IELTS Listening ilk baxışda ən sadə hissə kimi görünür: audionu dinləyirsən, cavabı yazırsan. Amma real imtahan otağında çox namizəd məhz burada gözləmədiyi qədər bal itirir. Səbəb adətən ingilis dilini zəif bilmək olmur. Səbəb diqqətin bir anlıq qopması, cavabı yazarkən orfoqrafiya səhvi, sual ilə audio arasında tez dəyişən informasiyanı tutmaq və vaxtı düzgün bölməməkdir. Bu yazıda həmin itkilərin hamısına konkret taktikalarla cavab verəcəyik.
Aşağıda IELTS Listening-in dörd hissəsini, ən çox rast gəlinən sual tiplərini, bal itirilən tələləri, on praktik taktikanı və dörd həftəlik hazırlıq planını tapacaqsan. İmtahan formatı, vaxt və qiymətləndirmə detalları dəyişə bilər, ona görə son məlumatı həmişə IELTS-in rəsmi saytından yoxla. Burada verilən taktikalar isə formatın sabit hissələrinə əsaslanır.
IELTS Listening necə keçirilir?
Listening imtahanın ilk hissəsidir və ümumi olaraq təxminən 30 dəqiqə audio dinləməkdən ibarətdir. Kağız formatında imtahan bitəndə cavabları cavab vərəqinə köçürmək üçün əlavə 10 dəqiqə verilir. Kompüter formatında isə bu vaxt ayrıca olmur, cavabları birbaşa ekranda yazırsan və audio bitəndən sonra qısa yoxlama vaxtı qalır. Hansı formatda imtahan verəcəyini qeydiyyat zamanı dəqiqləşdir, çünki strategiya bir qədər dəyişir.
Audio bir dəfə səsləndirilir. Bu, Listening-in ən vacib qaydasıdır və bütün hazırlığı formalaşdırmalıdır. Nəyisə qaçırdınsa, geri qayıtmaq yoxdur. Buna görə çətin hissədə ilişib qalmaq ən bahalı səhvdir: bir cavab üzərində düşünərkən sonrakı iki cavabı da itirirsən. Dinləmə zamanı qərar sadədir: cavabı ya tutursan, ya tutmursan və bu halda sadəcə yaz, keç və növbəti suala diqqət yönəlt.
Academic və General Training namizədləri Listening-i eyni formatda verir. Fərq yalnız Reading və Writing hissələrindədir. Yəni hansı variantı seçməyindən asılı olmayaraq Listening hazırlığın eynidir. Bu, hazırlığı sadələşdirir və imtahanın ümumi planlamasını rahatlaşdırır. Bütün imtahanın quruluşunu görmək üçün ielts hazırlığı yazısına nəzər sal.
Dörd hissənin quruluşu: hər biri nə istəyir?
Listening-də 40 sual dörd hissəyə bölünür, hər hissədə 10 sual olur. Çətinlik hissədən hissəyə artır. Birinci hissə ən asan, dördüncü hissə ən çətindir. Bu artımı bilmək vacibdir, çünki vaxt və diqqət paylanması buna uyğun qurulmalıdır. Aşağıdakı kartlar hər hissənin xüsusiyyətini qısa göstərir.
Birinci və ikinci hissələr gündəlik həyat mövzularıdır, üçüncü və dördüncü hissələr isə akademik mühitə aiddir. Ona görə də çoxları ilk iki hissədən demək olar ki, bütün balı toplayır, son iki hissədə isə itki başlayır. Əgər hədəfin 7 və ya daha yuxarıdırsa, birinci hissədə səhv etmək qəbuledilməzdir. İlk 20 sualı demək olar ki, təmiz bitirmək ümumi nəticənin təməlidir.
Sual tipləri və hər birinə yanaşma
Listening-də bir neçə sual tipi növbələşir. Hər tipin öz tələləri var və bunları əvvəlcədən tanımaq səni imtahan zamanı sakit saxlayır. Ən çox rast gəlinən tiplər bunlardır: boşluq doldurma (form, qeyd, xülasə, cədvəl və ya diaqram tamamlama), çoxsaylı seçim, uyğunlaşdırma (siyahıdan seçib cavabı yerinə qoymaq), xəritə və plan üzərində yer təyini və qısa cavablı suallar.
Boşluq doldurma ən çox rast gəlinən tipdir və əsas qaydası belədir: verilən söz limitinə ciddi əməl et. Əgər sual "NO MORE THAN TWO WORDS AND/OR A NUMBER" deyirsə, üç söz yazmaq cavabı səhv edir, hətta məzmun düzgün olsa belə. Cavabın qrammatik olaraq boşluğa uyğun gəldiyini yoxla: boşluqdan əvvəl "a" varsa, cavab samit ilə başlayan tək isim olmalıdır, boşluqdan əvvəl "the" və sonra isim yoxdursa, başqa söz növü axtar.
Çoxsaylı seçimdə ən böyük tələ məzmun uyğunluğu yox, sözün səsləndiyi anda qərar verməkdir. Audio üç variantın hamısını səsləndirir və hər biri haqqında bir şey deyir. Düzgün cavab adətən danışanın son fikrinə uyğun gələn variantdır. Əvvəlcə "bəli" deyib sonra "amma" ilə dəyişən fikir tipik tələdir. Ona görə variantı yalnız cümlə tam bitəndən sonra seç.
Xəritə və plan sualları ən çox çətinlik yaradan tiplərdəndir, çünki burada vizual məlumatı eşitdiyin istiqamət sözləri ilə bağlamalısan. Sol, sağ, qarşısında, arxasında, yanında, çıxışdan sonra, ikinci döngədən əvvəl kimi ifadələri məşq etmək lazımdır. Audio başlamazdan əvvəl xəritədəki giriş nöqtəsini və yön istiqamətini tapmaq yarı işdir. Danışan hərəkət edəndə sən də barmağınla xəritədə onu izləyə bilərsən.
Ən çox bal itirilən tələlər
Listening-in ən böyük sirri budur: audio sənə düzgün cavabı bir dəfə yox, bir neçə dəfə, çox vaxt da fərqli şəkildə verir. Danışan əvvəlcə bir rəqəm deyir, sonra düzəldir. Əvvəlcə bir variantı təklif edir, sonra rədd edir. Məsələn, "The meeting is on Tuesday... sorry, no, Wednesday" kimi bir fraqmentdə düzgün cavab Wednesday-dır. İlk eşitdiyini yazıb keçənlər bu tələyə düşür.
İkinci böyük tələ sinonim və parafrazdır. Suallar audioda eşitdiyin sözlərlə yazılmır. Sualda "inexpensive" yazılıbsa, audioda "cheap" və ya "budget-friendly" səslənə bilər. Sözün özünü axtarmaq əvəzinə mənanı axtarmaq lazımdır. Bu bacarıq yalnız ingilis sözlərinin sinonimləri ilə işləməklə inkişaf edir. lüğəti necə öyrənmək yazısındakı təkrar sistemi bu işdə çox kömək edir.
Üçüncü tələ rəqəm və ad səhvləridir. İngilis dilində 13 və 30, 15 və 50, 16 və 60 çox oxşar səslənir və fərq yalnız vurğudadır. Thirteen sözündə vurğu son hecada, thirty sözündə birinci hecadadır. Telefon nömrələri, poçt indeksləri və ad hərflərlə deyilir və tez-tez bir hərf yanlış yazılır. Burada ən yaxşı məşq ingilis əlifbasını dəqiq tanımaqdır, xüsusilə E və I, G və J, A və H hərflərini.
Dördüncü tələ diqqətin qopmasıdır. 30 dəqiqə fasiləsiz diqqət saxlamaq çətindir. Çox namizəd dinləmənin ortasında bir an düşünüb irəli getdiyini görür, amma audio çoxdan növbəti suala keçib. Bu halda ən yaxşı davranış itirilmiş suala görə panikaya düşməmək və dərhal cari suala qayıtmaqdır. Hər itirilmiş sual bir xaldır, amma panika üç xalı apara bilər.
Bal itkisini azaldan 10 taktika
Birinci taktika: audio başlamazdan əvvəl verilən vaxtı tam istifadə et. Hər hissədən əvvəl sualları oxumaq üçün təxminən yarım dəqiqə verilir. Bu vaxtda hər sualın nə istədiyini müəyyən et: ad, rəqəm, tarix, yer, səbəb. Hansı növ məlumatı axtardığını bilirsənsə, audioda onu daha asan tutursan.
İkinci taktika: açar sözləri işarələ. Sualda ən mühüm bir-iki sözü dairəyə al və audioda onların sinonimlərinə qulaq as. Hər sözü yox, yalnız mənanı daşıyan sözləri seç. Artıq mətn oxumaq vaxtı yeyir və diqqəti dağıdır.
Üçüncü taktika: suallar audioda həmişə ardıcıl gəlir. Bu, boşluq doldurma və çoxsaylı seçim üçün doğrudur. Əgər 5-ci sualın cavabını eşitdinsə, 6-cı sualın cavabı daha sonra gələcək, əvvəl yox. Bu qayda səni itirməkdən qoruyur: itirdinsə, növbəti sualın açar sözünü gözlə.
Dördüncü taktika: qrammatik uyğunluğu yoxla. Boşluqdan əvvəl və sonrakı sözlərə baxaraq cavabın hansı söz növü olduğunu müəyyən et. Əgər boşluq "a ___ room" kimi bir yerdədirsə, cavab sifət ola bilər. Əgər "the ___ of the building" kimi bir yerdədirsə, cavab ismidir. Bu, audio kifayət qədər aydın olmasa da düzgün cavabı təxmin etməyə kömək edir.
Beşinci taktika: cavabı qısa və dəqiq yaz. Audiodan söz-söz köçür, cümləni dəyişmə. Əgər audio "twenty-five dollars" deyirsə və sual yalnız rəqəm istəyirsə, 25 yaz. Əlavə söz yazmaq cavabı səhv edə bilər, çox qısa yazmaq isə məzmunu itirir. Hər sualın söz limitinə nəzər sal.
Altıncı taktika: ardıcıl dinləmə bacarığını inkişaf etdir. Bu, yalnız IELTS üçün yox, ümumi ingilis dili üçün lazımdır. Ümumi Listening bacarığının necə qurulduğunu listening bacarığı yazısında ətraflı oxuya bilərsən. İmtahan hazırlığı ümumi bacarığın üzərində qurulanda daha davamlı olur.
Yeddinci taktika: sakit qal və itirilən suala görə dayanma. Bir sualı qaçırdınsa, onu qeyd et və dərhal növbəti suala keç. Audio sənin üçün dayanmır. İmtahandan sonra düşünmək çox vaxt daha faydalı olur, imtahan zamanı isə yalnız irəliyə baxmaq.
Səkkizinci taktika: orfoqrafiya və böyük hərf qaydalarını bil. Xüsusi adlar, ay və gün adları böyük hərflə yazılır, bəzi suallarda isə bu tələb olunur. Kağız formatında cavabı vərəqə köçürəndə də orfoqrafiyanı yenidən yoxla. Tələsik yazılmış hərflər sonradan oxunmaya bilər, bu da xal itkisinə səbəb olur.
Doqquzuncu taktika: vaxtı cavab vərəqinə köçürmək üçün saxla. Kağız formatında dinləmə bitəndən sonrakı 10 dəqiqə yalnız köçürmək üçündür. Bu vaxtda yeni cavab tapa bilməzsən, amma orfoqrafiyanı və söz limitini yoxlaya bilərsən. Boş sual buraxma: səhv cavab da boş cavab da sıfır xal verir, amma təxmin heç olmasa şans yaradır.
Onuncu taktika: məşqi imtahan şəraitində et. Qulaqlıqla, qeydsiz, bir dəfə dinləyərək. Audionu dayandırıb geri qaytaran namizəd real imtahanda şokla qarşılaşır. Ən azı həftədə iki dəfə tam 30 dəqiqəlik məşq testi keç və nəticəni səhv növlərinə görə təhlil et: orfoqrafiya, qaçırılmış rəqəm, sinonim, diqqət itkisi.
Dinləmə üçün gündəlik məşq vərdişləri
Rəsmi test materialları vacibdir, amma təkbaşına kifayət etmir. İngilis dilinin müxtəlif aksentlərinə öyrəşmək lazımdır, çünki IELTS Listening-də britaniya, avstraliya, yeni zelandiya, kanada və amerika aksentləri eşidilə bilər. Yalnız bir aksentə öyrəşmiş namizəd digər aksent çıxanda çaşa bilər. Bunun üçün müxtəlif ölkələrin podkastlarını, xəbər proqramlarını və mühazirələrini dinləməyi vərdişə çevirmək lazımdır.
Dikte üsulu ən güclü məşq üsullarından biridir. Qısa bir audio parçası seç, hər cümləni dinlə, pauza et və eşitdiyini yaz. Sonra transkriptlə müqayisə et. Hər uyğunsuzluq sənə nəyi eşitmədiyini göstərir: birləşən sözlər, zəif vurğulu hissələr, tanımadığın söz. Bu üsul gündə 15 dəqiqə ilə belə nəticə verir.
Eyni materialı ikinci dəfə dinləmək də faydalıdır. İlk dəfə imtahan kimi dinlə və cavab ver. İkinci dəfə transkriptlə dinlə və qaçırdığın yerləri tap. Üçüncü dəfə transkriptsiz dinləyib bu dəfə hər şeyi anladığını yoxla. Bu üç mərhələ eyni audionu təkrar-təkrar işə salır və mənimsəmə dərinliyini artırır. Bu üsulun mərhələləri geniş şəkildə ingilis dili 4 bacarıq yazısında da təsvir olunub.
Səs-küylü mühitdə də dinləməyi məşq et. İmtahan zalında kiminsə öskürməsi, kağız səsi və ya yan otaqdan səs gələ bilər. Qulaqlıq bunu azaldır, amma tam ləğv etmir. Əgər məşq həmişə tam sakit otaqda olarsa, real şəraitdə diqqət daha tez dağılır. Bəzən arxa planda yüngül səslə dinləmək belə faydalı ola bilər.
4 həftəlik hazırlıq planı
Hədəf bal və real gözləntilər
Listening balı düzgün cavabların sayına görə hesablanır və 0-dan 9-a qədər şkalaya çevrilir. Təxminən deyilsə, 30 düzgün cavab çox vaxt 7 baluna yaxın nəticə verir, 35 və daha yuxarı isə 8 baluna uyğun gəlir. Dəqiq çevirmə cədvəli imtahan variantına görə bir qədər dəyişə bilər və Academic ilə General Training arasında fərq ola bilər, ona görə rəsmi şkalaya baxmaq lazımdır. Əsas fikir budur: 40 sualın hamısını düzgün cavablandırmaq tələb olunmur.
Hədəfin 6,5 balıdırsa, təxminən 23-26 düzgün cavab lazımdır. Bu, əsasən birinci və ikinci hissədən topladığın xallardır. Hədəfin 7,5 və yuxarıdırsa, üçüncü hissəni də demək olar ki, təmiz bitirməlisən və dördüncü hissədə ən azı yarı cavabı tutmalısan. Bu xəritə hazırlığı hədəf bala görə qurmağa imkan verir.
Çoxları Listening-in digər hissələrdən asan olduğunu düşünür və az vaxt ayırır. Əslində Listening-də balı artırmaq nisbətən sürətli ola bilər, çünki texnika və təkrar burada dil bilikinə nisbətən daha çox təsir edir. Büdcəni və imtahan günü planlaşdırmaq üçün ielts imtahan qiyməti yazısı faydalı olacaq.
İmtahan günü: son yoxlama siyahısı
İmtahan günü Listening ilk hissə olduğu üçün səni dərhal tam diqqətlə işə salmalıdır. Zala vaxtından əvvəl çat, qulaqlığın və cavab vərəqinin işlədiyini yoxla və audio başlamazdan əvvəl nəfəs al. İlk dəqiqələrdə həyəcan səbəbindən nəyisə qaçırmaq ən çox rast gəlinən problemdir. Birinci hissə aydın, yavaş və asan olduğu üçün səni rahatlaşdırmalıdır.
Cavab yazarkən oxunaqlı yaz. Kağız formatında əlyazma aydın olmalıdır, çünki examiner oxuya bilmirsə, cavab qəbul edilməyə bilər. Kompüter formatında isə hərf səhvlərini ekranda yoxla. Vaxt qalırsa, bütün cavabları söz limiti və orfoqrafiya üzrə sürətlə nəzərdən keçir. Hər sualı boş qoymamağı unutma.
Əgər ümumi dil bazan hələ imtahan səviyyəsinə çatmayıbsa, yalnız imtahan məşqi kifayət etməyəcək. Bu halda strukturlu ingilis dili kursları həm dinləmə, həm də digər bacarıqları ardıcıl qurmağa kömək edir. Dərslər və tərəfdaşla məşq üçün ingilis dili repetitorları tap səhifəsinə də baxa bilərsən.