Təhsil

Participle clauses: Built in 1900..., Having fixed the roof..., The man standing at the gate

Built in 1900, the house still stands. Having fixed the roof, Həsən started on the windows. The man standing at the gate is my uncle. Azərbaycan dilindəki feli sifət və feli bağlamaların ("dayanan", "tikilmiş", "edib", "gedərkən") ingiliscə qarşılığı: -ing, V3 və having + V3 ilə qısaldılmış cümlələr. Hər hissədən sonra cavabı dərhal yoxlanan məşqlər.

Participle clauses: Built in 1900..., Having fixed the roof..., The man standing at the gate
Dərs 41 / 46 C1–C2 · İngilis dili qrammatikası

Participle clauses

  • 4 məşq bölməsi
  • 36 tapşırıq, cavablar dərhal yoxlanılır
  • Sonda yekun test
3 forma -ing, V3 və having + V3 ilə qısaldılmış cümlələr
24 tapşırıq Hər bölmədən sonra cavabı dərhal yoxlanan məşqlər
12 sual Yekun test: 9 düzgün cavab dərsi keçmək üçün kifayətdir
🎓 İngilis dili kursları Tutor.az
Kiçik qrup3 nəfər · danışıq əsaslı
Fərdi dərscədvəli özün seçirsən
Hər dərsZoom-da yazılır
Kursa yazıl →

Bu, kursun 41-ci dərsidir. Əvvəlki dərsdə advanced passive mövzusunu keçdik: It is said that..., He is believed to live..., I had my car repaired. Dərsin sonunda üç cümlə vəd etmişdik: Built in 1900, the house still stands (1900-cü ildə tikilmiş ev hələ də durur), Having fixed the roof, Həsən started on the windows (Damı təmir edib Həsən pəncərələrə başladı) və The man standing at the gate is my uncle (Darvazanın yanında dayanan kişi əmimdir). Bu üç cümlənin ortaq cəhəti var: hər birində bir cümlə "sıxılıb", köməkçi fel və bağlayıcı yox olub, yerində yalnız felin bir forması qalıb. Bu dərsdə məhz bu sıxılmanı öyrənəcəyik.

Bu quruluşların adı participle clauses, yəni "feli sifət və feli bağlama ilə qısaldılmış cümlələr"dir. İngilis dilində onlar əsasən yazıda işlənir: xəbər mətnlərində, romanlarda, elmi məqalələrdə, muzey lövhələrində, IELTS esselərində. Gündəlik danışıqda da qarşına çıxır (Who's that girl sitting next to Ayşən?), amma əsl gücü yazıdadır: iki qısa, kəsik cümləni bir axıcı cümləyə çevirir. C1 səviyyəsindəki imtahanlar məhz bu bacarığı yoxlayır.

Ən yaxşı xəbər isə budur: Azərbaycan dili bu sahədə ingilis dilindən də zəngindir. Biz hər gün feli sifət və feli bağlama işlədirik: "darvazanın yanında dayanan kişi", "1900-cü ildə tikilmiş ev", "damı təmir edib pəncərələrə başladı", "evə gedərkən yağışa düşdüm", "ünvanı bilmədiyimiz üçün zəng etdik". Yəni sən bu məntiqi artıq bilirsən. Bu dərsdə öyrənəcəyin yalnız ingiliscə formalar və iki-üç fərqli qaydadır: söz sırası, aktiv və məchul formanın seçimi, bir də "mübtəda eyni olmalıdır" qaydası. Dərs 34-də öyrəndiyimiz relative clauses: who, which, that mövzusunu xatırlamaq faydalı olar, çünki participle clause çox vaxt onun qısaldılmış formasıdır.

1
Addım 1
-ing: aktiv məna, eyni vaxt
The man standing at the gate... Walking home, I saw...
2
Addım 2
V3: məchul məna
Built in 1900, the house... The carpets made here...
3
Addım 3
Having + V3: əvvəl bitən hərəkət, inkar
Having fixed the roof... Not knowing the address...
4
Addım 4
Mübtəda qaydası, with + -ing, hazır ifadələr
With prices rising... Judging by... Generally speaking...

-ing ilə qısaldılmış cümlə: "dayanan", "gedərkən"

Əvvəlcə ən sadə formadan başlayaq. -ing ilə qurulan participle (present participle) aktiv məna verir: hərəkəti mübtədanın özü edir. Bu forma iki yerdə işlənir: isimdən sonra (isimi təsvir edir) və cümlənin əvvəlində və ya sonunda (hərəkətin şəraitini bildirir).

1. İsimdən sonra: relative clause-un qısa forması. Dərs 34-də The man who is standing at the gate is my uncle kimi cümlələr qurduq. who/which mübtəda olanda onu və be felini atmaq olar:

  • The man who is standing at the gate is my uncle. (Darvazanın yanında dayanan kişi əmimdir.)
  • The woman who is selling pomegranate juice is my aunt. (Nar şirəsi satan qadın bibimdir.)
  • Students who live living in the dormitory must be back by eleven. (Yataqxanada yaşayan tələbələr saat on birə qədər qayıtmalıdır.)
  • The road which leads leading to the village is very narrow. (Kəndə aparan yol çox darıdır.)
  • Anyone wanting to join the trip should call Seymur. (Səfərə qoşulmaq istəyən hər kəs Seymura zəng etməlidir.)

Gördüyün kimi, who is → yox olur, who live → living olur. Yəni zaman hansı olursa olsun, qısaldılmış formada fel həmişə -ing şəklindədir. Zaman əsas cümlədən aydın olur: The man standing at the gate was my uncle keçmişdir, The people living here will move gələcəkdir.

Azərbaycan dili ilə fərq: söz sırası. Bizdə feli sifət həmişə isimdən əvvəl gəlir: "darvazanın yanında dayanan kişi". İngiliscə isə participle-in yanında əlavə sözlər (at the gate, in the dormitory) varsa, o, isimdən sonra gəlir: the man standing at the gate. Tək söz olanda isə isimdən əvvəl də ola bilər: a sleeping baby (yatan uşaq), a barking dog (hürən it). Amma the standing at the gate man heç vaxt deyilmir: bu, Azərbaycan söz sırasının birbaşa köçürülməsidir.

2. Cümlənin əvvəlində və ya sonunda: "-arkən", "-araq", "-dığı üçün". Burada participle clause əsas cümlənin hərəkətinin şəraitini göstərir: nə vaxt, necə, niyə. Azərbaycan dilindəki feli bağlamalar (-arkən/-ərkən, -araq/-ərək, -dıqda) tam olaraq bu işi görür:

  • Walking in the garden, Seymur saw an old well. (Bağda gəzərkən Seymur köhnə bir quyu gördü.) → vaxt: While he was walking...
  • Feeling tired, Kübra went to bed early. (Yorğun olduğu üçün Kübra tez yatdı.) → səbəb: Because she felt tired...
  • She left the room, closing the door quietly. (O, qapını sakitcə bağlayaraq otaqdan çıxdı.) → tərz: necə çıxdı?
  • Making a lot of noise, the children ran into the yard. (Uşaqlar səs-küy salaraq həyətə qaçdılar.)
  • Living near the sea, we eat a lot of fish. (Dəniz kənarında yaşadığımız üçün çox balıq yeyirik.)

Burada iki hərəkət adətən eyni vaxtda baş verir və ya biri o birinin səbəbidir. Participle clause əsas cümlədən vergüllə ayrılır. Mənası (vaxt, səbəb, tərz) kontekstdən aydın olur. İngilis dili bunu ayrıca demir, Azərbaycan dilindəki kimi: "Yorğun olaraq tez yatdı" cümləsində də "-araq" səbəbi ayrıca söz olmadan göstərir.

Niyə bu formanı öyrənmək lazımdır? Çünki o, mətni yığcam və peşəkar edir. Müqayisə et: Seymur was walking in the garden. He saw an old well. (iki kəsik cümlə) ↔ Walking in the garden, Seymur saw an old well. (bir axıcı cümlə). IELTS Writing-də müxtəlif cümlə quruluşlarından istifadə "Grammatical Range" balını qaldırır; participle clause bunun ən rahat yoludur. Esse yazmağın ümumi qaydalarını IELTS Writing Task 2 məqaləsində görə bilərsən.

💡
Azərbaycan dili ilə müqayisə: "-an/-ən" feli sifəti (dayanan, satan, yaşayan) isimdən əvvəl, ingiliscə -ing isə əlavə sözlərlə birlikdə isimdən sonra gəlir. "-arkən, -araq, -dığı üçün" feli bağlamalarının yerini isə cümlənin əvvəlindəki -ing, vergül tutur. Məntiq eynidir, yalnız söz sırası fərqlidir.

The woman ___ pomegranate juice at the gate is my aunt.

  • selling
  • sells
  • is selling

Bu, The woman who is selling juice cümləsinin qısa formasıdır: who is düşür, selling qalır. sells və is selling burada ikinci fel olardı, cümlədə isə artıq əsas fel var (is my aunt).

Students ___ in the dormitory must be back by eleven. (live)

Students who live in the dormitory → Students living in the dormitory. Relative clause qısalanda Present Simple feli də -ing olur, who yox olur.

Hansı cümlə "Bağda gəzərkən Seymur köhnə bir quyu gördü" mənasını verir?

  • Walking in the garden, Seymur saw an old well.
  • Walked in the garden, Seymur saw an old well.
  • Seymur walking in the garden, saw an old well.

Gəzən Seymurun özüdür (aktiv), hərəkətlər eyni vaxtdadır, ona görə -ing: Walking in the garden, .... Bu, Azərbaycan dilindəki "-arkən/-ərkən" feli bağlamasının işini görür. Walked məchul məna verərdi ("gəzdirilmiş").

___ a lot of noise, the children ran into the yard. (make)

Uşaqlar səs-küy salırdı və eyni anda həyətə qaçırdılar: iki hərəkət eyni vaxtda, eyni mübtəda ilə. Birinci hissə Making ilə qısalır: Making a lot of noise, the children ran...

Feeling tired, Kübra went to bed early. Bu cümlədə -ing hissəsi nəyi bildirir?

  • səbəbi (çünki yorğun idi)
  • şərti (əgər yorulsa)
  • gələcək planı

Feeling tired = Because she felt tired. Participle clause tez-tez səbəbi göstərir. Azərbaycan dilində də belədir: "Yorğun olduğu üçün", "Yorulduğundan".

Hansı cümlə düzgündür?

  • The man standing at the gate is my uncle.
  • The standing at the gate man is my uncle.
  • The man is standing at the gate is my uncle.

Azərbaycan dilində feli sifət isimdən əvvəl gəlir ("darvazanın yanında dayanan kişi"), ingiliscə isə əlavə sözləri olan participle isimdən sonra gəlir: the man standing at the gate. is-i saxlamaq olmaz: onda cümlədə iki əsas fel olur.

V3 ilə qısaldılmış cümlə: "tikilmiş", "toxunan"

İndi ikinci formaya keçək. Felin üçüncü forması (past participle, V3) participle clause-da məchul məna verir: hərəkəti mübtəda etmir, hərəkət onun üzərində edilir. Dərs 31 və 40-da öyrəndiyimiz məchul növün (be + V3) qısa variantıdır: be düşür, V3 qalır.

  • The house was built in 1900. It still stands. → Built in 1900, the house still stands. (1900-cü ildə tikilmiş ev hələ də durur.)
  • The carpets which are made in this workshop are sold abroad. (Bu emalatxanada toxunan xalçalar xaricə satılır.)
  • The festival, which is held every October, attracts thousands of visitors. (Hər oktyabrda keçirilən festival minlərlə qonaq cəlb edir.)
  • Taught by her grandmother, Samirə learned to bake bread at the age of seven. (Nənəsinin öyrətdiyi Samirə yeddi yaşında çörək bişirməyi öyrəndi.)
  • The bridge damaged in the flood will be repaired next month. (Daşqında zədələnmiş körpü gələn ay təmir olunacaq.)

Azərbaycan dilində bu məna "-ılmış/-ilmiş" (tikilmiş, zədələnmiş), "-ılan/-ilən" (keçirilən, satılan) və "-dığı" (öyrətdiyi) formaları ilə verilir. Yenə də fərq söz sırasındadır: bizdə "daşqında zədələnmiş körpü", ingiliscə the bridge damaged in the flood.

Əsas sual: -ing, yoxsa V3? Bu seçim participle clause-un ən vacib qaydasıdır. Özündən soruş: "isim hərəkəti özü edir, yoxsa hərəkət onun üzərində edilir?"

  • The woman selling juice: qadın satır (aktiv) → -ing.
  • The juice sold at the market: şirəni satırlar (məchul) → V3.
  • A man driving a red car: kişi maşın sürür → -ing.
  • A car driven by a young man: maşını sürürlər → V3.

Bu, tanış interesting/interested, boring/bored fərqinin eyni məntiqidir: -ing hərəkətin mənbəyi, -ed onun təsirinə məruz qalan tərəfdir. The film was boring (film darıxdırır), I was bored (məni darıxdırdı).

Cümlənin əvvəlində V3: səbəb və vaxt. V3 ilə başlayan participle clause tez-tez səbəbi göstərir: Surprised by the results, the scientist repeated the experiment (Nəticələrdən təəccüblənən alim təcrübəni təkrarladı = çünki təəccüblənmişdi). Shocked by the news, she couldn't say a word (Xəbərdən sarsılıb bir söz deyə bilmədi). Hiss bildirən fellər (surprise, shock, worry, impress, disappoint) bu formada çox işlənir.

Bağlayıcı ilə V3: If stored correctly. Təlimatlarda, etiketlərdə və rəsmi mətnlərdə bağlayıcı qalır, "mübtəda + be" isə düşür:

  • If stored correctly, pomegranates last for months. (Düzgün saxlanılsa, nar aylarla qalır.) = If they are stored...
  • When asked about the price, the seller smiled. (Qiyməti soruşanda satıcı gülümsədi.) = When he was asked...
  • Unless told otherwise, please wait in the hall. (Başqa cür deyilməsə, zalda gözləyin.)
  • Once opened, keep the jar in the fridge. (Açıldıqdan sonra bankanı soyuducuda saxlayın.)

Son nümunə nar şirəsi, mürəbbə və ya dərman qutusunun üstündə hər gün gördüyün cümlədir. İndi onu tam başa düşürsən: "açılan kimi" = once (it is) opened.

Diqqət: participle clause əsas feli əvəz etmir. The bridge damaged in the flood hələ tam cümlə deyil, sadəcə uzun bir isim birləşməsidir ("daşqında zədələnmiş körpü"). Cümlə olması üçün əsas fel lazımdır: The bridge damaged in the flood will be repaired. Azərbaycanlılar bəzən The bridge damaged in the flood last year yazıb nöqtə qoyurlar: bu, yarımçıq cümlədir.

-ing (aktiv: özü edir)
  • the woman selling juice
  • a man driving a red car
  • Walking home, I saw...
V3 (məchul: ona edirlər)
  • the juice sold at the market
  • a car driven by a young man
  • Built in 1900, the house...

___ in 1900, the house still stands.

  • Built
  • Building
  • Having built

Ev özü tikməyib, onu tikiblər: məchul məna. Məchul mənanı V3 verir: Built in 1900 = The house was built in 1900. Azərbaycan dilində: "1900-cü ildə tikilmiş ev".

Most of the carpets ___ in this workshop are sold abroad. (make)

The carpets which are made in this workshop → the carpets made in this workshop. which are düşür, V3 qalır. Xalçaları başqası toxuyur, ona görə V3.

The festival, ___ every October, attracts thousands of visitors.

  • held
  • holding
  • holds

Festival özü heç nə keçirmir, onu keçirirlər: which is held every October → held every October. holding "festival nəyisə keçirir" mənası verərdi.

___ by her grandmother, Samirə learned to bake bread at the age of seven. (teach)

Samirəni nənəsi öyrədib, o özü öyrətməyib: məchul məna, ona görə Taught (teach → taught → taught). Azərbaycan dilində: "Nənəsi tərəfindən öyrədilmiş Samirə...", daha təbii: "Nənəsinin öyrətdiyi Samirə...".

Hansı variant "Düzgün saxlanılsa, nar bir neçə ay qalır" mənasını verir?

  • If stored correctly, pomegranates last for months.
  • If storing correctly, pomegranates last for months.
  • Stored correctly if, pomegranates last for months.

Narı biz saxlayırıq, nar özü saxlamır: məchul, ona görə stored. if bağlayıcısı qala bilər: If stored correctly = If they are stored correctly. Bu forma təlimatlarda və etiketlərdə çox işlənir.

The bridge damaged in the flood ___ next month.

  • will be repaired
  • repairing
  • repaired yet

damaged in the flood isimi təsvir edən qısaldılmış hissədir (which was damaged), cümlənin əsas feli hələ lazımdır: will be repaired. Participle clause cümlənin əsas felini əvəz etmir.

Having + V3: "edib", "etdikdən sonra"

Bəzən iki hərəkət eyni vaxtda deyil, ardıcıl baş verir: biri bitir, sonra o biri başlayır. Bu ardıcıllığı göstərmək üçün having + V3 (perfect participle) işlənir:

  • Having fixed the roof, Həsən started on the windows. (Damı təmir edib Həsən pəncərələrə başladı.)
  • Having finished her report, Mədinə went home. (Hesabatını bitirdikdən sonra Mədinə evə getdi.)
  • Having seen the film twice, I didn't want to watch it again. (Filmi iki dəfə gördüyüm üçün yenə baxmaq istəmədim.)
  • Having lived in Ağdam for ten years, Sərxan knows every street. (On il Ağdamda yaşadığı üçün Sərxan hər küçəni tanıyır.)

Azərbaycan dilində bu məna "-ıb/-ib" (təmir edib), "-dıqdan sonra" (bitirdikdən sonra) və ya "-dığı üçün" ilə verilir. Having + V3 həm vaxtı ("sonra"), həm də səbəbi ("ona görə ki") göstərə bilər. Son iki nümunədə səbəb var: filmi artıq gördüm, ona görə baxmaq istəmədim.

-ing ilə fərq. Walking home, I met Etibar: gedərkən rastlaşdım (eyni vaxt). Having walked home, I made dinner: evə çatdım, sonra yemək hazırladım (ardıcıl). Əgər iki hərəkət eyni anda ola bilmirsə, having lazımdır: Finishing her report, Mədinə went home "hesabatı bitirərkən evə getdi" kimi səslənir, bu isə məntiqsizdir. Amma qısa, bir-birinin ardınca gələn hərəkətlərdə -ing də işlənir: Opening the door, she noticed a letter (qapını açanda məktubu gördü), çünki burada fasilə yoxdur.

Having been + V3: keçmiş və məchul. Mübtəda hərəkəti özü etməyibsə, ona edilibsə, having been + V3 işlənir. Bu, Dərs 40-dakı to have been built formasının "qardaşıdır":

  • Having been told about the delay, the passengers waited calmly. (Gecikmə barədə xəbərdar edilmiş sərnişinlər sakitcə gözlədilər.)
  • Having been invited to the wedding, Kübra bought a new dress. (Toya dəvət olunduğu üçün Kübra yeni don aldı.)
  • Having been repaired, the old clock works perfectly. (Təmir olunmuş köhnə saat əla işləyir.)

Bağlayıcılarla -ing: after, before, since, while, when, on. Ardıcıllığı daha aydın demək üçün bağlayıcı saxlanıla bilər. Bu sözlərdən sonra fel -ing şəklində olur (Dərs 33-də sözönündən sonra -ing qaydasını görmüşdük):

  • After picking the fruit, the workers washed it in cold water. (Meyvəni dərdikdən sonra işçilər onu soyuq suda yudular.)
  • Before using the oven, read the instructions. (Sobadan istifadə etməzdən əvvəl təlimatı oxuyun.)
  • While waiting for the bus, I called my mother. (Avtobus gözləyərkən anama zəng etdim.)
  • Since moving to Ucar, she has opened a small café. (Ucara köçəndən bəri o, kiçik bir kafe açıb.)
  • On arriving at the hotel, we were given our keys. (Otelə çatan kimi bizə açarlarımızı verdilər.)

After picking və Having picked eyni mənanı verir; after vaxtı açıq göstərdiyi üçün having-ə ehtiyac qalmır. On arriving isə rəsmi üslubdur, "-an kimi, -dıqda" deməkdir.

İnkar: not ən əvvəldə. Participle clause-da köməkçi fel yoxdur, ona görə don't/didn't işlənmir. İnkar üçün not participle-dən əvvələ qoyulur:

  • Not knowing the address, we had to call Etibar. (Ünvanı bilmədiyimiz üçün Etibara zəng etməli olduq.)
  • Not wanting to wake the baby, she spoke in a whisper. (Uşağı oyatmaq istəmədiyi üçün pıçıltı ilə danışdı.)
  • Not having received an answer, Seymur wrote again. (Cavab almadığı üçün Seymur yenidən yazdı.)
  • Never having seen the sea, the children were very excited. (Heç vaxt dəniz görmədikləri üçün uşaqlar çox həyəcanlı idilər.)
🧭
Yoxlama üsulu: cümləni Azərbaycan dilinə çevir. "-arkən, -araq" (eyni vaxt) eşidirsənsə, -ing. "-ıb, -dıqdan sonra" (əvvəl bitib) eşidirsənsə, having + V3. "-ılmış, -ılan" (ona edilib) eşidirsənsə, V3. "-madığı üçün" eşidirsənsə, not + -ing.

___ the roof, Həsən started on the windows.

  • Having fixed
  • Fixing
  • Fixed

Əvvəl dam təmir olunub, sonra pəncərələrə başlanıb. Bir hərəkət o birindən əvvəl bitibsə, Having + V3: Having fixed the roof. Azərbaycan dilində: "Damı təmir edib" və ya "Damı təmir etdikdən sonra".

Having ___ the film twice, I didn't want to watch it again. (see)

Having-dən sonra həmişə üçüncü forma gəlir: see → saw → seen. Having saw azərbaycanlıların çox etdiyi səhvdir.

___ the address, we had to call Etibar.

  • Not knowing
  • Knowing not
  • Don't knowing

Participle clause inkar olanda not ən əvvələ gəlir: Not knowing the address (Ünvanı bilmədiyimiz üçün). do/does burada işlənmir, çünki köməkçi fel yoxdur.

Having ___ told about the delay, the passengers waited calmly.

Sərnişinlərə xəbər veriblər (məchul) və bu, gözləməkdən əvvəl olub. Keçmiş + məchul: Having been + V3 → Having been told. Dərs 40-dakı to have been built məntiqi.

After ___ the fruit, the workers washed it in cold water.

  • picking
  • picked
  • they picking

after, before, since, while, when sözlərindən sonra -ing gəlir: After picking the fruit. Burada after vaxtı aydın göstərir, ona görə having picked lazım deyil (ikisi də düzgündür).

Hansı cümlədə hərəkətlərin ardıcıllığı ən aydındır?

  • Having finished her report, Mədinə went home.
  • Finishing her report, Mədinə went home.
  • Finished her report, Mədinə went home.

Having finished açıq deyir: əvvəl hesabat bitib, sonra evə gedib. Finishing eyni vaxtı göstərir ("bitirərkən evə getdi" qəribə səslənir). Finished her report isə məchul formadır və burada səhvdir.

Mübtəda qaydası, with + -ing və hazır ifadələr

Son hissədə participle clause-un ən vacib "gizli" qaydasını və bir neçə əlavə quruluşu öyrənək.

1. Mübtəda eyni olmalıdır. Participle clause-un öz mübtədası görünmür. İngilis dilində dinləyici onu avtomatik olaraq əsas cümlənin mübtədası kimi başa düşür. Əgər mübtədalar fərqlidirsə, gülməli və ya məntiqsiz cümlə alınır. Buna ingiliscə dangling participle ("asılı qalmış feli sifət") deyirlər:

  • Walking to the station, the rain started. → Yağış stansiyaya gedirdi? ✗
  • Walking to the station, I got caught in the rain. → Gedən mənəm, mübtəda da I ✓
  • While I was walking to the station, it started to rain. → mübtədalar fərqlidir, ona görə tam cümlə ✓
  • Arriving at the hotel, our keys were given to us. → Açarlar otelə gəldi? ✗
  • Arriving at the hotel, we were given our keys. ✓

Azərbaycan dilində də oxşar qayda var, amma daha yumşaqdır, ona görə bu səhvi hiss etmirik: "Stansiyaya gedərkən yağış başladı" cümləsi bizim qulağımıza normal gəlir. İngiliscə isə bu, ciddi üslub səhvidir və imtahanlarda bal itirir. Yoxlama sadədir: participle-dən soruş "kim gedirdi?", sonra vergüldən sonrakı ilk sözə bax. Eyni deyilsə, cümləni dəyiş.

2. with + isim + -ing/V3: öz mübtədası olan participle. Əgər participle-in mübtədası fərqli olmalıdırsa, onu with ilə əvvələ əlavə etmək olar. Bu forma şəraiti və ya səbəbi bildirir:

  • With prices rising every month, many families buy less meat. (Qiymətlər hər ay qalxdığı üçün bir çox ailə daha az ət alır.)
  • With the traffic getting worse every year, the city needs a metro line. (Tıxac hər il pisləşdiyi üçün şəhərə metro xətti lazımdır.)
  • She sat by the window with her eyes closed. (O, gözləri yumulu halda pəncərənin yanında oturmuşdu.)
  • With all the work done, we went to the river. (Bütün işlər görüldükdən sonra çaya getdik.)

Bu quruluş IELTS Writing Task 1 və Task 2-də çox faydalıdır: With unemployment falling, ..., With more people working from home, .... Bir cümlə ilə həm səbəbi, həm nəticəni verir.

3. Hazır ifadələr: mübtəda qaydasından azad. Bəzi participle ifadələri o qədər sabitləşib ki, artıq mübtəda qaydasına tabe deyil. Onlar bütün cümləyə aid olur, danışanın münasibətini bildirir:

  • Generally speaking, the weather in Ucar is hot in summer. (Ümumiyyətlə, Ucarda yay isti olur.)
  • Strictly speaking, a tomato is a fruit. (Dəqiq desək, pomidor meyvədir.)
  • Judging by his accent, Sərxan must be from Ağdam. (Ləhcəsinə görə, Sərxan Ağdamdan olmalıdır.)
  • Considering how little time she had, Ayşən did very well. (Nə qədər az vaxtı olduğunu nəzərə alsaq, Ayşən çox yaxşı nəticə göstərdi.)
  • Given the weather, the match was cancelled. (Havanı nəzərə alaraq, oyun ləğv edildi.)
  • Compared with last year, sales have doubled. (Keçən illə müqayisədə satışlar iki dəfə artıb.)

4. Nə vaxt qısaltmaq olmur? Relative clause-u participle-ə çevirmək yalnız who/which/that mübtəda olanda mümkündür. The girl who is baking the cake → The girl baking the cake ✓ (who mübtədadır: o, bişirir). The cake that Gülşən baked → bunu participle ilə qısaltmaq olmaz, çünki that obyektdir, mübtəda Gülşən-dir. Burada yalnız that-ı atmaq olar: The cake Gülşən baked was delicious (Dərs 34-də öyrəndiyimiz qayda). Bir də: tək, bir dəfəlik keçmiş hərəkət -ing ilə qısaldılmır: The man who called you yesterday → The man calling you yesterday qəribə səslənir, tam relative clause saxlanılır.

5. Üslub qeydi. Participle clause yazı dilinə xasdır. Dostunla söhbətdə Having finished my homework, I went out desən, bir az kitab kimi səslənəcəksən; orada I finished my homework and went out daha təbiidir. Amma isimdən sonrakı -ing (the guy sitting over there) və hazır ifadələr (Generally speaking, Judging by) danışıqda da tamamilə normaldır.

Hansı cümlə düzgündür?

  • Walking to the station, I got caught in the rain.
  • Walking to the station, the rain started.
  • Walking to the station, it started to rain.

Participle clause-un gizli mübtədası əsas cümlənin mübtədası ilə eyni olmalıdır. Walking..., the rain started "yağış stansiyaya gedirdi" deməkdir. Düzgün: gedən mənəm, deməli əsas cümlə də I ilə başlamalıdır.

___ by his accent, Sərxan must be from Ağdam. (judge)

Judging by (... əsasən, ...-a baxsaq) hazır ifadədir və mübtəda qaydasına tabe deyil: Judging by his accent = "Ləhcəsinə görə".

___ prices rising every month, many families buy less meat.

  • With
  • Because
  • Although

with + isim + -ing səbəb və ya şərait bildirir: With prices rising = "Qiymətlər qalxdığı üçün". Burada participle-in öz mübtədası var (prices), ona görə əsas cümlənin mübtədası fərqli ola bilər.

Generally ___, the weather in Ucar is hot in summer. (speak)

Generally speaking (ümumiyyətlə) hazır ifadədir. Strictly speaking (dəqiq desək), Frankly speaking (açığını desək) da eyni ailədəndir.

Hansı cümlədə relative clause qısaldıla BİLMƏZ?

  • The cake that Gülşən baked was delicious.
  • The girl who is baking the cake is Gülşən.
  • The cake which was baked by Gülşən was delicious.

Qısaltmaq yalnız who/which/that mübtəda olanda mümkündür. The cake that Gülşən baked cümləsində that obyektdir (mübtəda Gülşən-dir), ona görə The cake baking Gülşən kimi forma olmur. Burada yalnız that-ı atmaq olar: The cake Gülşən baked (Dərs 34).

Considering ___, Ayşən did very well in the exam.

  • how little time she had
  • she having little time
  • had little time

Considering (nəzərə alsaq) hazır ifadədir, arxasınca isim və ya tam söz birləşməsi gəlir: Considering how little time she had (Nə qədər az vaxtı olduğunu nəzərə alsaq).

Canlı dialoq: Ucarda nar festivalı

Seymur fotoqrafdır və Bakıda keçiriləcək "Azərbaycanın meyvə bağları" adlı sərgi üçün şəkil çəkir. Bu gün o, Ucarda nar festivalındadır və festivalın təşkilatçılarından biri olan Samirə ilə söhbət edir. Seymur sərgi kataloqu üçün qısa mətn də yazmalıdır, ona görə Samirənin cümlələrini qeyd edir. Dialoqda dərsin bütün formalarını tap.

  • Seymur: Hello, Samirə. Thank you for meeting me. Everyone told me you're the person to talk to. (Salam, Samirə. Görüşdüyünüz üçün sağ olun. Hamı dedi ki, danışmalı olduğum adam sizsiniz.)
  • Samirə: You're welcome! Welcome to Ucar. Founded five years ago by a few local families, this festival grows every autumn. (Buyurun! Ucara xoş gəlmisiniz. Beş il əvvəl bir neçə yerli ailənin təsis etdiyi bu festival hər payız böyüyür.)
  • Seymur: I can see that. Walking from the bus stop, I counted at least fifty stalls. (Görürəm. Avtobus dayanacağından gələrkən ən azı əlli piştaxta saydım.)
  • Samirə: Sixty-two, actually. And most of the pomegranates sold here were picked this week. (Əslində altmış iki. Burada satılan narların çoxu da bu həftə dərilib.)
  • Seymur: Who's that old man sitting under the tree? He's been smiling at my camera all morning. (Ağacın altında oturan o yaşlı kişi kimdir? Bütün səhər kameramı görüb gülümsəyir.)
  • Samirə: That's Uncle Etibar. Having worked in the orchards for sixty years, he knows every tree by name. Generally speaking, he's the best storyteller in the district. (O, Etibar dayıdır. Altmış il bağlarda işlədiyi üçün hər ağacı adı ilə tanıyır. Ümumiyyətlə, rayonun ən yaxşı nağılçısıdır.)
  • Seymur: Then I must talk to him. What about the juice? Is it made here? (Onda mütləq onunla danışmalıyam. Bəs şirə? Burada hazırlanır?)
  • Samirə: Yes. After picking the fruit, the families press it by hand, using the old wooden presses. Taught by their grandparents, even the children know how to do it. (Bəli. Meyvəni dərdikdən sonra ailələr köhnə taxta preslərdən istifadə edərək onu əllə sıxırlar. Baba-nənələrinin öyrətdiyi uşaqlar belə bunu bacarır.)
  • Seymur: And how long does the juice last? (Bəs şirə nə qədər qalır?)
  • Samirə: If kept in a cool place, about a week. But once opened, drink it in two days. (Sərin yerdə saxlanılsa, təxminən bir həftə. Amma açıldıqdan sonra iki günə için.)
  • Seymur: Last question. Not knowing much about pomegranates, I'm afraid I'll write something silly in the catalogue. (Son sual. Nar haqqında çox şey bilmədiyim üçün qorxuram ki, kataloqa axmaq bir şey yazım.)
  • Samirə: Don't worry. Judging by your photos, you already understand this place. With so many visitors coming every year, we need people telling our story. (Narahat olmayın. Şəkillərinizə baxsaq, siz bu yeri artıq başa düşürsünüz. Hər il bu qədər qonaq gəldiyi üçün bizə hekayəmizi danışan insanlar lazımdır.)

Dialoqu təhlil edək. -ing isimdən sonra: that old man sitting under the tree, people telling our story. -ing şərait üçün: Walking from the bus stop, I counted... (gələn də, sayan da Seymurdur), using the old wooden presses (necə sıxırlar?). V3: Founded five years ago by a few local families, this festival..., the pomegranates sold here, Taught by their grandparents, even the children..., If kept in a cool place, once opened. Having + V3: Having worked in the orchards for sixty years, he knows.... Bağlayıcı + -ing: After picking the fruit. İnkar: Not knowing much about pomegranates. Hazır ifadələr və with: Generally speaking, Judging by your photos, With so many visitors coming every year. Diqqət et ki, hər participle clause-da "kim edir?" sualının cavabı vergüldən sonrakı mübtədadır: Walking..., I; Having worked..., he; Taught..., the children.

Azərbaycanlıların participle clauses-da ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu ana dilimizin söz sırasından və feli bağlamaların daha sərbəst işlənməsindən gəlir.

1. Mübtəda fərqlidir
SəhvWalking in the park, the rain started.
DüzgünWalking in the park, I got caught in the rain.
2. Azərbaycan söz sırası
SəhvThe at the gate standing man is my uncle.
DüzgünThe man standing at the gate is my uncle.
3. Məchul yerinə -ing
SəhvThe festival organising every year is famous.
DüzgünThe festival organised every year is famous.
4. be saxlanılır
SəhvThe woman is selling juice is my aunt.
DüzgünThe woman selling juice is my aunt.
5. Having + ikinci forma
SəhvHaving saw the film, I didn't go.
DüzgünHaving seen the film, I didn't go.
6. İnkar do ilə
SəhvDon't knowing the address, we called him.
DüzgünNot knowing the address, we called him.

Birinci səhv ən geniş yayılmışıdır, çünki Azərbaycan dilində "Parkda gəzərkən yağış başladı" tamamilə normal cümlədir. İngiliscə isə participle-in gizli mübtədası vergüldən sonrakı sözdür, ona görə cümlə "yağış parkda gəzirdi" mənasını verir. İkinci səhv Azərbaycan dilinin "əlavə sözlər + feli sifət + isim" sırasının köçürülməsidir; ingiliscə əlavə sözlü participle isimdən sonra gəlir. Üçüncü səhvdə aktiv və məchul qarışır: festival özü heç nə təşkil etmir, onu təşkil edirlər, deməli V3. Dördüncü səhvdə relative clause yarımçıq qısaldılıb: who atılıb, is qalıb, nəticədə cümlədə iki əsas fel yaranıb. Beşinci səhv qaydasız fellərdən gəlir: having-dən sonra həmişə üçüncü forma (seen, gone, written), Dərs 12 və 21-də gördüyümüz qaydasız fellərin üçüncü formasını təkrarlamaq kömək edər. Altıncıda isə köməkçi fel olmayan yerə do gətirilib; participle clause-da inkar sadəcə not-dır. Bu və digər tipik çətinlikləri azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsində toplu şəkildə görə bilərsən.

Bir üslub qeydi də var. Participle clause gözəldir, amma hər cümləni onunla başlatmaq mətni süni edir. Abzasda bir-iki belə cümlə kifayətdir, qalanları adi quruluşda olsun. Esse yazarkən balansı tutmaq çətindir və burada kənar göz çox kömək edir. Müəllimlə işləmək istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və dərsdə öz essendəki iki kəsik cümləni birləşdirməyi məşq edin: müəllim harada participle clause, harada sadə and daha yaxşı səsləndiyini göstərəcək.

Ev tapşırığı: cümlələri birləşdir və öz şəhərini təsvir et

Bu tapşırıq iki hissədən ibarətdir.

1-ci hissə: iki cümlə → bir cümlə. Aşağıdakı cüt cümlələri participle clause ilə birləşdir. Sonra yazdığını nümunə ilə müqayisə et:

  1. The museum was opened in 1985. It has over ten thousand objects. → Opened in 1985, the museum has over ten thousand objects.
  2. I was waiting for the train. I read the whole newspaper. → While waiting for the train, I read the whole newspaper.
  3. She had lost her keys. She couldn't get into the flat. → Having lost her keys, she couldn't get into the flat.
  4. He didn't have a map. He asked a shopkeeper for directions. → Not having a map, he asked a shopkeeper for directions.
  5. The girl is playing the violin. She is my cousin. → The girl playing the violin is my cousin.

2-ci hissə: öz şəhərin. Öz şəhərin və ya kəndin haqqında turist kataloqu üçün 5 cümləlik mətn yaz. Hər cümlədə fərqli bir forma işlət: isimdən sonra -ing, V3 (cümlənin əvvəlində), having + V3, with + isim + -ing və bir hazır ifadə (Generally speaking, Judging by, Compared with). Nümunə:

  1. Built on the bank of a river, our town has three old bridges.
  2. The market selling fresh fruit opens at six in the morning.
  3. Having visited the castle, most tourists walk to the old bathhouse.
  4. With new hotels opening every year, the town is becoming more popular.
  5. Compared with the capital, life here is quiet and cheap.

Yazdıqlarını yoxla: hər participle clause-dan sonra vergül varmı; "kim edir?" sualının cavabı vergüldən sonrakı mübtədadırmı; aktiv məna üçün -ing, məchul məna üçün V3 seçilibmi; having-dən sonra üçüncü forma gəlirmi; inkarda do yox, not işlənibmi. Sonra hər cümləni Azərbaycan dilinə çevir və hansı feli bağlama və ya feli sifətə uyğun gəldiyinə bax.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 9-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

The boy ___ next to Seymur is his nephew.

  • sitting
  • sits
  • is sitting

who is sitting → sitting.

The pomegranates ___ in Ucar are famous all over the country. (grow)

Narı yetişdirirlər, məchul məna: grown.

___ the door, she noticed a letter on the floor.

  • Opening
  • Opened
  • Having been opened

Qapını o özü açır və eyni anda məktubu görür: Opening.

___ in 1985, the museum has over ten thousand objects.

  • Founded
  • Founding
  • Having founded

Muzeyi təsis ediblər, özü təsis etməyib: Founded.

Having ___ all the tickets, the organisers closed the box office. (sell)

Having + V3: sold.

___ what to say, Etibar stayed silent.

  • Not knowing
  • Knowing not
  • Didn't know

İnkar ən əvvəldə: Not knowing.

Hansı cümlə düzgündür?

  • Arriving at the hotel, we were given our keys.
  • Arriving at the hotel, our keys were given to us.
  • Arriving at the hotel, the keys waited for us.

Otelə gələn bizik, əsas cümlənin mübtədası da we olmalıdır.

Having ___ invited to the wedding, Kübra bought a new dress.

Onu dəvət ediblər (məchul) və bu əvvəl olub: Having been invited.

Before ___ the oven, read the instructions.

  • using
  • use
  • used

before + -ing: using.

___ by the results, the scientist decided to repeat the experiment. (surprise)

Alimi nəticələr təəccübləndirib, hiss bildirən V3: Surprised.

___ the traffic getting worse every year, the city needs a metro line.

  • With
  • Despite
  • Having

with + isim + -ing: With the traffic getting worse.

Hansı cümlə düzgündür?

  • The man standing at the gate is my uncle.
  • The standing at the gate man is my uncle.
  • The man stood at the gate is my uncle.

Əlavə sözlü participle isimdən sonra gəlir, aktiv məna üçün -ing: standing at the gate.

Növbəti addım

Bu dərsdə cümləni sıxmağın üç yolunu öyrəndin: aktiv məna və eyni vaxt üçün -ing (the man standing at the gate, Walking home, I...), məchul məna üçün V3 (Built in 1900, the house..., If stored correctly), əvvəl bitən hərəkət üçün having + V3 (Having fixed the roof...). Bir də ən vacib qaydanı: participle-in gizli mübtədası əsas cümlənin mübtədası ilə eyni olmalıdır, fərqlidirsə, with və ya tam cümlə lazımdır. Artıq yazıda iki kəsik cümləni bir axıcı cümləyə çevirə bilərsən.

Növbəti dərsdə advanced bağlayıcılar: despite, although, whereas mövzusuna keçirik. Bu dərslə körpü artıq hazırdır: While waiting və If stored nümunələrində bağlayıcı + participle gördük. Eyni məntiq orada da işləyir: Although tired, Seymur kept taking photos (Yorğun olsa da, Seymur şəkil çəkməyə davam etdi) və Despite being tired, he kept working (Yorğunluğuna baxmayaraq işləməyə davam etdi). Diqqət et: despite-dən sonra -ing gəlir, tam cümlə yox. Despite it was raining niyə səhvdir və whereas iki şeyi necə qarşılaşdırır, növbəti dərsdə görəcəyik.

Participle clauses haqqında əlavə izah və nümunələr axtarırsansa, Cambridge Dictionary-nin British Grammar bölməsi etibarlı mənbədir; orada "participle clauses" mövzusunu axtarışla tapa bilərsən.

Tez-tez verilən suallar

Participle clause nədir?
Köməkçi fel və bağlayıcı atılıb yerində yalnız felin -ing, V3 və ya having + V3 forması qalan qısaldılmış cümlədir. "The man who is standing at the gate" → "The man standing at the gate". Azərbaycan dilindəki feli sifət (dayanan, tikilmiş) və feli bağlamaların (gedərkən, edib) ingiliscə qarşılığıdır.
-ing və V3 arasında necə seçim edim?
"İsim hərəkəti özü edir, yoxsa ona edilir?" sualını ver. Özü edirsə, -ing: "the woman selling juice" (qadın satır). Ona edilirsə, V3: "the juice sold at the market" (şirəni satırlar).
"Having finished" və "After finishing" arasında fərq varmı?
Məna demək olar eynidir: hər ikisi bir hərəkətin o birindən əvvəl bitdiyini göstərir. "After finishing" vaxtı daha açıq deyir və bir az daha sadədir, "Having finished" isə həm vaxtı, həm də səbəbi bildirə bilər və daha rəsmi səslənir.
"Dangling participle" nədir?
Participle-in gizli mübtədası əsas cümlənin mübtədası ilə üst-üstə düşmədikdə yaranan səhvdir: "Walking to the station, the rain started" (sanki yağış stansiyaya gedirdi). Düzgün: "Walking to the station, I got caught in the rain" və ya "While I was walking to the station, it started to rain".
Participle clause-u danışıqda işlətmək olarmı?
Bəli, amma əsasən iki formada: isimdən sonra -ing ("the guy sitting over there") və hazır ifadələr ("Generally speaking", "Judging by"). Cümlənin əvvəlindəki "Having finished..." kimi formalar daha çox yazıya, esseyə və rəsmi nitqə xasdır.
Participle clause-da inkar necə qurulur?
Participle-dən əvvələ "not" qoyulur: "Not knowing the address, we called Etibar", "Not having received an answer, he wrote again". Köməkçi fel olmadığı üçün don't/didn't işlənmir.
Paylaş:
Bütün məqalələr