YouTube bu gün dünyada ən böyük pulsuz ingilis dili məktəbidir. Hər səviyyə üçün, hər mövzuda, hər ləhcədə minlərlə dərs və video var. Əslində problem məlumat çatışmazlığı deyil, əksinə, çox olmasıdır. Axtarışa "ingilis dili öyrən" yazan adam saatlarla video arasında itir, bir gün altı kanala abunə olur, ertəsi gün heç birini açmır. Nəticədə çox video izlənir, amma dil demək olar ki, irəliləmir.
Bu yazıda ingilis dili öyrənmək üçün ən yaxşı YouTube kanallarını səviyyəyə görə qruplaşdırdıq, hər birinin kimə və nəyə görə uyğun olduğunu izah etdik. Ən vacib hissə isə kanalların siyahısı deyil, onları necə izləməli olduğundur. Çünki eyni 15 dəqiqəlik video bir adama yeni söz, düzgün tələffüz və qrammatika qaydası öyrədir, digərinə isə sadəcə əyləncəli fon olur. Əvvəlcə səviyyəni bilmək vacibdir, bunun üçün CEFR səviyyələri haqqında yazı yaxşı başlanğıcdır.
YouTube ingilis dili öyrənməkdə niyə işləyir?
Video formatı dil öyrənmədə audio ilə müqayisədə bir böyük üstünlüyə malikdir: sən yalnız eşitmirsən, həm də görürsən. Danışanın ağız hərəkətləri, jestləri, ekrandakı yazı, nümunə şəkillər, hamısı mənanı tutmağa kömək edir. Xüsusilə tələffüz üçün bu həlledicidir. "Th" səsi və ya "r" səsi yazı ilə izah olunanda mücərrəd qalır, amma müəllimin dili və dodaqları kameraya yaxın planda göründükdə dərhal aydın olur.
İkinci üstünlük pulsuz və sərhədsiz olmasıdır. Müəllimin saatlıq qiyməti, dərs cədvəli, məkan məsələsi yoxdur. Gecə saat 2-də də, metroda da, çölə çıxmadan da dərs izləyə bilərsən. Üçüncü üstünlük müxtəlif səslərə və ləhcələrə çıxışdır. Amerika, Britaniya, Avstraliya, Hindistan ingiliscəsi birbaşa eyni platformada mövcuddur və hamısı real dünyada işlənən variantlardır. Dördüncü üstünlük videonu dayandırmaq, geri qaytarmaq və sürəti dəyişmək imkanıdır. Ana dilli insanla söhbətdə bunu edə bilməzsən, videoda isə hər cümləni lazımınca təkrarlayırsan.
Eyni zamanda YouTube özü də tələdir. Alqoritm səni maraqlı, amma dil baxımından zəif videolara aparır, saatlar keçir, sən isə "ingilis dili öyrəndiyini" düşünürsən. Passiv izləmək və aktiv öyrənmək fərqli şeylərdir. Bu fərqi aşağıda ətraflı izah edirik. Dinləmə bacarığının ümumi sistemi üçün isə ingilis dili listening yazısı faydalı olacaq.
Kanalı səviyyəyə görə necə seçmək olar?
Ən çox edilən səhv "ən məşhur" kanalı seçməkdir. Milyonlarla abunəçisi olan kanalların çoxu ana dilli auditoriya üçün hazırlanıb, ona görə də A2 səviyyəli öyrənən üçün sürətli və sərbəst nitq sadəcə səs-küydür. Seçim üçün sadə qayda belədir: videonun ilk 3 dəqiqəsini subtitrsiz izlə. Əsas fikri başa düşürsənsə, bəzi sözlər tanış deyilsə, düz yerdəsən. Heç nə başa düşmürsənsə, daha asan kanala keç. Hər şeyi başa düşürsənsə və yeni söz eşitmirsənsə, bir pillə yuxarı qalx.
Səviyyəyə görə məqsəd də dəyişir. A2-B1 səviyyəsində əsas vəzifə yavaş və aydın nitqi tam başa düşməkdir, qrammatika və baza lüğəti burada əsasdır. B1-B2 səviyyəsində məqsəd təbii tempə alışmaq, tələffüzü düzəltmək və idiomları tutmaqdır. B2-C1 səviyyəsində isə ana dilli auditoriya üçün yaradılmış kontenti sərbəst izləmək, yəni dil öyrənmək üçün yox, mövzunu öyrənmək üçün dildən istifadə etmək məqsədi qoyulur. Aşağıda hər səviyyə üçün 5 kanal verilib.
Qeyd: kanalların məzmunu, buraxılış tezliyi və adları zamanla dəyişə bilər. Ona görə siyahıdakı adı YouTube axtarışında yoxla və son videolara özün bax. Bəzi kanallarda playlist bölməsində videolar səviyyəyə görə sıralanıb, bu isə başlanğıc üçün çox rahatdır.
Başlanğıc səviyyə: A2-B1 üçün nə izləməli?
Başlanğıc səviyyədə əsas qayda aydınlıq və sadəlikdir. English with Lucy bu iş üçün ən populyar kanallardan biridir: ingilis ləhcəsi aydındır, tempo orta səviyyəlidir, qrammatika, lüğət və tələffüz mövzuları ayrı playlistlərə bölünüb. BBC Learning English isə uzun illər sınanmış rəsmi dərs formatı təqdim edir. Videolar qısadır, ifadələr konkret situasiyalarla izah olunur, bu da gündəlik dili öyrənmək üçün çox praktikdir.
Easy English kanalı küçədə insanlarla müsahibə formatındadır və hər videoda həm ingiliscə, həm də yerli dildə subtitr göstərilir. Bu, real nitqi eşidib, tanımadığın sözü dərhal yoxlamaq üçün əla fürsətdir. Learn English with Papa Teach Me sadə izah və yavaş tempo ilə başlanğıc səviyyə üçün rahatdır. Speak English with Mr Duncan isə mövzu üzrə uzun, yavaş monoloqlar təqdim edir, bu isə qulağı davamlı nitqə alışdırır.
Bu səviyyədə qaydaya əməl et: hər videonu minimum iki dəfə izlə və ən azı 5 yeni ifadə qeyd et. Sözləri təsadüfi yox, sistemli təkrarla öyrənmək lazımdır, bunun üçün lüğəti necə öyrənmək yazısındakı metod çox işə yarayır. Başlanğıc üçün həm də 20-30 dəqiqəlik playlist qurmaq faydalıdır: səhər 10 dəqiqə qrammatika, axşam 15 dəqiqə dinləmə.
Orta səviyyə: B1-B2 üçün nə izləməli?
B1-B2 səviyyəsində artıq ana dilli insanların adi sürətinə yaxınlaşmaq lazımdır. Rachel's English Amerika tələffüzünün ən dəqiq təhlil edilən mənbələrindən biridir. Müəllim sözləri və cümlələri ağız hərəkətləri ilə yavaş tempdə göstərir, burada intonasiya, birləşən səslər və vurğu ətraflı açılır. mmmEnglish Avstraliya ingiliscəsində praktik söhbət və tələffüz dərsləri təqdim edir, ikinci ləhcəyə alışmaq üçün də yaxşı seçimdir.
engVid müxtəlif müəllimlərin dərslərini bir araya gətirir. Qrammatika, lüğət, imtahan mövzusu, hər birinə ayrıca müəllim var, bu isə izahın tərzini seçməyə imkan verir. Oxford Online English biznes və akademik ingilis dilində səliqəli, strukturlaşdırılmış dərslər çəkir, işgüzar mühit və ya təhsil üçün hazırlaşanlara uyğundur. Learn English with TV Series serial səhnələrindən canlı ifadələr, idiomlar və danışıq tərzi öyrədir. Mənbə real olduğuna görə dil də təbii olur.
Bu mərhələdə ən güclü texnika ifadə toplamaqdır. Hər videodan 5 faydalı ifadə seç və onları öz həyatından cümlələrdə işlət. Seriallarda və dərslərdə tez-tez rast gəlinən fellərin böyük hissəsi frazal fellərdir, ona görə ən çox işlənən frazal fellər siyahısı ilə yanaşı izləmək çox faydalıdır.
Qabaqcıl səviyyə: B2-C1 üçün nə izləməli?
Bu mərhələdə məqsəd öyrənənlər üçün hazırlanmış videolardan çıxıb real ana dilli auditoriya üçün yaradılmış materiala keçməkdir. TED çıxışları müxtəlif sahələrdən, müxtəlif ləhcələrdə olur və geniş lüğət təqdim edir. TED-Ed isə eyni mövzuları 5 dəqiqəlik animasiyalı videolarla izah edir, ona görə həm daha asandır, həm də lüğəti vizual göstərir.
Kurzgesagt elm və kainat mövzularında sürətli və aydın nitq təqdim edir, animasiya mənanı dəstəklədiyi üçün çətin mövzu da başa düşülür. Veritasium fizika və texnologiyanı eksperimentlərlə izah edir, mürəkkəb lüğəti real nümunə ilə birləşdirir. Vox kanalı siyasət, iqtisadiyyat və mədəniyyət haqqında video esselər hazırlayır, bu da C1 səviyyəsində jurnalistik dilə alışmaq üçün yaxşıdır.
Əgər IELTS və ya TOEFL kimi imtahana hazırlaşırsansa, bu kanallar akademik mühazirə və müzakirə formatına qulağı hazırlayır. Konkret imtahan taktikaları üçün IELTS listening taktikaları yazısına da bax.
Subtitr qaydası: hansı subtitr nə vaxt?
Subtitr YouTube-da ən çox mübahisə doğuran mövzudur: "subtitrlə izləmək hiylədir" və ya "subtitrsiz heç nə başa düşmürəm". Doğru cavab ikisinin arasındadır və səviyyədən asılıdır. Əsas fikir subtitrin vəzifəsinin dəyişməsidir. Başlanğıcda dəstəkləyici vasitədir, sonra yoxlama vasitəsi, sonda isə lazımsız olur.
Birinci mərhələdə videonu subtitrsiz izlə. Məqsəd qulağı məcbur etməkdir. Əsas fikri başa düşməyə çalış, tanımadığın sözləri qeyd et, amma dayanma. İkinci mərhələdə ingiliscə subtitri aç. İndi eşitdiyin ilə gördüyün arasında körpü qurulur. Görəcəksən ki, bəzi sözləri bilirdin, amma sürətli nitqdə tanımırdın, bu çox vacib kəşfdir. Üçüncü mərhələdə yenidən subtitrsiz izlə. İndi çox şeyi daha asan tutursan.
Azərbaycanca və ya rusca subtitr başlanğıcda yalnız çox çətin mövzularda faydalı ola bilər, amma ondan alışmaq təhlükəlidir. Gözün tərcüməni oxuyanda qulağın işləməyi dayandırır. Tərcümə subtitrini mümkün qədər tez ingiliscə subtitrlə əvəz et. YouTube-un avtomatik subtitrləri də faydalıdır, amma səhv ola bilər. Başa düşmədiyin yerdə səhv subtitr səni çaşdıra bilər, ona görə rəsmi və ya əl ilə hazırlanmış subtitrləri seçməyə çalış.
Aktiv izləmə: videonu necə məşqə çevirmək olar?
Eyni videonu "izləmək" və "öyrənmək" iki fərqli prosesdir. İzləmək passiv, öyrənmək aktivdir. Passiv izləmə dil üçün çox az fayda verir, çünki beyin yalnız tanış olanı tanıyır, yenini öyrənmir. Aktiv izləmənin üç komponenti var: diqqət, qeyd və təkrar.
Diqqət üçün videodan əvvəl özünə sual ver: bu videodan nə öyrənmək istəyirəm? Yeni ifadə, tələffüz qaydası və ya mövzu lüğəti? Konkret məqsəd diqqəti toplayır. Qeyd üçün isə qeyd dəftəri və ya telefon qeydlərini işlət. Yeni sözləri təkcə tərcümə ilə yox, cümlə ilə yaz: "postpone: təxirə salmaq" əvəzinə "They decided to postpone the meeting until Friday" yaz. Cümlə sözün hansı sözlərlə birlikdə işləndiyini də saxlayır. Təkrar üçün hər həftənin sonunda həftənin qeydlərinə nəzər sal və Anki kimi tətbiqdə təkrar kartlarına çevir.
Ən güclü aktiv texnika shadowing, yəni kölgə texnikasıdır. Videonun 30 saniyəlik hissəsini seç və danışanla eyni vaxtda, eyni intonasiya ilə təkrarla. Əvvəlcə yavaşlat, sonra normal sürətə qayıt. Bu üsul tələffüzü, ritmi və bağlı nitqi birbaşa inkişaf etdirir. Danışıq bacarığı üçün bu texnikanın tam izahı ingilis dili speaking yazısındadır.
Digər faydalı üsul videonu dayandırıb proqnoz verməkdir. Danışan sualı verəndə videonu dayandır və cavabı özün ingiliscə de. Sonra davam et və müqayisə et. Bu, passiv izləməni mini söhbətə çevirir. Bundan əlavə, videonun sonunda 3-5 cümləlik xülasə yaz. Əgər yazmaq çətindirsə, telefonun səs yazıcısına danış. Bu, dinləmə bacarığını speaking və writing ilə birləşdirir.
YouTube-un qaranlıq tərəfləri: nələrdən qaçmalı?
Birinci problem ayrı-ayrı, bir-biri ilə əlaqəsiz videoların ardıcıl izlənməsidir. Bu gün qrammatika, sabah idiom, birisi gün tələffüz, nəticədə heç nə sistemə düşmür. Bunun əvəzinə playlist seç. Əksər yaxşı kanallar videoları mövzu üzrə playlistlərə bölüb. Bir playlisti başlayıb sonuna qədər izlə.
İkinci problem yanlış və ya köhnə məlumatdır. Hər kanal müəllim ixtisaslı deyil. Bəzi videolarda qrammatika qaydaları səhv izah olunur və ya çox sadələşdirilir. Şübhə yarandıqda eyni mövzunu ikinci kanalda yoxla. İki müxtəlif mənbədə eyni izah varsa, çox güman ki, düzgündür. Üçüncü problem "clickbait" başlıqlardır: "30 günə səlis danışmaq" kimi vədlərə inanma. Dil öyrənmək ay-ay, il-il uzanan prosesdir.
Dördüncü problem diqqəti yayındıran tövsiyələrdir. YouTube sənə dil videosundan sonra dərhal əyləncə videoları təklif edir. Bunun qarşısını almaq üçün playlist rejimində, tövsiyələr olmadan izləməyə çalış və ya dil öyrənmək üçün ayrıca hesab yarat. Beşinci problem təkcə izləməyə güvənməkdir. Çox izləyib heç danışmayan və yazmayan adam anlayışı güclü, aktiv bacarıqları zəif olacaq. Videonu həmişə danışıq və yazı məşqi ilə birləşdir.
4 həftəlik YouTube planı
YouTube ilə digər resursları necə birləşdirmək olar?
YouTube öyrənmə sisteminin yalnız bir hissəsidir. Ən güclü nəticə videonu dinləmə, oxu və danışıqla birləşdirəndə alınır. Məsələn, eyni mövzuda həm video izləyə, həm də mövzuya aid məqalə oxuya bilərsən. Bu, eyni sözləri fərqli kontekstlərdə görmək deməkdir ki, yadda qalmanın ən təsirli yoludur. Səyahət zamanı, idman edərkən və ya yemək hazırlayarkən isə video əvəzinə audio formatına keçə bilərsən, bunun üçün ingiliscə podkastlar yazısı səviyyəyə görə seçimlər təqdim edir.
Pulsuz resursların imkanları genişdir, amma bir sərhədi var: heç bir video sənin səhvlərini düzəltmir. Danışarkən etdiyin tələffüz səhvini yalnız canlı insan eşidib göstərə bilər. Əgər kənardan dəstək istəyirsənsə, ingilis dili repetitoru tap və səviyyənə uyğun müəllim seç. Müəllim səni hansı kanalın sənə daha çox fayda verəcəyini də yönləndirə bilər. Qrup formatında işləmək istəyənlər üçün isə ingilis dili kursları sabit cədvəl və təkrar mühiti yaradır.
Proqram, kitab, film və sayt kimi digər imkanları isə ingilis dili öyrənmək üçün proqram yazısında tapa bilərsən.
Evdə müstəqil öyrənmək istəyirsənsə, evdə ingilis dili öyrənmək yazısı gündəlik rejim qurmağa kömək edəcək.
Son bir məsləhət: kanalı sevdiyin mövzu ətrafında seç. İdman, texnologiya, kino, bişirmə, tarix, psixologiya: hansı sənə maraqlıdırsa, onun ətrafında ingiliscə kanal tapmaq çətin deyil. Maraqlı mövzuda başa düşmədiyin söz səni dayandırmır, əksinə, mənanı tapmaq istəyini artırır. Dil öyrənmənin uzunmüddətli sirri də budur: məcburiyyətdən yox, marağından izləmək. Bir ildən sonra bu vərdişin sənə nə qədər verdiyini görəndə təəccüblənəcəksən.