sözə bax: əgər Do/Does ilə başlayırsa, cavab da do/does ilə veriləcək. Əgər Am/Is/Are ilə başlayırsa, cavab be feli ilə olacaq. Ən çox səhv burada baş verir: Do you working? yazılır, düzgünü isə Are you working?-dir.

Qısa bir cüt məşhur sual var: What do you do? və What are you doing? İlk baxışda eyni səslənir, amma mənaları fərqlidir. Birincisi peşənin nə olduğunu soruşur (Nə işlə məşğulsan?), ikincisi indi nə etdiyini soruşur (İndi nə edirsən?). Eyni sözlər, iki fərqli sual. Telefonla zəng edəndə What are you doing? deyirik, yeni tanışlıqda isə What do you do?.

Gündəlik həyatda iki zaman da çox yerdə birlikdə işlənir. Məsələn, evdə ingilis dili öyrənənlər üçün gündəlik plan hazırlayanda iki zamanı qarışdırırsan: I study every morning. This week I am studying with a new app. Belə plan qurmaq üçün evdə ingilis dili öyrənmək yazısına bax.

Canlı dialoq: otelin qəbulunda

İndi hər iki zamanı eyni söhbətdə görək. Türkan Qəbələdəki otelin qəbulunda işləyir. Kənan isə Bakıda çörək bişirir, amma bu yay bir aylıq həmin otelin mətbəxində işləməyə gəlib. Onlar səhər növbəsində tanış olurlar. Hər replikada hansı zamanın işləndiyini və səbəbini tap.

• Turkan: Hi! Are you the new baker? What's your name? (Salam! Sən yeni çörəkçisən? Adın nədir?)
• Kenan: Yes, I am. I'm Kenan. I work in a bakery in Baku, but I'm working here for a month. (Bəli. Mən Kənanam. Bakıda çörəkxanada işləyirəm, amma bir aylıq burada işləyirəm.)
• Turkan: Nice! Do you like Gabala? (Əla! Qəbələ xoşuna gəlir?)
• Kenan: I love it! The air is so fresh. What do you do after work? (Çox sevirəm! Hava çox təmizdir. Sən işdən sonra nə edirsən?)
• Turkan: I usually walk in the forest. Today I'm not walking, though. I'm waiting for a group of guests. (Adətən meşədə gəzirəm. Amma bu gün gəzmirəm. Bir qrup qonağı gözləyirəm.)
• Kenan: Are they coming now? (Onlar indi gəlirlər?)
• Turkan: Yes, they are. Look, the bus is stopping at the gate! (Bəli. Bax, avtobus qapının qarşısında dayanır!)
• Kenan: Then I'm going to the kitchen. The breakfast doesn't make itself! (Onda mən mətbəxə gedirəm. Səhər yeməyi özü hazırlanmır axı!)

Dialoqda hər iki zaman bir-birini tamamlayır. I work in a bakery və I usually walk daimi vərdişi göstərir (Simple). I'm working here for a month və I'm waiting müvəqqəti və hazırkı vəziyyəti göstərir (Continuous). Do you like Gabala? hissi soruşur (hal bildirən fel, Simple). Are they coming now? və the bus is stopping gözün qarşısındakı hərəkətdir. Sonda I love it hissdir və I am loving it deyilmir.

Dialoqu iki nəfərlə ucadan oxu və Türkan ilə Kənanın yerini dəyiş. Sonra öz adlarını və öz yerlərini qoyub yenidən danış: "Mən ... işləyirəm, amma bu ay ...".

Azərbaycanlıların iki zamanı qarışdırdığı 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu ana dilində iki zaman üçün eyni şəkilçinin işlənməsindən doğur. Hər birini gözünlə tanımağı öyrən:

Birinci və ikinci səhvlər ən çox təsadüf olunanlardır. Onlardan qorunmaq üçün cümləyə yazmadan əvvəl bir saniyəlik dayan: "Bu hərəkət hər dəfə baş verirmi, yoxsa indi baş verir?" Dördüncü səhv isə ardıcıl iki dərsdə köməkçiləri öyrənəndə qarışır. Köməkçini seçməyin yolu sadədir: cümlədə -ing varsa, köməkçi be feli olmalıdır. -ing yoxdursa, köməkçi do/does olmalıdır.

Beşinci səhv iki qaydanın qarışığıdır: She is works cümləsində həm be feli, həm də -s var. Məntiq belədir: ya be + -ing, ya -s, ikisini bir cümlədə birləşdirmək olmaz. Altıncı səhvdə sıxlıq zərfi (always, usually, every day) və -ing bir yerdə düşür. Zərf vərdişi göstərir, vərdiş isə Present Simple tələb edir. Digər tipik səhvlər üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısına da bax.

Ev tapşırığı: iki həyatın müqayisəsi

Dərsi möhkəmləndirmək üçün dəftərə iki qrup cümlə yaz. Birinci qrup "həyatım" (Present Simple), ikinci qrup "bu gün" (Present Continuous) olsun.

1. Hər gün etdiyin bir iş: I drink tea every morning.
2. Ailədən birinin peşəsi: My father works in a factory.
3. Heç vaxt etmədiyin bir şey: I never eat fish.
4. Sevdiyin bir şey (hal fel): I love autumn.
5. Bu anda etdiyin iş: I am writing in my notebook.
6. Bu gün adətindən fərqli etdiyin bir şey: Today I am taking the bus.
7. Bu günlərdə davam edən bir iş: I am learning grammar these days.
8. Bir sual Simple ilə, bir sual Continuous ilə: Do you like tea? Are you studying now?

Yazdıqlarını ucadan oxu və hər cümlə üçün üç şeyi yoxla: siqnal söz (every day, now) zamana uyğundurmu? Hal bildirən fel (like, know, want) -ing almayıb ki? Sual və inkarda köməkçi (do/does və ya am/is/are) düzgündürmü? Bu yoxlama ilə iki zaman bir aya qədər avtomatik formaya düşəcək.

Yekun test

İndi dərsin hamısını birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var və "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Artıq indiki zamanın iki əsas üzünü bir-birindən ayıra bilirsən: həyatını Simple ilə, bu anı Continuous ilə deyirsən. Növbəti dərsdə sadə, amma çox vacib bir quruluşa keçirik: There is / There are. Onunla otaqda, şəhərdə, çantada nə olduğunu deyəcəksən (There is a lamp on the desk. There are two chairs in the room.). Be feli orada yenidən qayıdacaq, ona görə birinci dərsi yaddan çıxarma.

Qaydaları başqa mənbədə də görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin Present Simple qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir. Suallarına canlı cavab verən birinin olmasını istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.

Tez-tez verilən suallar