Present Continuous — hazırkı davam edən hərəkət
Keçdiyin dərslər: 0 / 46
Bu, kursun dördüncü dərsidir. Üçüncü dərsdə Present Simple ilə vərdişləri və həqiqətləri deməyi öyrəndik: she works, he drinks tea every day. O dərsin sonunda bir sual açıq qalmışdı: "O hazırda çay içir" cümləsini necə deyək? Cavab bu dərsdədir.
Present Simple "ümumiyyətlə nə edir" sualına cavab verirdi. Present Continuous isə "indi, bu anda nə edir" sualına cavab verir. Telefonla zəng edəndə, şəkil göndərəndə, yoldan yazanda ən çox işlənən zaman məhz budur. Birinci dərsdəki be feli (am, is, are) burada yenidən qayıdır, bu dəfə köməkçi rolunda.
Azərbaycan dilində necə, ingilis dilində necə
Azərbaycan dilində "mən işləyirəm" cümləsi Present Simple-a da, Present Continuous-a da uyğun gəlir. "Hər gün işləyirəm" də deyirik, "indi işləyirəm" də. Fel eyni qalır, fərqi vaxt sözü göstərir. İngiliscədə isə iki ayrı forma var və səhv forma seçmək cümlənin mənasını dəyişir.
I work in a bank.
Mən bankda işləyirəm (peşəm budur).
I am working now.
Mən indi işləyirəm (bu anda iş görürəm).
Qısa desək: Present Simple hərəkətin ümumi mənzərəsini, Present Continuous isə bu anki şəklini verir. Bu fərqi beşinci dərsdə yan-yana qoyub ətraflı görəcəyik, bu dərsdə isə Present Continuous-un özünü mənimsəyirik.
am/is/are + -ing: müsbət cümlə
Qayda iki hissədən ibarətdir: mübtəda + am/is/are + felin -ing forması. Birinci hissə ikinci dərsdəki əvəzliklərə və birinci dərsdəki be felinə əsaslanır, ona görə yeni şey yalnız -ing-dir.
- I am working now. (Mən indi işləyirəm.)
- You are reading a book. (Sən kitab oxuyursan.)
- He is cooking dinner. (O şam yeməyi bişirir.)
- She is waiting for the bus. (O avtobus gözləyir.)
- It is raining. (Yağış yağır.)
- We are having lunch. (Biz nahar edirik.)
- They are playing football. (Onlar futbol oynayırlar.)
Əvəzlik seçimini üçüncü dərsdəki üsulla edirsən: əvvəl mübtədanı əvəzliklə əvəz et. Zaur = he, deməli is. The children = they, deməli are. Yadda saxla ki, -ing forması dəyişmir: həm I am working, həm she is working, həm they are working yazılır. Present Simple-dakı -s burada yoxdur, çünki şəxsi göstərən iş be felinə keçib.
Gündəlik danışıqda be felinin qısa formaları işlənir: I'm working, he's cooking, she's waiting, we're having, they're playing. Bunların hamısı birinci dərsdə öyrəndiyimiz qısaltmalardır. Mesajlaşanda və danışanda qısa forma təbiidir.
Fidan ___ a letter now.
- is writing
- writing
- writes is
Fidan = she, ona görə is. Sonra fel + -ing: is writing. Be feli olmadan yalnız writing yazmaq olmaz.
I ___ for the bus.
- am wait
- am waiting
- is waiting
I ilə am gəlir, felin sonuna -ing əlavə olunur: am waiting.
The children ___ in the garden. (play)
The children = they, deməli are + playing. Y-dən əvvəl sait olduğu üçün y qalır.
We ___ tea at the moment. (drink)
We ilə are işlənir: are drinking.
Zaur ___ to music.
- are listening
- is listening
- listening is
Zaur = he. Sıra belədir: mübtəda + is + fel-ing.
Hansı cümlə Azərbaycanca "Mən yemək bişirirəm" deməkdir?
- I cook now.
- I am cooking.
- I cooking.
İndi baş verən hərəkət üçün am + cooking lazımdır: I am cooking. Azərbaycan dilindəki -ir şəkilçisinin ingiliscədəki qarşılığı am/is/are + -ing-dir.
-ing necə yazılır
-ing şəkilçisi felin sonuna əlavə olunur, amma bəzi fellərdə sonluq dəyişir. Gözlə baxıb tanımaq üçün dörd qayda yetərlidir. Hamısı yazılışı oxunuşa uyğunlaşdırmaq üçündür.
Üçüncü qayda ən çox çaşdıran qaydadır. Əgər sözün sonunda bir samit və ondan əvvəl bir qısa sait varsa, samit ikiləşir: run → running. Ancaq sözdə iki sait varsa (wait, read, eat), samit ikiləşmir: waiting, reading, eating. Çünki ikiləşmə qısa saiti qorumaq üçündür. Sondakı w, x, y hərfləri heç vaxt ikiləşmir: playing, fixing, snowing.
Üçüncü dərsdəki -s/-es/-ies qaydaları ilə qarışdırma: orada watches, studies idi, burada isə watching, studying. -ing şəkilçisində -es və -ies yoxdur, bu cəhətdən Present Continuous yazılış baxımından daha asandır. Hər hansı fel üçün sadəcə şəkilçini əlavə edir, sonrakı dörd hal üçün sonluğa baxırsan.
Aynur is ___ a cake. (make)
- makeing
- making
- makking
-e ilə bitən fellərdə e düşür və -ing gəlir: make → making.
Emin is ___ in the park. (run)
Qısa sait + bir samit ilə bitən fellərdə samit ikiləşir: run → running.
They are ___ on the sofa. (sit)
- siting
- sitting
- sitiing
sit sözündə qısa sait (i) və bir samit (t) var, ona görə t ikiləşir: sitting.
Sabina is ___ English now. (study)
-y ilə bitən fellərdə y qalır, sadəcə -ing əlavə olunur. Studing yazmaq olmaz.
The cat is ___ on the bed. (lie)
- lieing
- lying
- liing
-ie ilə bitən fellərdə ie yerinə y yazılır: lie → lying.
Hansı yazılış düzgündür?
- I am waiting
- I am waitting
- I am waiteing
Wait sözündə sait uzundur (ai), ona görə samit ikiləşmir: waiting.
Present Continuous nə vaxt işlənir
Present Continuous-un əsas məqsədi hərəkətin indi davam etdiyini göstərməkdir. Üç əsas hal var.
Birincisi, bu anda baş verən hərəkət. Danışırsan və hərəkət elə o anda gedir:
- Cavid is talking on the phone. (Cavid telefonla danışır.)
- I am writing a message now. (Mən indi mesaj yazıram.)
- Look! It is snowing. (Bax! Qar yağır.)
- Listen! Someone is singing. (Qulaq as! Kimsə oxuyur.)
İkincisi, bu günlərdə davam edən, amma müvəqqəti iş. Hərəkət söhbət anında getməyə bilər, amma bu dövrdə davam edir:
- My sister is studying in Gence this year. (Bacım bu il Gəncədə oxuyur.)
- We are learning English these days. (Biz bu günlərdə ingilis dili öyrənirik.)
- Emin is working on a new project. (Emin yeni layihə üzərində işləyir.)
Üçüncüsü, dəyişən vəziyyət. Nəyinsə yavaş-yavaş dəyişdiyini göstərirsən:
- It is getting dark. (Hava qaralır.)
- The city is growing fast. (Şəhər sürətlə böyüyür.)
Bu üç halın ortaq cəhəti budur: hərəkət başlayıb, hələ bitməyib. Ona görə Present Continuous "davam edən" adlanır. Başlanğıc və son xətt cümlədə göstərilmir, sadəcə "indi prosesin içindəyik" deyilir.
Bu zamanın öz vaxt sözləri var: now, right now, at the moment, today, this week, this year, these days, currently. Üstəlik, Look! və Listen! kimi diqqət çəkən sözlər də ona işarədir. Bu sözləri görəndə Present Continuous-u düşün. Üçüncü dərsdəki sıxlıq zərfləri (always, usually, never) isə əksinə, Present Simple-ın əlamətləridir.
-ing qəbul etməyən fellər
İngilis dilində bəzi fellər hərəkət yox, hal, hiss və ya fikir bildirir. Onlar adətən Present Continuous-da işlənmir, hətta "indi" mənası olsa da. Ən çox işlənənləri bunlardır:
- Hiss və istək: like, love, hate, want, need, prefer
- Fikir və bilik: know, understand, believe, remember, think (fikir mənasında)
- Sahiblik: have (malik olmaq mənasında), own
Bunlarla Present Simple işlədilir: I know the answer (mən cavabı bilirəm), She wants a coffee (o qəhvə istəyir), I like this song (mən bu mahnını sevirəm). Hamısı indi doğrudur, amma bunlar "gedən proses" deyil, bu anki hal və ya vəziyyətdir. I am knowing və She is wanting səhvdir.
Burada tələ var: have iki mənada işlənir. "Malik olmaq" mənasında -ing almır (I have a car), amma "yemək, içmək, keçirmək" mənasında normal fel kimi davranır: We are having lunch (nahar edirik), She is having a bath (o çimir). Eyni söz, iki fərqli rol.
Hansı cümlə hazırda baş verən hərəkətdir?
- Rashad plays chess on Sundays.
- Rashad is playing chess now.
- Rashad play chess often.
Now sözü hərəkətin bu anda getdiyini göstərir. Bu, Present Continuous-dur. Digərləri vərdiş bildirir.
Look! It ___.
- rains
- is raining
- rain
Look! və Listen! sözlərindən sonra gözümüzün önündə baş verən hərəkət gəlir: It is raining.
Hansı cümlə düzgündür?
- I am knowing the answer.
- I know the answer.
- I knowing the answer.
Know hərəkət deyil, haldır. Bu cür fellərlə (know, like, want, need, love) -ing işlənmir: I know.
My sister is studying in Baku ___ .
- every day
- these days
- always
These days (bu günlərdə) müvəqqəti vəziyyəti göstərir, Present Continuous-a uyğundur. Every day və always vərdiş sözləridir.
Hush! The baby ___. (sleep)
Hazırda baş verən hərəkət: the baby = it/she, deməli is sleeping.
I ___ this song. I love it!
- like
- am liking
- likes
Like hiss bildirir, ona görə Present Simple: I like. Am liking səhvdir.
İnkar və sual
Present Simple-da inkar və sual üçün do/does köməkçisi lazım idi. Present Continuous-da isə ayrıca köməkçi lazım deyil, çünki be feli özü köməkçi rolundadır. Bu, birinci dərsdəki qaydaya tam uyğundur: inkarda not əlavə olunur, sualda be mübtədadan əvvələ keçir.
Burada üçüncü dərsdən fərq çox böyükdür: do/does yoxdur. She doesn't working səhv, She isn't working düzgündür. Qaydanı belə yadda saxla: be feli olan yerdə (am/is/are) do/does lazım deyil, çünki iş be-yə həvalə olunub.
İnkar nümunələri
- Orkhan isn't watching TV now. (Orxan indi televizora baxmır.)
- I 'm not sleeping. (Mən yatmıram.)
- The kids aren't doing homework. (Uşaqlar ev tapşırığını etmirlər.)
Sual nümunələri
- Are you reading? (Sən oxuyursan?)
- Is Fidan cooking dinner? (Fidan şam yeməyi bişirir?)
- What are you doing? (Nə edirsən?)
- Where is he going? (O hara gedir?)
Sual sözü varsa, o cümlənin əvvəlinə çıxır, sonra be, sonra mübtəda, sonra -ing gəlir. What are you doing? sualı gündəlik danışığın ən çox işlənən sualıdır. Sual sözlərinə 14-cü dərsdə ayrıca baxacağıq, indi what və where kifayətdir.
Qısa cavablar
Qısa cavab sualdakı be felini təkrar edir, əsas fel (-ing) isə düşür:
- Are you working? Yes, I am. / No, I'm not.
- Is she sleeping? Yes, she is. / No, she isn't.
- Are they playing? Yes, they are. / No, they aren't.
Birinci dərsdəki qayda burada da işləyir: müsbət qısa cavabda be tam qalır (Yes, I am, Yes, she is), qısaltma qoymaq olmaz. İnkar cavabda isə qısa forma normaldır (No, she isn't).
Orkhan ___ TV now.
- isn't watching
- doesn't watching
- not is watching
İnkar be feli ilə düzəlir: is not = isn't + fel-ing. Doesn't Present Simple-ın köməkçisidir, burada işlənmir.
I ___ working today. (inkar, am ilə)
I ilə inkar am not-dur. Amn't sözü yoxdur, I'm not deyə bilərsən.
___ you reading now?
- Do
- Are
- Is
Present Continuous sualında be mübtədadan əvvələ keçir: Are you reading? Do burada yoxdur.
___ Fidan cooking dinner?
- Is
- Are
- Does
Fidan = she, deməli Is: Is Fidan cooking?
What ___ you doing? (be)
Sual sözü ən əvvəldə, sonra be, sonra mübtəda: What are you doing?
Is he working? Yes, he ___.
Qısa cavab be-ni təkrar edir və -ing olmur: Yes, he is. Müsbət qısa cavabda qısaltma yoxdur.
Canlı dialoq: telefonla zəng
İndi hər şeyi canlı nitqdə görək. Fidan Bakıda evdədir, qardaşı Cavid isə Şamaxıda dostunun yanına gedib. Fidan ona zəng edir. Hər replikada Present Continuous-u tap: be feli hansıdır və fel -ing-dədirmi?
- Fidan: Hi, Cavid! What are you doing? (Salam, Cavid! Nə edirsən?)
- Cavid: I'm walking in the garden with Rashad. We're waiting for his father. (Rəşadla bağda gəzirəm. Onun atasını gözləyirik.)
- Fidan: Is it raining there? I'm looking at the sky here, and it's getting dark. (Orada yağış yağır? Mən burada göyə baxıram və hava qaralır.)
- Cavid: No, it isn't raining, but the wind is blowing. Are you cooking? (Xeyr, yağmır, amma külək əsir. Sən yemək bişirirsən?)
- Fidan: Yes, I am. Mom isn't helping me today, so I'm making soup alone. (Hə. Ana bu gün mənə kömək etmir, ona görə şorbanı tək bişirirəm.)
- Cavid: Great! Rashad is calling me now. I'm sorry, I must go. (Əla! Rəşad indi mənə zəng edir. Bağışla, getməliyəm.)
- Fidan: OK. Call me later! (Yaxşı. Sonra zəng et!)
Dialoqda hər qayda var: are doing, am walking, are waiting (müsbət), isn't raining, isn't helping (inkar), Is it raining? Are you cooking? (sual), Yes, I am (qısa cavab), is getting dark (dəyişən vəziyyət) və making (e düşür). Üçüncü dərsdən fərq də görünür: burada vərdiş yoxdur, hər şey "indi" baş verir. Dialoqu ucadan oxu, sonra öz telefon söhbətini ingiliscə qur.
Bu cür telefon söhbətlərində işlənən daha çox ifadəni gündəlik həyatda işlənən ingilis ifadələri yazısında tapa bilərsən. Dialoqları dinləyib təkrarlamaq istəyirsənsə, ingilis dili öyrənmək üçün YouTube kanalları yaxşı başlanğıcdır: orada insanlar "Look at this, I'm showing you..." kimi cümlələri dəfələrlə işlədir.
Azərbaycanlıların Present Continuous-da ən çox etdiyi 6 səhv
Bu səhvlərin çoxu ana dilində "işləyirəm" sözünün bir söz olmasından və be feli ilə qarışıqlıqdan gəlir:
Dördüncü səhv ən çox təsadüf olunanıdır, çünki üçüncü dərsdən təzə gələn adam hər inkar və sualda do/does işlətməyə alışıb. Qaydanı sadə bir sualla yoxla: cümlədə am/is/are varmı? Varsa, inkar və sual onunla qurulur. Digər tipik səhvlər üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısına da bax.
Yadda saxlamaq üçün sadə məşq: gün ərzində üç dəfə dayan və ətrafında nə baş verdiyini ingiliscə, öz-özünə de. I am sitting at my desk. The cat is sleeping. My neighbor is washing the car. Bu, beynin "indi" zamanını ingiliscə qurmasına öyrədir və hər fel üçün be + -ing forması avtomatikləşir.
Ev tapşırığı: bir dəqiqəlik "indi" hesabatı
Testdən əvvəl öyrəndiyini öz otağında tətbiq et. Dəftərə və ya telefona ingilis dilində 8 cümlə yaz:
- İndi sən nə edirsən: I am studying English.
- Ailədən birinin hazırda etdiyi iş: My mother is cooking.
- Pəncərədən gördüyün bir şey: A boy is running.
- Hava haqqında: It is getting dark.
- Etmədiyin bir şey: I am not watching TV.
- Dostunun etmədiyi iş: My friend isn't working today.
- Bir sual: Are you listening to music?
- Bu günlərdə davam edən müvəqqəti iş: I am learning grammar these days.
Yazdıqlarını ucadan oxu. Hər cümlədə üç suala cavab ver: be feli yerindədirmi, əvəzliyə uyğundurmu (am/is/are)? Fel -ing formasındadırmı və düzgün yazılıb? Hal bildirən fel (know, like, want) səhvən -ing almayıb ki? Bu sualları avtomatik yoxlayanda Present Continuous təbii olur. Ümumi plan üçün gündəlik ingilis dili öyrənmə rutini yazısına da baxa bilərsən.
Yekun test
İndi bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var və "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.
Aynur ___ a book at the moment.
- reads
- is reading
- reading
At the moment = hazırda. She ilə is reading.
They ___ football in the yard.
- is playing
- are playing
- plays
They ilə are: are playing.
I ___ a letter now. (write)
Write -e ilə bitir, e düşür: writing. I ilə am.
The dog is ___ in the garden. (run)
Qısa sait + samit: n ikiləşir: running.
He ___ to us now.
- isn't listening
- doesn't listen
- isn't listen
İnkar: isn't + fel-ing. Isn't listen da, doesn't listen də bu mənanı vermir.
___ the students writing a test?
- Do
- Is
- Are
The students = they, deməli Are.
Hansı cümlə düzgündür?
- She is wanting a coffee.
- She wants a coffee.
- She want a coffee.
Want hal bildirir, -ing qəbul etmir: She wants. He/she/it ilə -s (3-cü dərs).
Hansı cümlə düzgündür?
- He is work now.
- He is working now.
- He working now.
Be felindən sonra felin -ing forması gəlir: is working. Fel yalnız be + -ing birlikdə işləyir.
Where ___ you going?
- do
- are
- is
You ilə be feli are-dir: Where are you going?
Is she sleeping? No, she ___.
Qısa inkar cavab: No, she isn't. Bu cavabda sleeping təkrarlanmır.
Hansı cümlə cədvəl/vərdiş deyil, hazırkı hərəkətdir?
- The bus leaves at eight.
- I am drinking tea right now.
- He always drinks tea.
Right now hərəkətin bu anda getdiyini göstərir: Present Continuous.
Lamiya ___ her hands. (wash)
- is washing
- is washs
- is washeing
Present Continuous-da -es yoxdur. Sadəcə fel + -ing: washing.
Növbəti addım
İndi həm vərdişləri (Present Simple), həm də hazırkı hərəkəti (Present Continuous) deyə bilirsən. Növbəti dərsdə bu iki zamanı yan-yana qoyuruq: I work və I am working arasındakı fərq nədir və hansı vəziyyətdə hansını seçmək lazımdır. Sıxlıq zərfləri ilə now kimi sözlər orada tam müqayisə olunacaq, hal bildirən fellər isə ayrıca məşqlə təkrarlanacaq.
Qaydaların geniş izahını görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin Present Continuous haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir. Suallarına canlı cavab verən birinin olmasını istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.