Şəxs əvəzlikləri və mülkiyyət sifətləri: I, me, my, mine

Bu, kursun ikinci dərsidir. Birinci dərsdə be feli (am, is, are) ilə tanış olduq və orada üç tələyə rast gəldik: it's ilə its, they're ilə their, you're ilə your. O zaman söz verdik ki, bu sözlərə qayıdacağıq. İndi qayıdırıq: bu dərsdə I, me, my, mine ailəsinin bütün üzvlərini tanıyacaq və hər birinin cümlədə hansı yerə düşdüyünü görəcəksən.

Əvəzliklər ingilis dilində hər cümlədə var: "Mən onu görürəm", "Bu mənimdir", "Onların evi". Azərbaycan dilində bunları şəkilçilərlə deyirik (mənim, ona, onlarınkı), ingiliscədə isə hər hal üçün ayrıca söz var. Sözlərin sayı çoxdur, amma qayda üç cümlə ilə yığılır və biz onu dörd kiçik hissədə, hər hissədən sonra məşqlə keçəcəyik.

Bütün ailə bir cədvəldə

Başlamazdan əvvəl ailənin tam siyahısına bir nəzər sal. Təlaşlanma, hər sütunu ayrıca öyrənəcəyik:

Cədvəl yeddi sətirdən ibarətdir, amma hər sətir eyni üç sualın cavabıdır: kim edir (I), kimə və ya nəyə edilir (me), kimindir (my, mine). Bu üç sualı verməyi öyrənsən, formanı seçmək avtomatik olur.

I və me: işi görən və işin düşdüyü

Azərbaycan dilində fərqi şəkilçi göstərir: mən görürəm, amma məni görür, mənə verir. Hər halda söz dəyişir. İngiliscədə isə iş sadədir: iki forma var.

• Mübtəda forması (işi görən): I, you, he, she, it, we, they. Cümlənin əvvəlində və felin qarşısında durur: I work. She knows. They live here.
• Obyekt forması (işin düşdüyü): me, you, him, her, it, us, them. Fel və ya sözönündən sonra durur: She knows me. I see them. Come with us.

Fərqli olan yalnız beş əvəzlikdir: I/me, he/him, she/her, we/us, they/them. You və it iki halda eyni qalır, ona görə onlarla səhv etmək mümkün deyil.

İndi iki cümlə müqayisə et. Aysel knows me (Aysel məni tanıyır) və I know Aysel (Mən Ayseli tanıyıram). İlk cümlədə Aysel işi görür, mən işin düşdüyü adamam: me. İkincidə mən işi görürəm: I. Əvəzlik həmişə cümlədəki rolunu göstərir, mənasını yox.

Bir də sözönündən sonra həmişə obyekt formasını işlət: for me, to him, about them, with us. Bu qayda istisnasızdır və bütün ingilis dilində tətbiq olunur.

my, your, his, her: isimdən əvvəl duran sözlər

İndi kimin sualına keçirik. Azərbaycan dilində "mənim kitabım" deyəndə iki yerdə göstəririk: mənim və kitab-ım. İngiliscədə yalnız bir söz kifayətdir və o isimdən əvvəl durur: my book. Bu sözlərə mülkiyyət sifətləri deyilir.

• my phone: mənim telefonum
• your phone: sənin (və ya sizin) telefonun
• his phone: onun (kişinin) telefonu
• her phone: onun (qadının) telefonu
• its name: onun (əşyanın, heyvanın) adı
• our phone: bizim telefonumuz
• their phone: onların telefonu

İngilis dilində bu sözlərin iki mühüm xüsusiyyəti var və ikisi də Azərbaycan dilindən fərqlənir.

Birincisi, isim dəyişmir. Azərbaycan dilində "mənim kitabım, sənin kitabın, onun kitabı" yazırıq və kitab sözü hər dəfə şəkilçi alır. İngiliscədə book həmişə book qalır: my book, your book, his book. Mülkiyyət sifəti də isimdən asılı deyil: my book və my books. Nə cəm, nə tək fərqi yaradır.

İkincisi, seçimi sahib müəyyən edir, əşya yox. Bu, azərbaycanlılar üçün ən çaşdırıcı nöqtədir, çünki ana dilimizdə "o" cins bilmir. İngiliscədə isə his və her arasında seçim edəndə kimin olduğuna baxırsan:

• Rauf has a bike. His bike is red. (Sahib Raufdur, yəni kişidir.)
• Sara has a bike. Her bike is blue. (Sahib Saradır, yəni qadındır.)
• The bike is old. Its wheels are broken. (Sahib əşyadır.)

Bir də mülkiyyət sifətini the və ya a ilə birlikdə işlətmə: "the my book" deyilmir. Mülkiyyət sifəti özü artiklin işini görür, yəni my book kifayətdir. Artikllara ayrıca dərsimiz var və orada bu mövzuya qayıdacağıq.

Mülkiyyət bildirməyin ikinci yolu 's şəkilçisidir: Leyla's phone, my father's car, the teacher's book. Bu forma adlar və isimlər üçündür və əvəzliklərdə işləmir ("he's phone" yox, his phone). Buna dördüncü bölmədə bir də baxacağıq.

mine, yours, hers: isim olmadan

Gəl bir dialoq təsəvvür edək. Biri soruşur: Whose bag is this? (Bu çanta kimindir?) Sən cavab verirsən: It's mine. Burada "my bag" demirik, çünki çanta sözü artıq bəlli olub və təkrar etmək lazım deyil. İsim düşür, onunla birlikdə my da mine olur. Bu formalara mülkiyyət əvəzlikləri deyilir.

Üç məqama diqqət et:

• his hər iki halda eyni qalır: his bag və the bag is his.
• its isimsiz işlənmir. İngilis dilində "the book is its" demirlər.
• Mülkiyyət əvəzliklərində apostrof yoxdur: yours, hers, ours, theirs. "your's" və ya "her's" yazmaq səhvdir. Apostrof yalnız ad və isimlərlə işlənir (Leyla's).

Bəs hansı vaxt isim lazımdır, hansı vaxt yox? Çox sadə bir test var: sözdən sonra isim gəlirsə, my/your/her; isim gəlmirsə, mine/yours/hers. Cümlənin sonunda mülkiyyət forması duranda demək olar ki, həmişə -s ilə bitən variant lazımdır.

Bu formalar müqayisə üçün də əladır: My phone is old, but yours is new. (Mənim telefonum köhnədir, sənin isə yenidir.) Yours burada "your phone" mənasını daşıyır və təkrardan qaçır. Eyni cümlədə my phone is old, but your phone is new da düzgündür, sadəcə ağır səslənir.

Dörd tələ: its, they're, you're və hamısı üçün 's

Birinci dərsdə gördük ki, ingilis dilində bəzi sözlər eyni səslənir və yalnız yazılışla fərqlənir. Bu fərq vacibdir, çünki mətnlərdə, mesajlarda və imtahan esselərində ən çox görülən səhvlər məhz bunlardır. Qaydanı bir cümləyə sığdıraq: apostrof varsa, felin qısaldılmış formasıdır; apostrof yoxdursa, mülkiyyətdir.

Yoxlama üsulu çox sadədir: sözü "it is", "they are" və ya "you are" ilə əvəz et. Cümlə mənalı qalırsa, apostrof lazımdır. Mənasız olursa, apostrofsuz yaz. Məsələn, "The company is proud of it is new office" mənasızdır, deməli its new office.

Dördüncü tələ 's işarəsinin özüdür. Ona iki iş tapşırılıb: He's tired cümləsində he is deməkdir, Leyla's book ifadəsində isə mülkiyyət bildirir. Fərqi nədən bilmək olar? 's-dən sonra isim gəlirsə, mülkiyyətdir (Leyla's book); sifət və ya fel gəlirsə, be felidir (Leyla's tired).

Bu dörd tələ ilk baxışda xırda görünür, amma Azərbaycan dilində belə fərq olmadığı üçün göz buna öyrəşməyib. Yazanda sözü bir dəfə yoxlamaq vərdişi ilə bu səhvləri çox tez aradan qaldıra bilərsən.

Canlı dialoq: itən çətir

İndi bütün formaları bir yerdə görək. Aysel və Rauf Naxçıvan aeroportunun çıxışında bir çətir tapıblar. Oradakı işçi Sara ilə söhbət edirlər. Hər sətirdə əvəzlik və ya mülkiyyət formasını tap və hansı qrupa aid olduğunu özünə de:

• Aysel: Excuse me, is this your umbrella? (Bağışlayın, bu sizin çətirinizdir?)
• Sara: No, it isn't mine. Mine is black. (Xeyr, mənim deyil. Mənimki qaradır.)
• Rauf: Then maybe it's hers. Is it her umbrella? (Onda bəlkə onundur. Bu onun çətiridir?)
• Aysel: I don't think so. Her coat is blue, and this is red. (Elə düşünmürəm. Onun paltosu mavidir, bu isə qırmızıdır.)
• Sara: Look, there is a name on it. It's Rauf! (Bax, üstündə ad var. Raufdur!)
• Rauf: Really? Oh, it's mine! I'm sorry, it was in my bag all morning. (Doğrudan? Aman, bu mənimdir! Üzr istəyirəm, bütün səhər çantamda olub.)
• Aysel: You always lose your things! Give it to me, I will keep it for you. (Həmişə əşyalarını itirirsən! Mənə ver, sənin üçün saxlayım.)
• Sara: Then this umbrella is yours, and the story is ours now! (Onda bu çətir səninkidir, hekayə isə indi bizimdir!)

Dialoqda hər qrup var: mübtəda formaları (I, it, you), obyekt formaları (give it to me, keep it for you), mülkiyyət sifətləri (your umbrella, her coat, my bag) və mülkiyyət əvəzlikləri (mine, hers, yours, ours). Dialoqu ucadan oxu, sonra çətirin yerinə öz əşyanı qoy və Rauf kimi cavab ver. Bu sadə təkrar formaları yadda saxlamağın ən sürətli yoludur.

Gündəlik danışıqda əvəzliklə qurulan hazır ifadələri də əzbərlə:

• It's mine. Bu mənimdir.
• Is this yours? Bu səninkidir?
• That's my fault. Mənim günahımdır.
• Give me your number. Mənə nömrəni ver.
• It's up to you. Qərar səninkidir.
• Let us help you. Qoy sənə kömək edək.
• It's none of your business. Bu sənin işin deyil.
• Their house is next to ours. Onların evi bizimkinin yanındadır.

Azərbaycanlıların əvəzliklərlə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu ana dilindən gəlir: orada əvəzlik şəkilçi kimi gəldiyi üçün ayrı söz kimi düşünmürük. Hər səhvə bir dəfə baxmaq onu tanımaq üçün kifayətdir:

Beşinci səhv xüsusi qeydə layiqdir. Azərbaycan dilində "Yağış yağır" və ya "Bakıdanam" yazanda ayrıca mübtəda söyləmirik, çünki fel şəkilçisi onu göstərir. İngiliscədə mübtəda həmişə lazımdır. Hava haqqında danışanda da, vaxt haqqında danışanda da it işlədilir: It is cold. It is five o'clock. It is Monday. Bu it heç nəyə aid deyil, sadəcə cümlənin boş yerini doldurur.

Əvəzlikləri yaxşı bilmək üçün çox oxumaq lazımdır. Hər gün bir qısa mətn oxu və əvəzlikləri qələmlə dairəyə al. ingilis dili öyrənmək üçün saytlar siyahımızdan pulsuz mətnləri olan bir sayt seç və hər mətndə hər əvəzliyin kimə və ya nəyə aid olduğunu özünə yüksək səslə söylə. Bir həftədən sonra bu proses avtomatik olacaq.

Ev tapşırığı: ailəni təqdim et

Testdən əvvəl bütün formaları öz həyatına tətbiq et. Dəftərə və ya telefona ingilis dilində ailən haqqında 8 cümlə yaz. Hər cümlədə mülkiyyət və ya əvəzlik forması olmalıdır. Nümunə plan:

1. Özün: My name is Gunel.
2. Bacı və ya qardaş: My sister is a student. She studies in Ganja.
3. Valideynlər: My parents live in Sheki. Their house is near the river.
4. Bir obyekt cümləsi: I call them every Sunday.
5. Bir mülkiyyət əvəzliyi: Her room is bigger than mine.
6. Hamınızı əhatə edən cümlə: We love our family dinners.
7. Bir sual: Is this book yours?
8. Bir inkar: It isn't my phone. It's hers.

Yazdıqlarını ucadan oxu. Hər əvəzlikdə özünə üç sual ver: bu söz işi görən deyil, yoxsa işin düşdüyü tərəfdir? Ardınca isim gəlir, ya yox? Sahib kişidir, qadındır, yoxsa əşyadır? Bu üç sual vərdişə çevriləndə düzgün forma özü gələcək.

Yekun test

İndi bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

İndi cümlədə kim olduğunu və kimə aid olduğunu deyə bilirsən. Növbəti dərsdə ən vacib addıma keçirik: Present Simple. Orada I work, she works, they live kimi adi hərəkətləri deməyi öyrənəcəksən. Bu dərsdəki I, you, he, she, it, we, they əvəzlikləri orada hər cümlənin başında dayanacaq. Birinci dərsdə gördüyümüz She is work səhvi də məhz orada həll olunur.

Qaydaları geniş izahla görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin mülkiyyət formaları haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir. Əgər suallarına canlı cavab verən birinin olmasını istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul. Evdə müstəqil çalışanlar üçün isə evdə ingilis dili öyrənmək yazısında gündəlik plan var.

Tez-tez verilən suallar