Bir çox insan ingilis dilində oxuyub başa düşür, hətta danışa da bilir, amma sıra yazıya çatanda çətinlik başlayır. Boş səhifə qarşısında oturub ilk cümləni yarım saat axtarmaq, yazdığını yenidən silmək, bitirəndən sonra mətnin "qəribə" səsləndiyini hiss etmək tanış hissdir. Bu, istedad məsələsi deyil. Writing bacarığı özünəməxsus qaydaları olan ayrıca bacarıqdır və onu sistemli şəkildə qurmaq olar.
Bu yazıda writing bacarığının danışıqdan nə ilə fərqləndiyini, cümlədən paraqrafa və esseyə necə keçməyi, ən çox edilən səhvləri, gündəlik yazı vərdişini necə qurmağı və geri bildirimi haradan almağı izah edirik. Sonda 6 həftəlik plan və ən çox soruşulan suallar var. Dörd bacarığın ümumi mənzərəsini hələ görməmisənsə, əvvəlcə ingilis dili 4 bacarıq yazısına baxmaq faydalıdır.
Writing bacarığı nədir və niyə ayrıca öyrənilməlidir?
Writing bacarığı fikrini yazılı şəkildə, ardıcıl və başa düşülən formada ifadə etmək qabiliyyətidir. Bura yalnız düzgün qrammatika daxil deyil. Yazı həm də mövzunu seçmək, fikirləri sıraya düzmək, oxucunu nəzərə almaq, uyğun üslub tapmaq və yazdığını yoxlayıb düzəltməkdir. Danışıqda səhvi qarşı tərəfin sifətindən görüb dərhal düzəldirsən, yazıda isə oxucu sənin yanında deyil. Hər şey səhifədə aydın olmalıdır.
Bu fərq yazını bir tərəfdən asanlaşdırır, digər tərəfdən çətinləşdirir. Asanlaşdırır, çünki düşünmək üçün vaxtın var, sözü lüğətdən yoxlaya, cümləni yenidən qura bilərsən. Çətinləşdirir, çünki danışıqda jest, intonasiya və sual-cavab səhvləri örtür, yazıda isə yalnız mətn qalır. Üstəlik, yazılı ingilis dili danışıq dilindən fərqli qaydalara malikdir: qısaltmalar azdır, cümlələr daha tam, bağlayıcılar daha dəqiqdir.
Writing hər yerdə lazımdır: iş yazışması, motivasiya məktubu, CV, universitet tapşırıqları, imtahan esseləri və gündəlik mesajlar. Səviyyənin nə demək olduğunu dəqiq anlamaq üçün CEFR səviyyələri izahına baxa bilərsən: A2-də qısa mesaj, B1-də sadə mətn, B2-də isə strukturlu esse yazmaq gözlənilir.
Yazı niyə çətin gəlir?
Çətinliyin kökündə adətən dörd səbəb dayanır. Birincisi, hansı sözlə və hansı cümlə ilə başlamağı bilməmək. Bu, planın olmamasından qaynaqlanır, bilik çatışmazlığından yox. İkincisi, ana dilində düşünüb sözbəsöz tərcümə etmək. Azərbaycan dilində uzun, çoxqatlı cümlələr normaldır, ingilis dilində isə qısa və düz cümlələr daha təbii səslənir. Üçüncüsü, mükəmməllik tələsi: hər cümləni səhvsiz yazmaq istəyi yazını yavaşladır və bəzən tamamilə dayandırır. Dördüncüsü, geri bildirimin olmaması. Yazdığın mətni heç kim oxumursa, eyni səhvləri aylarla təkrarlaya bilərsən.
Bu problemlərin hər birinin həlli var. Plan olmayanda şablon quruluş lazımdır. Tərcümə vərdişi olanda qısa cümlələrlə yazmağa keçmək lazımdır. Mükəmməllik tələsi olanda qaralama və redaktəni ayırmaq lazımdır. Geri bildirim olmayanda isə mətni oxuyan və düzəldən birini tapmaq lazımdır. Aşağıdakı bölmələrdə bunların hamısını addım-addım açırıq.
Cümlədən paraqrafa: yazının əsas qaydaları
Yaxşı yazı yaxşı cümlələrdən başlayır. Cümlə səviyyəsində üç qaydanı mənimsə. Birinci, hər cümlədə bir əsas fikir olsun. Çox fikri bir cümləyə yığmaq oxucunu itirir. İkinci, cümlə quruluşu sadə qalsın: subyekt, fel, tamamlıq. "The company, which was founded in 2010 and which has since grown considerably, decided that..." kimi uzun cümlə əvəzinə "The company was founded in 2010. It has grown considerably. Last year, it decided to..." yaz. Üçüncü, cümlə uzunluğunu dəyiş. Yalnız qısa cümlələr monoton, yalnız uzun cümlələr isə ağır səslənir.
Paraqraf səviyyəsində isə sadə bir şablon işləyir. İngilis dilində paraqraf adətən üç hissədən ibarət olur: əsas fikir cümləsi (topic sentence), izah və ya dəstəkləyici cümlələr, nümunə və ya yekun cümlə. Məsələn: "Regular reading improves vocabulary. When you read every day, you meet new words in context and remember them more easily. For example, after reading one article a day for a month, many learners notice that they recognise words they once had to look up." Gördüyün kimi, birinci cümlə paraqrafın mövzusunu verir, ikinci izah edir, üçüncü konkret nümunə göstərir.
Paraqrafın hər cümləsi eyni mövzuya xidmət etməlidir. Mövzudan çıxan cümlə varsa, ayrıca paraqrafa keçir və ya silinir. Bu qayda sadə görünür, amma yazının aydınlığını ən çox artıran qaydadır.
Bağlayıcı sözlər: yazını ardıcıl edən yapışqan
Cümlələri bir-birinə bağlayan sözlər yazını "siyahı" olmaqdan çıxarıb mətnə çevirir. Əlavə etmək üçün "moreover", "in addition", "also" işlət. Əks fikir üçün "however", "on the other hand", "although". Səbəb və nəticə üçün "because", "therefore", "as a result". Nümunə üçün "for example", "for instance", "such as". Yekun üçün "in conclusion", "to sum up".
Amma burada tələsmə. Yeni öyrənənlər çox vaxt bağlayıcıları hər cümlənin əvvəlinə doldurur: "Moreover... Furthermore... In addition...". Bu, mətni süni edir. Qayda belədir: bağlayıcı yalnız iki fikir arasında real əlaqə olanda işlənir. Bəzən ardıcıl iki cümlə bağlayıcısız da aydın olur, "and" və "but" kimi sadə sözlər isə tamamilə normaldır.
Mətn növləri: nəyi harada yazırsan?
Writing vahid bacarıq deyil, məqsəddən asılı olaraq üslub dəyişir. Ən çox rast gəlinən mətn növləri bunlardır. Qeyri-rəsmi mesaj və ya e-poçt dostlar və tanışlar üçündür: qısa, mehriban, qısaltmalarla ("I'm", "don't"). Rəsmi məktub və ya e-poçt iş, təhsil və ya rəsmi qurum üçündür: tam cümlələr, nəzakətli ifadələr ("I am writing to inquire about...", "I would appreciate it if..."), aydın quruluş. Esse fikir bildirmək və mübahisə etmək üçündür: giriş, əsas hissə, nəticə. Hesabat və ya təsvir məlumatı faktlar əsasında çatdırmaq üçündür.
Bu növlərin fərqini bilmək xüsusilə rəsmi və qeyri-rəsmi üslub arasında seçim edəndə vacibdir. Dostuna "Dear Sir or Madam" ilə başlayan mesaj yazmaq da, işəgötürənə "Hey!" ilə müraciət etmək də yanlışdır. Üslubu oxucuya və məqsədə uyğunlaşdırmaq yazı mədəniyyətinin əsasıdır.
Esse yazmağın ən vacib hissəsi quruluşdur. Klassik esse beş hissədən ibarət ola bilər: giriş paraqrafı (mövzu və mövqe), iki və ya üç əsas paraqraf (hər biri bir arqument), nəticə paraqrafı (mövqenin yekunlaşdırılması). Hər əsas paraqraf yuxarıda göstərdiyimiz "fikir, izah, nümunə" şablonuna uyğun yazılır. İmtahan formatında esse yazmağı ətraflı öyrənmək istəyirsənsə, ielts writing task 2 yazısında struktur və nümunə verilib.
Gündəlik yazı vərdişini necə qurmaq?
Writing bacarığı yalnız yazmaqla inkişaf edir. Uzun və nadir yazı seansları əvəzinə qısa, amma gündəlik yazı çox daha effektivdir. Gündə 10 dəqiqə yazmaq ayda 5 saat edir və bu müddətdə yüzlərlə cümlə yazılır. Ən sadə vərdiş formaları bunlardır.
Gündəlik jurnal. Hər gün 3-5 cümlə ilə günün necə keçdiyini yaz. Mövzu seçmək lazım deyil, çünki mövzu gündür. Əvvəl sadə cümlələrlə başla: "Today I woke up early. I had breakfast and went to work." Zamanla cümlələr uzanacaq, yeni sözlər əlavə olunacaq. Bu üsul həm də keçmiş zamanı məşq etdirir.
Rəy yazmaq. Baxdığın film, oxuduğun kitab və ya sınadığın restoran haqqında 5-6 cümləlik rəy yaz. Fikir bildirmək və səbəb göstərmək bacarığını inkişaf etdirir: "I liked the film because the story was surprising. However, the ending was a bit predictable."
Xülasə yazmaq. Oxuduğun və ya dinlədiyin materialı öz sözlərinlə 3-4 cümləyə sığdır. Bu, həm oxu və dinləmə bacarığını, həm də yazını birləşdirir. Xülasə yazmaq paraphrasing, yəni eyni fikri başqa sözlərlə ifadə etmək bacarığını da gücləndirir, bu isə imtahanlarda çox vacibdir.
Real yazışma. Dil mübadiləsi tətbiqlərində, forumlarda və ya sosial şəbəkələrdə ingiliscə mesaj yazmaq real oxucu qarşısında yazmaq təcrübəsi verir. Cavab alanda yazının işlədiyini də görürsən, bu isə motivasiyanı artırır. Oxu materialı seçməkdə kömək üçün ingilis dili reading yazısına baxa bilərsən, çünki yaxşı yazarlar demək olar ki, həmişə çox oxuyanlardır.
Lüğət və qrammatika yazıda necə işləyir?
Yazıda lüğət danışıqdan daha vacibdir, çünki oxucu hər sözü diqqətlə görür. Eyni sözü təkrar-təkrar işlətmək mətni zəif göstərir. Məsələn, hər yerdə "good" yazmaq əvəzinə kontekstə görə "effective", "beneficial", "valuable", "reliable" seçmək lazımdır. Lakin diqqət et: mürəkkəb söz sadə sözdən həmişə yaxşı deyil. Mənasını dəqiq bilmədiyin "impressive" sözü ilə səhv cümlə qurmaqdansa, sadə və dəqiq "good" işlətmək yaxşıdır.
Lüğəti yazıya keçirməyin ən yaxşı yolu kolokasiyaları (söz birləşmələrini) öyrənməkdir: "make a decision" (do a decision yox), "take a risk", "heavy rain", "strong coffee". Tək sözlər yox, bütöv birləşmələr yadda saxla. Yeni sözləri uzun müddət yadda saxlamaq üçün lüğəti necə öyrənmək yazısındakı interval təkrarı metodundan istifadə edə bilərsən.
Qrammatikada yazı üçün ən çox lazım olan sahələr zamanlar, artikllar, sözönləri və cümlə quruluşudur. Yazıda hər cümləni yoxlamaq üçün zaman vaxt verir, buna görə bunlara xüsusi diqqət et. Hər mətndə bir zaman seç və ardıcıl qal. Hekayə keçmiş zamanda yazılırsa, ortada qəfildən indiki zamana keçmə. Zaman uyğunsuzluğu azərbaycanlı yazarların ən tipik səhvlərindən biridir.
Azərbaycanlıların writing-də ən çox etdiyi səhvlər
Ana dilinin təsiri yazıda xüsusilə hiss olunur. Bunları tanımaq yarısı həll etməkdir. Birincisi, artikl (a, an, the) buraxmaq və ya səhv işlətmək. Azərbaycan dilində artikl yoxdur, buna görə "I have car" və ya "She is teacher" kimi cümlələr yaranır. Düzgün forma "I have a car" və "She is a teacher". Qayda: sayıla bilən təkil isim demək olar ki, həmişə artikl və ya başqa təyinedici tələb edir.
İkincisi, cümlə quruluşu. Azərbaycan dilində fel cümlənin sonunda gəlir, ingilis dilində isə subyektdən dərhal sonra. "I yesterday the book read" kimi quruluş səhvdir, düzgün forma "I read the book yesterday". Üçüncüsü, sözönlərinin tərcüməsi: "depend from" (düz: depend on), "interested on" (düz: interested in), "married with" (düz: married to). Hər sözönü fellə birlikdə öyrənilməlidir.
Dördüncüsü, "do" köməkçi felinin buraxılması: "He not like coffee" əvəzinə "He doesn't like coffee". Beşincisi, üçüncü şəxs təkdə -s buraxmaq: "She work" əvəzinə "She works". Altıncısı, sözbəsöz tərcümə nəticəsində yaranan qəribə ifadələr. "Make a photo" yazmaq (düz: take a photo), "do a mistake" (düz: make a mistake) bu qrupdandır. Yeddincisi, durğu işarələri: ingilis dilində vergül və nöqtə qaydaları fərqlidir, xüsusilə uzun cümləni vergüllə bitirib yeni cümləyə keçmək (comma splice) tez-tez rast gəlinən səhvdir.
İmtahan yazısı və gündəlik yazı: fərq nədir?
İmtahanda yazı müəyyən vaxt çərçivəsində, müəyyən formatda və meyarlara görə qiymətləndirilir. IELTS Writing iki tapşırıqdan ibarətdir: birinci tapşırıqda qrafik və ya diaqramı təsvir edirsən (Academic), ikincidə isə esse yazırsan. Qiymətləndirmə tapşırığın yerinə yetirilməsi, ardıcıllıq və bağlılıq, lüğət və qrammatika üzrə aparılır. TOEFL Writing isə fərqli formatdadır və akademik müzakirə üzrə qısa yazı tələb edir, bu barədə toefl writing yazısında ətraflı danışmışıq.
İmtahan hazırlığında üç qayda işləyir. Birincisi, vaxtı bölmək: plana 3-5 dəqiqə, yazmağa əsas vaxt, yoxlamağa son 3 dəqiqə ayırmaq. İkincisi, minimum söz sayına əməl etmək: az yazılan mətn cərimələnir. Üçüncüsü, tapşırığa birbaşa cavab vermək: mövzudan kənara çıxan gözəl mətn də aşağı qiymət alır. Əgər imtahan hədəfin varsa, ielts hazırlığı yazısında bütün bölmələr üzrə ümumi plan var.
Gündəlik yazıda isə qayda daha sərbəstdir: məqsəd anlaşılmaq və oxucuya hörmət göstərməkdir. Rəsmi e-poçtda aydın mövzu sətri, qısa giriş, əsas məlumat və nəzakətli bitiş kifayətdir: "Dear Mr. Smith, I am writing to ask about... Thank you for your time. Best regards, Aysel". Bu sadə quruluş iş və təhsil yazışmasının 90 faizini əhatə edir.
Redaktə: yazını yaxşılaşdıran ən güclü alət
Yazıçıların çoxu deyir ki, yaxşı yazı yenidən yazmaqdır. Redaktə yazı mədəniyyətinin ən yaxşı öyrədən hissəsidir, çünki öz səhvlərini görməyə öyrədir. Mətni bitirdikdən sonra bir neçə dəqiqə ara ver, sonra yenidən oxu. Təzə gözlə səhvlər daha aydın görünür. Redaktə üçün sadə siyahı işlət: hər cümlədə subyekt və fel var mı, zaman ardıcıldır mı, artikllar yerindədir mi, təkrarlanan sözlər var mı, hər paraqrafın bir əsas fikri var mı, bağlayıcılar yerindədir mi.
Bir də mətni ucadan oxu. Qulaq cümlənin ağır və ya qeyri-təbii səsləndiyini göz görməzdən əvvəl tutur. Oxuyarkən nəfəs almaq üçün dayandığın yer vergül və ya nöqtə qoyulmalı yerdir. Uzun cümlədən nəfəsin çatmırsa, onu iki hissəyə böl.
Avtomatik yoxlama alətləri (qrammatika yoxlayıcıları) kömək edə bilər, amma onlara tam güvənmək olmaz. Onlar bəzi səhvləri qaçırır, bəzən də düzgün cümləni dəyişməyi təklif edir. Alətin təklifini qəbul etməzdən əvvəl niyə dəyişdiyini anlamağa çalış. Əks halda səhvi düzəltmək üçün alətə möhtac qalırsan, onu öyrənmirsən. Tərcümə vasitələrini də eyni məntiqlə, ehtiyatla işlət.
Geri bildirimi haradan almaq olar?
Writing-də ən böyük problem odur ki, öz səhvini özün tapmaq çətindir. Səhv sənə düzgün görünür, çünki beynin onu artıq vərdiş edib. Buna görə kənardan baxış lazımdır. Bir neçə variant var. Dil mübadiləsi tərəfdaşı mətnini oxuyub nəyin qəribə səsləndiyini deyə bilər. Onlayn yazı icmaları və forumlar pulsuz geri bildirim verir, amma keyfiyyət dəyişkəndir. Qrammatika yoxlayıcıları ilkin yoxlama üçün yararlıdır.
Ən etibarlı yol isə peşəkar müəllimdir. Müəllim səhvlərini düzəltməklə kifayətlənmir, hansı səhvlərin təkrarlandığını görür, yazı üslubunu inkişaf etdirir və səviyyənə uyğun tapşırıq verir. Xüsusilə imtahan hazırlığında müəllimin qiymətləndirmə meyarlarına uyğun rəyi böyük fərq yaradır. Müəllim axtarırsansa, ingilis dili repetitorları tap və profillərə, təcrübəyə və qiymətlərə baxıb seçim et.
Struktur və ardıcıl proqram istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində səviyyə təyini və qrup variantları var. Qrup dərslərində yazılı tapşırıqlar müntəzəm verilir və geri bildirim alırsan, bu isə təkbaşına öyrənməyə nisbətən xeyli sürətli irəliləyiş yaradır. Evdə öyrənmək planın varsa, ingilis dilini evdə öyrənmək yazısında gündəlik rejim nümunələri verilib.
6 həftəlik writing planı
Aşağıdakı plan gündə 15-25 dəqiqə vaxt tələb edir. Hər həftənin məqsədi var və addımlar bir-birinin üzərinə qurulur. Planı özünə uyğun uzada və ya qısalda bilərsən.