İngilis dili reading bacarığı necə inkişaf etdirilir? Addım-addım plan

Çoxumuz ingilis dilində mətn oxuyanda eyni problemlə qarşılaşırıq: hər cümləni başa düşürük, amma səhifənin sonuna çatanda nə oxuduğumuzu xatırlamırıq. Başqa vəziyyət də var: bilmədiyin bir söz görürsən, lüğətə baxırsan, növbəti cümlədə yenə bir söz tapılır və on dəqiqədən sonra hələ ilk abzasdasan. Hər iki halda reading bacarığı inkişaf etmir, çünki oxumağın necə işlədiyi başa düşülmür.

Bu yazıda reading bacarığının nədən ibarət olduğunu, hansı oxu növlərinin nə üçün lazım olduğunu, mətni səviyyəyə uyğun necə seçməli olduğunu və IELTS ilə TOEFL kimi imtahanlarda oxu hissəsinə necə hazırlaşmaq lazım olduğunu ardıcıl izah edirik. Sonda 6 həftəlik plan və ən çox soruşulan suallar var. Əgər dörd bacarığın ümumi mənzərəsini hələ görməmisənsə, ingilis dili 4 bacarıq yazısından başlamaq faydalıdır, çünki reading orada yalnız bir hissədir.

Reading bacarığı nədir və niyə yavaş inkişaf edir?

Reading bacarığı yazılı mətni başa düşmək və ondan məlumat çıxarmaq qabiliyyətidir. Bu, sözləri tək-tək tərcümə etməkdən fərqlidir. Yaxşı oxucu mətnə baxanda eyni anda bir neçə şeyi edir: sözləri tanıyır, cümlənin qrammatik quruluşunu hiss edir, abzasın əsas fikrini tutur və növbəti cümlədə nə gələcəyini təxmin edir. Bu proseslərin hamısı avtomatlaşmayanda oxu yorucu olur.

Reading ona görə yavaş inkişaf edir ki, çoxları onu "passiv" bacarıq sayır. Mətnə baxıb başa düşürsən deyə məşq etməyə ehtiyac olmadığını düşünürsən. Əslində reading üç ayrı qabiliyyətin cəmidir: lüğət ehtiyatı, qrammatik quruluşu tanımaq və oxu strategiyası. Biri zəif olsa, digər ikisi də onu kompensasiya edə bilmir. Məsələn, lüğəti güclü olan, amma strategiyası olmayan tələbə uzun mətndə yorulur. Strategiyası olan, lakin lüğəti zəif olan tələbə isə çox şey başa düşməyib "təxmin edir".

Başqa bir səbəb odur ki, çoxları çox çətin mətnlə başlayır. Məsələn, səviyyəsi A2 olan şəxs xəbər saytından məqalə oxumağa çalışır, hər cümlədə üç-dörd yeni söz tapır və tez təslim olur. Beyin yeni söz çoxluğu ilə qarşılaşanda mətnin ümumi mənasını itirir. Düzgün başlanğıc nöqtəsi səviyyənə uyğun mətn seçməkdir, bunu aşağıda ayrıca izah edirik.

Dörd oxu növü: hər birinin yeri var

Ana dilində belə hər mətni eyni cür oxumuruq. Reklam lövhəsinə nəzər salırıq, dərslik fəslini diqqətlə öyrənirik, roman oxuyuruq, rəsmi sənəddən lazım olan rəqəmi axtarırıq. İngilis dilində oxuyanda da bu fərqi qoymaq lazımdır. Əsasən dörd növ var.

Skimming (sürətli nəzər). Məqsəd mətnin ümumi mövzusunu 1-2 dəqiqədə tutmaqdır. Başlığa, alt başlıqlara, hər abzasın ilk və son cümləsinə baxırsan. Hər sözü oxumursan. Bu üsul uzun mətnə başlamazdan əvvəl "xəritə" çəkir: nə haqqındadır, neçə hissədən ibarətdir, müəllif hansı qənaətə gəlir. Xəritəsi olan oxucu detalları daha asan yerləşdirir.

Scanning (konkret məlumat axtarışı). Burada məqsəd mətndə müəyyən bir faktı tapmaqdır: tarix, ad, rəqəm, qiymət. Gözün səhifə boyunca sürətlə hərəkət edir və yalnız axtardığın şeyə reaksiya verir. Bu, rəsmi sənəd, cədvəl və ya reklamdan lazım olan məlumatı çıxaranda işlədir. İmtahanda "hansı il" və ya "hansı ad" tipli suallar bu üsulla cavablanır.

İntensiv oxu. Qısa mətni (bir abzas və ya bir səhifə) yavaş, diqqətlə, hər cümləni anlayaraq oxumaq. Bu zaman yeni sözləri, yeni quruluşları qeyd edirsən, cümləni parçalayırsan. İntensiv oxu qrammatika və lüğət qazandırır, amma yorucudur, ona görə gündə 10-15 dəqiqədən çox lazım deyil.

Ekstensiv oxu. Uzun mətni (kitab, uzun məqalə) zövq üçün, ümumi mənanı tutaraq oxumaq. Bilmədiyin hər sözə baxmırsan, kontekstdən anlamağa çalışırsan. Ekstensiv oxu oxu sürətini və lüğət ehtiyatını ən çox artıran vərdişdir, çünki beyin eyni sözlərlə müxtəlif kontekstlərdə dəfələrlə qarşılaşır. Dilçilər bunu "çox input" prinsipi adlandırır: nə qədər çox anlaşılan mətn oxusan, bir o qədər sürətli irəliləyirsən.

Düzgün plan hər ikisini birləşdirir: səhər qısa intensiv oxu, axşam isə maraqlı bir mövzuda ekstensiv oxu. Yalnız imtahan tapşırıqları həll edən tələbə sürətli, amma yarımçıq anlayır. Yalnız kitab oxuyan tələbə isə imtahanda vaxt çatmazlığı ilə üzləşə bilər.

Mətni səviyyəyə uyğun necə seçməli?

Reading inkişafının ən vacib qaydası bunlardır: mətn nə çox asan, nə də çox çətin olmalıdır. Tədqiqatlar göstərir ki, mətndəki sözlərin təxminən 95-98 faizini bilirsənsə, qalan sözləri kontekstdən anlaya bilərsən. Bu nisbət 90 faizdən aşağıdırsa, hər cümlədə çətinlik yaranır və oxu zövq vermir. Praktik yoxlama sadədir: bir səhifəni oxu və bilmədiyin sözləri say. Səhifədə 5-dən çox yeni söz varsa, mətn sənin üçün hələ çətindir.

Səviyyəni müəyyən etmək üçün CEFR şkalasından istifadə etmək rahatdır. Hər səviyyənin öz oxu materialı var. Aşağıdakı kartlar hansı səviyyədə nə oxumağın uyğun olduğunu göstərir. Səviyyə sistemini daha ətraflı anlamaq üçün cefr səviyyələri haqqındakı yazıya baxa bilərsən.

Səviyyəni müəyyən etməyə vaxt ayırmamaq ən çox rast gəlinən səhvdir. Məsələn, B1 səviyyəsində olan tələbə The Economist kimi nəşrdən oxumağa çalışırsa, ilk həftədə yorulub tərk edir. Əvəzində B1 səviyyəsinə uyğun mətnlə həftədə beş dəfə oxuyan tələbə iki ay sonra B2 mətnlərinə keçid edə bilir. Çətinliyi tədricən artırmaq yeganə davamlı üsuldur.

Lüğət: oxu ilə lüğət bir-birini qidalandırır

Reading ilə lüğət arasındakı əlaqə iki istiqamətlidir. Lüğət ehtiyatın nə qədər genişdirsə, oxuyanda bir o qədər az dayanırsan. Çox oxuduqca isə yeni sözlərlə kontekstdə qarşılaşırsan və onlar yaddaşda daha möhkəm yerləşir. Problem ondadır ki, çoxları bu dövrəni səhv qurur: hər bilmədiyi sözü lüğətdən axtarır və mətnin axını pozulur.

Daha effektiv yanaşma belədir. Birinci oxuyuşda bilmədiyin sözlərin altından xətt çək, amma lüğətə baxma. Mətnin ümumi mənasını tutmağa çalış. İkinci oxuyuşda yalnız mənanı başa düşməyə mane olan sözlərə baxırsan, adətən mətndə 5-10 söz. Sonra bu sözləri bir cümlə ilə birlikdə yazırsan, tək söz kimi yox. "Sözü cümləylə yadda saxlamaq" qaydası sözün qrammatik davranışını və hansı sözlərlə yan-yana işləndiyini də öyrədir.

Yazdığın sözləri yadda saxlamaq üçün interval təkrarı lazımdır. Bu metod sözü unutmaq ərəfəsində təkrarlatdırır və yaddaşa daha az vaxtda yerləşdirir. Bu texnika haqqında lüğət öyrənmə üsulları yazısında addım-addım izah olunub. Əgər oxuduğun mətnlərdən topladığın sözləri bu sistemə salsan, reading və lüğət inkişafı bir-birini gücləndirəcək.

Cümləni parçalamaq: uzun cümlə qorxusunu necə aşmalı?

Sözləri bilsən belə uzun cümlə başa düşülməyə bilər. Bu, adətən cümlənin quruluşunu görə bilməmək problemidir. Akademik və xəbər mətnlərində 30-40 sözlük cümlələr çox olur və onlar tez-tez bir neçə əlavə hissədən ibarət olur. Həll yolu cümləni "sümüyünə" qədər sadələşdirməkdir.

Əvvəlcə baş cümlənin özünü tap: kim (subyekt) nə edir (xəbər). Sonra qalan hissələri ona bağla: vergüllə ayrılmış əlavə fikirlər, which, who, that ilə başlayan izahlar, while, although, because kimi bağlayıcılarla gələn şərtlər və səbəblər. Hər hissənin baş cümlə ilə münasibətini müəyyən etdikdən sonra cümlə aydınlaşır.

Məsələn, "The report, which was published last month by a team of researchers at the university, suggests that students who read daily perform better on exams" cümləsində əsas fikir "The report suggests that students perform better". Qalan hissələr (which ilə başlayan izah və who ilə başlayan təsvir) əlavə məlumatdır. Əsas çərçivəni görən oxucu hissələri sonra asanlıqla yerləşdirir. Bu bacarıq məşqlə gəlir: gündə bir uzun cümləni seç, onu bu şəkildə parçala və öz sözlərinlə qısa şəkildə yenidən yaz.

Bağlayıcı sözlərə xüsusi diqqət ver. However, therefore, although, despite, whereas kimi sözlər mətnin istiqamətini göstərir. "However" görəndə növbəti fikrin əksinə gedəcəyini bilirsən, "therefore" görəndə nəticənin gəldiyini. Bu "yol işarələri" bilən oxucu mətndə itmir və sualların cavabını daha tez tapır.

İmtahan reading-i: IELTS və TOEFL üçün xüsusi hazırlıq

İmtahanda reading adi oxudan fərqlənir, çünki vaxt məhduddur və suallar xüsusi formatdadır. IELTS Academic reading hissəsində 60 dəqiqəyə üç uzun mətn və 40 sual verilir, yəni hər mətnə təxminən 20 dəqiqə düşür. Mətnləri başdan sona diqqətlə oxumağa vaxt çatmır. Bu, skimming və scanning bacarığının imtahanda həlledici olduğunu göstərir. İmtahanın ümumi quruluşu və hazırlığı üçün ielts hazırlığı yazısı faydalıdır.

Əsas suallar növləri bunlardır: başlıq uyğunlaşdırma, doğru/yanlış/verilməyib, boşluq doldurma, çoxseçimli sual və cümləni tamamlama. "Doğru/yanlış/verilməyib" tipli sualda ən çox edilən səhv "yanlış" ilə "verilməyib" arasındakı fərqi qarışdırmaqdır. Mətn bir şeyin əksini deyirsə, cavab "yanlış"dır. Mətndə o barədə heç nə yoxdursa, cavab "verilməyib"dir. Öz biliyinə əsaslanmaq olmaz, cavab yalnız mətnə görə verilir.

TOEFL iBT reading hissəsi akademik mövzularda (tarix, biologiya, astronomiya, sosial elmlər) mətnlərdən ibarətdir və cavablar əsasən çoxseçimlidir. Burada lüğət sualları və mətndəki məlumatı ümumiləşdirmə tapşırıqları var. Hazırlıq üçün toefl reading practice məşqlərini də ehtiva edən TOEFL hazırlıq yazısına baxa bilərsən.

İmtahan hazırlığında üç texnika əsas rol oynayır. Birincisi, əvvəlcə sualları oxu, sonra mətnə keç. Beləliklə, mətndə nə axtardığını bilirsən. İkincisi, hər sualın cavabını mətndə tapdığın yerə qeyd et, çünki suallar adətən mətnin ardıcıllığına uyğun gəlir. Üçüncüsü, çətin suala ilişib qalma: işarələ, növbəti suala keç, sonda qayıt. Bir sual üçün 3-4 dəqiqə xərcləmək üç sual itirmək deməkdir.

Ən çox edilən səhvlər

Birinci səhv hər bilmədiyi sözü lüğətdən axtarmaqdır. Bu, oxunu parçalayır və ümumi mənanı itirir. İkinci səhv çox çətin mətnlə başlamaqdır, nəticədə motivasiya itir. Üçüncü səhv yalnız imtahan tapşırıqları həll etməkdir. Bu, tapşırıq formatını öyrədir, amma real oxu sürətini artırmır. Dördüncü səhv oxuyub heç nə yazmamaqdır: qısa xülasə yazmaq anlamanı yoxlayır və mətnin yaddaşda qalmasını təmin edir.

Beşinci səhv səsli oxumaq və ya içində tələffüz etməkdir. Bu vərdiş oxunu danışıq sürəti ilə məhdudlaşdırır. Sürətli oxuyanlar sözləri "səsləndirmir", birbaşa mənaya baxır. Altıncı səhv tək bir mənbə ilə kifayətlənməkdir. Müxtəlif mövzularda, müxtəlif üslubda oxumaq lüğəti genişləndirir və imtahanda gözlənilməz mövzu ilə qarşılaşma riskini azaldır.

Reading üçün məsləhət görülən mənbələr

Mənbə seçərkən iki meyar vacibdir: mövzu səni maraqlandırmalıdır və səviyyənə uyğun olmalıdır. Maraq olmasa, hər gün oxumaq vərdişi yaranmır. Başlanğıc üçün graded readers, yəni səviyyələrə bölünmüş sadələşdirilmiş kitablar ən yaxşı seçimdir. Orta səviyyədə BBC Learning English, VOA Learning English kimi dil öyrənənlər üçün hazırlanmış saytlar uyğundur, çünki mətnlər lüğət izahı ilə verilir.

Yuxarı səviyyədə isə həqiqi xəbər saytlarına, jurnal məqalələrinə, populyar elm kitablarına keçmək lazımdır. Bir mövzuda ardıcıl oxumaq da faydalıdır: məsələn, bir həftə yalnız texnologiya haqqında oxusan, o sahənin sözləri təkrarlanır və yaddaşa yerləşir. Qeyd edək ki, geniş mənbə siyahısı üçün ingilis dili öyrənmək resursları yazısında proqram, kitab, film və saytlar bir yerdə verilib.

6 həftəlik reading planı

Aşağıdakı plan gündə təxminən 20-30 dəqiqə vaxt tələb edir. Əsas qayda ardıcıllıqdır: həftədə bir dəfə uzun oxumaqdan gündə 20 dəqiqə oxumaq daha effektivdir. Planı səviyyənə görə uyğunlaşdır, mətnlərin çətinliyini tədricən artır.

Reading və digər bacarıqlar: bir-birini necə dəstəkləyir?

Dörd bacarıq ayrı-ayrı inkişaf etmir. Çox oxuyan insanın yazısı da yaxşılaşır, çünki beyin düzgün cümlə quruluşlarını və söz birləşmələrini mətnlərdən toplayır. Oxuduğun mətnləri səsləndirmək isə danışıq axıcılığını artırır. Mətni dinləməklə birgə oxumaq (audio ilə oxumaq) həm tələffüzü, həm də dinləmə bacarığını gücləndirir. Ona görə reading üzərində işləyəndə yalnız oxu vaxtını yox, mətnin sonrakı istifadəsini də planlaşdır.

Praktik üsul "bir mətn, dörd iş" qaydasıdır. Mətni oxu, yeni sözləri qeyd et, qısa xülasə yaz və ona ucadan danışaraq cavab ver. Beləliklə, bir mətndən dörd bacarıq üçün material çıxarırsan. Vaxtın az olanda belə bir mətn gündə kifayət edir.

Əgər təkbaşına irəliləmək çətin olursa, müəllimlə işləmək fərq yaradır. Müəllim səviyyənə uyğun mətn seçir, səhvlərini göstərir və imtahan strategiyasını öyrədir. Yaşadığın şəhərdə uyğun mütəxəssis axtarırsansa, ingilis dili repetitorları tap və qiymətləri, rəyləri müqayisə et. Qrup və ya fərdi format seçmək istəyirsənsə, strukturlu ingilis dili kursları səviyyəni sistemli yüksəltmək üçün yaxşı variantdır.

Nəticə: reading hər gün qazanılan bacarıqdır

Reading bacarığı bir günə yaranmır, amma çox sürətlə nəticə verir. Əsas prinsiplər bunlardır: səviyyənə uyğun mətn seç, hər gün oxu, mətnin məqsədinə görə oxu növünü dəyiş, lüğəti kontekstlə öyrən, uzun cümlələri parçala və imtahandan əvvəl vaxtla məşq et. Bu prinsiplərə əməl edən tələbə 6 həftə içində həm sürətində, həm anlamasında fərqi hiss edir.

Ən vacibi başlamaqdır. Bu gün 20 dəqiqə vaxt ayır, səviyyənə uyğun bir mətn seç və yuxarıdakı üç addımı tətbiq et: skimming, oxu, qısa xülasə. Sabah təkrarla. Bir ay sonra eyni mətni oxuyanda irəliləyişi özün görəcəksən.