İngilis dilini bir qədər öyrənmiş hər kəs bir gün eyni sualla qarşılaşır: "Niyə filmdəki personaj "give up" deyir, mən isə lüğətdə yalnız "give" və "up" sözlərini tapıram, amma birlikdə mənanı başa düşmürəm?" Cavab sadədir. Bu, frazal feldir (phrasal verb), yəni fel və ədatdan ibarət birləşmə, və mənası ayrı-ayrı sözlərin mənasından çıxmır. Yerli danışanlar gündəlik nitqdə bu birləşmələri hər cümlədə işlədir.
Bu yazıda frazal fellərin nə olduğunu, hansı növləri olduğunu, ən çox işlənən 50 frazal feli mövzulara görə, onların Azərbaycanca mənasını və nümunə cümlələrini, azərbaycanlıların tipik səhvlərini və bu birləşmələri yadda saxlamağın praktik yollarını izah edirik. Sonda 4 həftəlik plan və ən çox soruşulan suallar var. Söz ehtiyatını ümumi şəkildə artırmaq istəyirsənsə, bu yazı əsl mənada ingilis dili sözlər lüğəti yazısının davamıdır.
Frazal fel nədir?
Frazal fel əsas fel ilə bir (bəzən iki) ədatdan ibarət birləşmədir. Ədat "up", "down", "out", "off", "on", "in", "away" kimi kiçik bir söz olur. Əsas qayda budur: birləşmənin mənası çox vaxt tərkib hissələrinin mənasından çıxarıla bilmir. "Look" baxmaq, "for" üçün deməkdir, amma "look for" axtarmaq deməkdir. "Give" vermək, "up" yuxarı deməkdir, amma "give up" əl çəkmək, təslim olmaq deməkdir. Buna görə frazal feli tərcümə edib başa düşmək olmur, onu bütöv vahid kimi öyrənmək lazımdır.
Azərbaycan dilində buna bənzər quruluş var: "əl çəkmək", "başa düşmək", "yola salmaq", "ortaya çıxmaq". Bunlar da iki hissədən ibarətdir və mənası ayrı-ayrı sözlərdən fərqlidir. Beləcə frazal fel anlayışı sənə yad deyil, sadəcə ingilis dilində bu birləşmələr çox daha çoxdur və çoxsaylı ədatla qurulur. Təxmini hesablamalara görə ingilis dilində bir neçə min frazal fel var, amma gündəlik nitqin böyük hissəsini bir neçə yüzü təşkil edir. Bu yazıdakı 50 fel isə ən vacib nüvədir.
Frazal fellər niyə bu qədər vacibdir?
Birinci səbəb, yerli danışanlar onları hər yerdə işlədir. Filmlərdə, söhbətlərdə, iş yazışmasında, hətta xəbərlərdə "find out", "come up with", "carry out" kimi birləşmələrə hər dəqiqə rast gəlirsən. Əgər bilmirsənsə, cümlənin əsas mənası qaçır. İkinci səbəb, frazal fellər nitqi təbii edir. "Discover" və "find out" eyni mənanı verir, amma gündəlik söhbətdə "find out" daha təbii səslənir. "Postpone" əvəzinə "put off", "tolerate" əvəzinə "put up with" deyən adam daha sərbəst danışan kimi qəbul olunur.
Üçüncü səbəb, imtahanlardır. Dinləmə hissələrində danışıqlar tamamilə frazal fellərlə doludur, oxu mətnlərində isə sinonim axtarışı tapşırıqlarında bu birləşmələr tez-tez dəyişdirilir. Dördüncü səbəb, səviyyənin göstəricisidir. Səviyyələrin ümumi sistemini CEFR səviyyələri izahında görə bilərsən: A2-də 15-20 sadə frazal fel kifayətdir, B1-B2-də isə gündəlik və iş mövzularında onlarla birləşmə aktiv bilinməlidir.
Frazal fellərin üç növü
Siyahıya keçməzdən əvvəl qrammatikanı bilmək lazımdır, çünki səhvlərin çoxu buradan qaynaqlanır. Frazal fellər üç qrupa bölünür.
Tamamlıqlı və ayrıla bilən (separable). Bu fellərdə tamamlıq feli ilə ədatın arasına keçə bilər. "Turn off the light" və "turn the light off" hər ikisi düzgündür. Amma tamamlıq əvəzlikdirsə (it, them, her, him, me), o mütləq araya keçməlidir: "turn it off", yox "turn off it". Bu, qaçınılmaz qaydadır. Eyni qrupa "put on", "take off", "pick up", "throw away", "fill in", "hand in", "figure out", "work out", "turn down", "set up" və başqaları daxildir.
Tamamlıqlı və ayrılmayan (inseparable). Burada tamamlıq həmişə ədatdan sonra gəlir: "look after the children", "look for a job", "run into a friend", "deal with a problem". Əvəzlik də ədatdan sonra durur: "look after them", "deal with it". Araya heç nə keçmir. "Get along with", "look forward to", "come up with", "get over" və "carry out" (adətən) bu qrupdandır.
Tamamlıqsız (intransitive). Bu fellərdən sonra tamamlıq gəlmir: "wake up", "get up", "grow up", "break up", "give up" (tək işlənəndə), "check in", "set off", "calm down". Məsələn: "I woke up at seven" və "The plane took off on time".
Praktik məsləhət: yeni frazal feli öyrənəndə lüğətdə növünü də qeyd et. Hansı növ olduğunu bilmək bir birləşməni düzgün cümləyə qoymağın yarısıdır. Yadda saxlamaq üçün sadə qayda: tamamlıq əvəzliklə əvəz oluna bilirsə və bu əvəzlik ədatdan əvvəl düşürsə, fel ayrılandır.
Ən çox işlənən 50 frazal fel
Aşağıdakı siyahı gündəlik nitqdə, filmlərdə və iş yazışmasında ən tez-tez rast gəlinən frazal fellərdən ibarətdir və yadda saxlamağı asanlaşdırmaq üçün 5 mövzu üzrə qruplaşdırılıb. Hər qrupdan sonra nümunə cümlələr verilib. Hər kartda sol tərəfdə birləşmə, sağ tərəfdə Azərbaycanca mənası yazılıb.
1. Gündəlik həyat
Nümunələr: "I wake up at seven, but I usually get up at half past." "Please turn off the TV and put on your coat." "She picked up the keys and threw away the old newspapers." "I am looking for my phone, can you help me?" Qeyd et ki, "turn on" və "turn off" ayrılandır: "turn the light on" da düzgündür. "Look for" isə ayrılmaz birləşmədir, yəni "look the keys for" deyilməz. Gündəlik həyat frazal fellərinin böyük hissəsi artıq A2 səviyyəsində lazımdır.
2. İnsanlar və münasibətlər
Nümunələr: "I get along with my colleagues very well." "They broke up last year, but they made up last month." "I ran into my old teacher at the supermarket." "Let's meet and catch up, we haven't talked for ages." "She looks after her grandmother on weekends." Bu qrupu söhbətdə dostlarla, iş yoldaşları ilə və ailə haqqında danışanda işlədirsən. Danışıq bacarığını inkişaf etdirmək üçün bu birləşmələri öz həyatından nümunələrlə məşq etmək çox təsirlidir, bu barədə ingilis dili speaking yazısında konkret üsullar var.
3. İş və təhsil
Nümunələr: "We carried out a survey among 200 students." "Please fill in this form and hand it in by Friday." "I need to find out when the meeting starts." "He pointed out a mistake in the report." "She turned down the job offer because the salary was low." "I can't figure out this problem." Bu qrup xüsusilə iş yazışması, təqdimat və tədris mühitində lazımdır. Əgər iş üçün ingilis dili öyrənirsənsə, hər birləşmənin öz işindən bir nümunəsini qur.
4. Səyahət və nəqliyyat
Nümunələr: "We checked in at the hotel at noon and checked out two days later." "They set off early in the morning." "Get off at the next stop." "My friend dropped me off at the airport, and my family saw me off." "We ran out of petrol on the highway." "The traffic held us up for an hour." Səyahət zamanı bu birləşmələri həm eşidəcək, həm də özün işlədəcəksən: hava limanı elanlarında, otel qəbulunda, sürücü ilə söhbətdə.
5. Fikirlər, hisslər və həll yolları
Nümunələr: "Don't give up, you are almost there!" "Calm down, everything will be fine." "I'm trying to cut down on sugar." "She came up with a great idea." "I'm looking forward to seeing you." "It took him months to get over the illness." Diqqət et: "look forward to" sözündəki "to" sözönüdür, ona görə ondan sonra -ing forması gəlir: "I look forward to meeting you", "I look forward to meet you" yox. Bu, ən çox edilən səhvlərdən biridir.
Bir frazal fel, bir neçə məna
Frazal fellərin ən çətin tərəfi çoxmənalılıqdır. Eyni birləşmə fərqli kontekstdə tamamilə fərqli məna verə bilər. "Take off" paltarı çıxarmaq deməkdir ("take off your coat"), eyni zamanda təyyarənin havaya qalxması ("the plane took off") və ya bir işin sürətlə inkişaf etməsi ("her business took off") mənasında da işlənir. "Pick up" yerdən götürmək, kimisə maşınla gedib almaq, yeni bir şeyi asanlıqla öyrənmək ("pick up a language") və ya zəng cavablandırmaq deməkdir. "Turn down" səsi azaltmaq və təklifi rədd etmək deməkdir. "Work out" idman etmək, problemin həllini tapmaq və ya işlərin yaxşı getməsi mənasına gələ bilər.
Bu çoxmənalılıq qorxuducu görünsə də, əslində kontekst həmişə köməkçidir. Cümlədəki digər sözlərə, tamamlığa və vəziyyətə baxsan, doğru mənanı tapmaq çətin deyil. "Take off" cümləsində "coat" sözü varsa, söhbət geyimdən gedir, "plane" sözü varsa, uçuşdan. Buna görə frazal feli təkcə tərcüməsi ilə yox, cümlə daxilində öyrənmək lazımdır. Başlanğıc mərhələdə hər birləşmənin yalnız ən çox işlənən mənasını öyrən, qalanlarını rast gəldikcə əlavə et.
Azərbaycanlıların frazal fellərdə etdiyi səhvlər
Ana dili təsiri burada da özünü göstərir. Ən çox rast gəlinən səhvlər bunlardır.
Ədatı buraxmaq. "I am looking my keys" əvəzinə "I am looking for my keys". Azərbaycan dilində "axtarmaq" tək sözdür, ona görə ədat ağlına gəlmir. Düzgün yadda saxlamaq üçün "look for" birləşməsini bütöv öyrən.
Yanlış ədat seçmək. "Turn on the light" ilə "turn off the light" fərqini unutmaq, "get on" və "get off" qarışdırmaq. Çarə: ədatların əsas istiqamətini yadda saxla. "Up" çox vaxt artım, tamamlama və ya yuxarı istiqamət ("clean up", "wake up"), "off" ayrılma və ya dayanma ("turn off", "take off"), "out" çıxarma və ya tam bitirmə ("find out", "work out").
Əvəzliyi yanlış yerə qoymaq. "Turn off it" əvəzinə "turn it off". Ayrılan fellərdə əvəzlik ortada olmalıdır. Bu qaydanı bilmək yerli danışanlar kimi səslənməyin ən sadə yoludur.
Rəsmi yazıda həddindən artıq istifadə. Akademik esse və rəsmi məktubda "find out", "go on", "put off" əvəzinə daha rəsmi sinonimlər ("discover", "continue", "postpone") işlətmək daha uyğundur. Danışıqda isə əksinə, həddindən artıq rəsmi söz səni qəribə göstərir.
Sözbəsöz tərcümə. "Give up" birləşməsini "yuxarı vermək" kimi başa düşmək. Bu səhvdən qaçmaq üçün həmişə birləşməni bütöv mənası ilə öyrən. Sözbəsöz tərcümə vərdişi ümumən ingilis dilində ən böyük maneədir.
Frazal feli necə yadda saxlamaq olar?
Siyahını əzbərləmək işləmir. İki həftə sonra yarısı yaddan çıxır. Frazal fellər üçün daha effektiv yollar var.
Qruplarla işlə. Yuxarıda olduğu kimi mövzu üzrə qruplaşdırılmış birləşmələri öyrənmək, təsadüfi siyahıdan daha asandır. Beyin əlaqəli məlumatı birlikdə saxlayır. Bir həftə yalnız gündəlik həyat fellərini, növbəti həftə münasibətləri öyrənmək yaxşı üsuldur.
Hər feli öz cümləndə işlət. Hazır nümunəni oxumaq kifayət deyil. Hər yeni birləşmə üçün öz həyatından bir cümlə qur: "I got up at six today." "My brother is looking for a new job." Şəxsi cümlə yaddaşa 5-6 dəfə daha güclü yazılır. Bu cümləni səsli deyib bir də yaz.
Aralıqlı təkrar işlət. Yeni birləşmələri kartlara yaz (bir üzündə cümlə boşluqla, o biri üzündə cavab) və interval təkrarı ilə keç. Bu metodun necə qurulduğunu lüğəti necə öyrənmək yazısında addım-addım izah etmişik. Frazal fellər üçün də eyni sistem işləyir.
Kontekstdə rast gəl. Seriallar, podkastlar, mahnılar və kitablar frazal fellərlə doludur. Məsələn, bir serialın bir epizodunu subtitrlə izləyib rast gəldiyin 5 frazal feli yaz. Bu, həm dinləmə bacarığını, həm də lüğəti artırır. Müxtəlif mənbələr üçün ingilis dili öyrənmək üçün saytlar yazısındakı siyahıya baxa bilərsən.
Ədatın məntiqini anla. Bütün birləşmələr tam təsadüfi deyil. "Up" bir çox yerdə tamamlanma və ya artım bildirir: "eat up" (hamısını yemək), "use up" (tam istifadə etmək), "cheer up" (əhvalı yuxarı qaldırmaq). "Out" çıxış və ya tamamlanma: "find out", "work out", "sort out". "Away" uzaqlaşma: "throw away", "run away", "go away". Bu məntiqi hiss etmək yeni birləşmələri təxmin etməyə imkan verir.
Rəsmi və qeyri-rəsmi: hansı frazal fel nə vaxt?
Frazal fellər dilin qeyri-rəsmi və neytral qatında işlənir, buna görə üslubu bilmək vacibdir. Qeyri-rəsmi söhbətdə "find out", "put off", "look into", "bring up", "come across" təbii səslənir. Rəsmi yazıda isə onların latın mənşəli qarşılıqları üstünlük təşkil edir: "discover", "postpone", "investigate", "raise", "encounter".
Bu o demək deyil ki, frazal fellər yalnız danışıqda işlənir. İş mühitində, e-poçtlarda və hətta hesabatlarda çoxu normaldır: "We set up a new office", "Please hand in the report", "The project carries on as planned". Qayda belədir: tonunu auditoriyaya uyğunlaşdır. Dostuna yazanda "I'll look into it" demək normaldır, universitet komissiyasına isə "I will investigate the matter" yazmaq daha təhlükəsizdir.
Eyni məntiq yazı bacarığına da aiddir: rəsmi esse yazanda frazal fellərin sayını azaldıb sinonim fellərdən istifadə edirsən, mətnin tonu daha akademik olur. Yazı bacarığını sistemli inkişaf etdirmək üçün ingilis dili writing yazısına baxa bilərsən. Amma imtahan dinləməsində hər iki variantı eşidəcəyini unutma, ona görə hər ikisini bil.
Frazal fellər və imtahanlar
IELTS, TOEFL və Cambridge imtahanlarında frazal fellər birbaşa test edilməsə də, hər bölmədə iştirak edir. Dinləmə hissəsində danışanlar rəsmi fel əvəzinə frazal fel işlədir və sual rəsmi variantla verilir. Oxu hissəsində sinonim tapşırıqlarında "put off" ilə "postpone" eyni mənanı verir. Speaking-də isə düzgün frazal fel işlətmək lüğət meyarı üzrə balı artırır. Writing-də isə yerində və az işlətmək lazımdır.
Cambridge imtahanlarının (xüsusilə B2 First və C1 Advanced) Use of English hissəsində frazal fellərlə ayrıca tapşırıqlar var: boşluğa doğru ədat yazmaq, cümləni başqa sözlərlə yenidən yazmaq. Bu imtahanlara hazırlaşanlar üçün yuxarıdakı 50 fel yalnız başlanğıcdır, sonra 150-200 birləşməyə çatmaq lazım olacaq. Sertifikatlar haqqında ümumi mənzərəni cambridge sertifikatları yazısında görə bilərsən.
Frazal fellərdə kömək haradan almaq olar?
Tək başına öyrənmək mümkündür, amma tez-tez eyni suallar yaranır: bu birləşmə ayrılandır, yoxsa yox? Bu ədatla nə fərq edir? Burada müəllimin izahı vaxta qənaət edir. Müəllim hansı birləşmələrin sənin səviyyən və məqsədin üçün vacib olduğunu seçir, yanlış işlətdiyin yerləri düzəldir və danışıqda tətbiq etməyə məcbur edir. Fərdi müəllim axtarırsansa, ingilis dili repetitorları tap və profillərə baxıb sənə uyğun olanı seç.
Sistemli proqram istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində səviyyə təyini və qrup variantları var. Qrup dərslərində lüğət, qrammatika və danışıq birlikdə işlənir, frazal fellər isə hər mövzunun daxilində təbii şəkildə təkrarlanır. Evdə öyrənmək planın varsa, evdə ingilis dili öyrənmək yazısında gündəlik rejim nümunələri verilib.
4 həftəlik plan: 50 frazal feli aktiv lüğətə çevir
Aşağıdakı plan gündə təxminən 10-15 dəqiqə tələb edir. Hər həftə bir mövzu qrupu və iki-üç tapşırıq var. Planı özünə uyğun uzada bilərsən.