TOEFL iBT-nin Speaking bölməsi çoxlarının ən çox qorxduğu hissədir. Qarşında canlı insan yoxdur, yalnız ekran, mikrofon və geriyə sayan saat var. Hər cavab üçün cəmi 45-60 saniyə verilir, hazırlıq vaxtı isə 15-30 saniyədir. Bu qədər sıxışdırılmış formatda fikri toplamaq, struktur qurmaq və aydın danışmaq üçün sistemli hazırlıq lazımdır. Yaxşı xəbər budur ki, bölmə çox proqnozlaşdırılandır: tapşırıq növləri sabitdir və hər biri üçün işləyən şablon var.
Bu yazıda Speaking bölməsinin dörd tapşırığını, hər biri üçün cavab strukturunu, bal meyarlarını, qeyd götürmə texnikasını, tez-tez edilən səhvləri və dörd həftəlik hazırlıq planını tapacaqsan. ETS imtahan formatına vaxtaşırı dəyişikliklər edir, ona görə tapşırıqların sayını, vaxtları və bal şkalasını həmişə rəsmi saytdan yoxla. Aşağıdakı hazırlıq üsulları isə formatın detalından asılı olmayaraq işləyir, çünki hamısı eyni bacarığa əsaslanır: qısa vaxtda aydın, ardıcıl və əsaslandırılmış cavab vermək.
TOEFL Speaking necə keçirilir?
TOEFL iBT tam kompüterdə keçirilir və Speaking bölməsində müsahib yoxdur. Qulaqlığı taxırsan, ekranda tapşırıq görünür, siqnaldan sonra mikrofona danışırsan. Cavabın yazılır və sonradan qiymətləndiricilərə göndərilir. Bəzi imtahan mərkəzlərində eyni zalda başqa namizədlər də eyni anda danışır, buna görə qulaqlığın səs izolyasiyası və öz səsini aydın saxlamaq vərdişi vacibdir.
Bu format iki cəhətdən fərqlidir. Birincisi, qarşında üz ifadəsi, baş yelləməsi və ya təşviq edən baxış yoxdur. Danışıq tamamilə səs üzərində qurulur. İkincisi, vaxt ciddidir. Taymer bitən kimi yazı dayanır və yarımçıq qalan cümlə birbaşa qiymətləndirmədə görünür. Bu səbəbdən danışıq vərdişinin əsas qaydası belədir: fikri vaxtın içinə yerləşdir, yekunla bitir.
Bölmə dörd tapşırıqdan ibarətdir. Birincisi sərbəst fikir tapşırığıdır, yəni oxuduğun və ya dinlədiyin heç nə yoxdur, tanış bir mövzuda mövqe bildirirsən. Qalan üç tapşırıq inteqrasiya olunmuşdur: əvvəlcə qısa mətn oxuyur, söhbət və ya mühazirə dinləyir, sonra bunlara əsaslanaraq cavab verirsən. Yəni burada həm Reading, həm Listening, həm də Speaking bacarığı eyni anda sınaqdan keçir.
Dörd tapşırığın xülasəsi
Aşağıdakı kartlar tapşırıqları qısa müqayisə edir. Vaxt göstəriciləri təxminidir və ETS tərəfindən dəyişdirilə bilər, imtahandan əvvəl rəsmi təlimatı yoxla.
Kartlardan görünür ki, tapşırıqlar irəlilədikcə material çətinləşir, hazırlıq vaxtı isə azalır. Birinci tapşırıq ən sadə, dördüncü ən yüklü tapşırıqdır. Buna görə hazırlıq da bu ardıcıllıqla qurulmalıdır: əvvəl qısa şablon qur, sonra yavaş-yavaş mühazirə xülasəsinə keç.
Tapşırıq 1: şəxsi fikir və iki səbəb
Birinci tapşırıqda sadə bir sual verilir. Məsələn, tələbələrin qrup halında yoxsa tək oxumasını üstün tutursan, yoxsa universitetdə tədris müddətinin uzadılmasına münasibətin nədir. Sual çox vaxt iki variantdan birini seçməyi tələb edir. Burada düzgün cavab yoxdur, qiymətləndirici sənin fikrinə yox, danışıq üsuluna baxır.
Ən etibarlı şablon dörd hissəlidir: birbaşa mövqe, birinci səbəb və nümunə, ikinci səbəb və nümunə, qısa yekun. Məsələn: "I prefer studying in a group, mainly for two reasons. First, discussing the material helps me understand it better. For example, last semester my classmates explained a difficult topic in a way the textbook never did. Second, a group keeps me motivated, because nobody wants to come unprepared. So, overall, group study works better for me." Bu cavab təxminən 45 saniyəyə sığır və bütün struktur elementlərini göstərir.
On beş saniyəlik hazırlıqda tam cümlə yazmaq mümkün deyil. Yalnız mövqeni və hər səbəb üçün bir açar sözü qeyd et. Nümunələri yerindəcə şəxsi təcrübədən qur, çünki real hadisə danışmaq həm təbii səslənir, həm də axıcılığı artırır. Nümunənin həqiqi olması vacib deyil, inandırıcı və aydın olması vacibdir.
Ən çox edilən səhv girişi çox uzatmaqdır. "This is a very interesting question and there are many opinions about it" cümləsi on saniyə aparır və heç nə demir. Cavabı birbaşa mövqe ilə başla və vaxtı səbəblərə ayır. İkinci səhv tək səbəblə kifayətlənməkdir, bu zaman cavab yarımçıq qalır və 20 saniyə boş qalır.
Tapşırıq 2: kampus elanı və tələbə söhbəti
İkinci tapşırıq real universitet həyatından götürülmüşdür. Əvvəl universitetin elanı verilir: məsələn, kitabxananın iş saatlarının dəyişməsi, yataqxana qaydaları və ya yeni qeydiyyat sistemi. Sonra iki tələbə bu barədə danışır və biri elana müsbət, digəri mənfi yanaşır. Sənin vəzifən tələbənin fikrini və onun gətirdiyi səbəbləri izah etməkdir.
Burada kritik məqam budur: sualda hansı tələbənin mövqeyi soruşulursa, yalnız onun fikrini danışmalısan. Elanı iki cümlə ilə ümumiləşdir, sonra tələbənin münasibətini bildir və onun gətirdiyi iki səbəbi izah et. Qeyd götürərkən hər tələbənin adının yanında münasibətini (razıdır, razı deyil) və iki səbəbi yaz.
Cavab şablonu belədir: "The university announced that... The man disagrees with this plan. He gives two reasons. First, he says that... Second, he mentions that..." Bu qəlib sadədir, amma bütün lazımi məlumatı tutur. Əsas diqqət səbəblərin dəqiqliyinə verilir: tələbənin dediyi nümunəni dəyişdirmə və ya öz fikrini qarışdırma.
Tapşırıq 3: akademik anlayış və mühazirə nümunəsi
Üçüncü tapşırıq akademik məzmunludur. Əvvəl psixologiya, biologiya, marketinq və ya sosiologiya kimi sahədən bir anlayış izah edən qısa mətn oxuyursan. Sonra professor mühazirədə bu anlayışı real nümunə ilə göstərir. Cavabda anlayışı təyin etməli, sonra professorun nümunəsini bu anlayışla əlaqələndirməlisən.
Məsələn, mətn "social proof" anlayışını izah edir: insanlar qeyri-müəyyən vəziyyətdə başqalarının davranışına baxıb qərar verirlər. Professor isə restoranda boş və dolu masaları nümunə kimi gətirir. Cavab belə qurulur: "The reading defines social proof as... The professor illustrates this with an example of... When customers see..., they assume..., which is exactly the idea of social proof." Əsas qayda anlayışı sözbəsöz kopyalamamaq, öz sözlərinlə qısa izah etməkdir.
Oxu hissəsi çox qısadır, təxminən 45-50 saniyə. Hər şeyi oxumağa çalışma, yalnız anlayışın adını və təyinini tap. Mühazirədə isə nümunənin detallarını qeyd et: kim, nə etdi, nəticə nə oldu. Bu iki hissəni bir cümlə ilə əlaqələndirmək bal üçün həlledicidir.
Tapşırıq 4: mühazirənin xülasəsi
Dördüncü tapşırıqda mətn yoxdur, yalnız akademik mühazirə dinləyirsən. Professor adətən bir ümumi mövzu seçir və onu iki konkret nümunə və ya iki istiqamətlə izah edir. Cavabın vəzifəsi əsas ideyanı və iki nümunəni yığcam şəkildə çatdırmaqdır. Hazırlıq vaxtı cəmi 20 saniyədir, buna görə qeyd götürmə vərdişi bu tapşırıqda ən çox fərq yaradır.
Cavab strukturu sadədir: "The professor talks about... He explains two examples. The first one is... The second one is..." Hər nümunəni iki-üç cümlə ilə izah et və yekun cümlə ilə bağla. Mühazirədəki bütün detalları danışmaq mümkün deyil, bu tələb də olunmur. Qiymətləndirici ən vacib məlumatın düzgün ötürülməsinə baxır.
Bu tapşırıqda ən çox rast gəlinən səhv birinci nümunəni uzun danışıb ikincisinə vaxt qoymamaqdır. Taymeri ağlında 30-30 saniyəyə böl: nümunələrin hər birinə təxminən yarı vaxt ayır. Bu, cavabı tarazlı edir və hər iki nümunənin qəbul edilməsini təmin edir.
Qiymətləndirmə: bal necə hesablanır?
Hər tapşırıq 0-dan 4-ə qədər bal alır, sonra bu bal 0-30 şkalasına çevrilir. Qiymətləndirmə üç ölçü üzrə aparılır: danışığın çatdırılması (delivery), dil istifadəsi (language use) və mövzunun inkişafı (topic development). Çatdırılma axıcılıq, tələffüz və intonasiyanı əhatə edir. Dil istifadəsi qrammatikanın və lüğətin dəqiqliyinə və müxtəlifliyinə baxır. Mövzunun inkişafı isə fikrin tamlığını və məntiqi ardıcıllığını yoxlayır.
Burada vacib bir məqam var: aksent bal kəsmir. Azərbaycan aksenti ilə danışmaq problem deyil, əgər nitq aydın, ritmik və anlaşılandırsa. Qiymətləndiricini narahat edən aksent deyil, səslərin itməsi, sözlərin yanlış vurğulanması və monoton oxunuşdur. Yəni məqsəd "amerikalı kimi danışmaq" deyil, "rahat anlaşılmaq"dır.
Dil səviyyəsinə görə hədəf balı da planlaşdırmaq lazımdır. Bir çox universitet Speaking bölməsi üçün ayrıca minimum bal tələb edir, adətən 18-23 aralığında. Sənin hədəf proqramının tələbini imtahandan əvvəl yoxla və hazırlığı buna uyğun qur. Ümumi balın necə formalaşması və qiymət barədə ətraflı məlumatı toefl ibt yazısında tapa bilərsən.
Qeyd götürmə: Speaking-in gizli açarı
İnteqrasiya tapşırıqlarında qeyd götürmə vərdişi cavab keyfiyyətini birbaşa müəyyən edir. Mühazirə 60-90 saniyə davam edir və hamısını yadda saxlamaq mümkün deyil. Ən yaxşı yanaşma tam cümlə yox, açar söz və rəqəm yazmaqdır. Mövzunu, iki nümunəni və hər nümunədəki nəticəni yaz. Qısaltmalar və oxlar vaxta qənaət edir: "→" nəticə, "+" üstünlük, "-" çatışmazlıq üçün.
Qeydi üç sütunlu düşün: mövzu, nümunə 1, nümunə 2. Kağızın yuxarısında mövzunu, aşağıda hər nümunəni yaz. Beləliklə, hazırlıq vaxtında ilk saniyədən struktur hazırdır və yalnız cümlələri qurmaq qalır. Bu vərdişi qazanmaq üçün hər gün bir qısa mühazirə dinləyib qeyd götürməyi məşq et, sonra qeydləri aç və yalnız onlara baxıb məzmunu danış.
Qeyd götürmək dinləmə bacarığı ilə sıx bağlıdır. Əgər mühazirəni başa düşmürsənsə, qeyd də almaq mümkün deyil. Bu səbəbdən Speaking hazırlığını Listening məşqindən ayırmaq düzgün deyil. Dinləmə bacarığını inkişaf etdirmək üçün ingilis dili listening yazısındakı üsulları tətbiq edə bilərsən.
Axıcılıq və tələffüz üçün gündəlik məşqlər
Axıcılıq sürətli danışmaq demək deyil. Əsl axıcılıq fasilələri azaltmaq və cümləni dayanmadan sona çatdırmaqdır. Bunun üçün ən effektiv məşq "bir dəqiqə, bir mövzu" üsuludur: taymer qur, ixtiyari mövzu seç və bir dəqiqə fasiləsiz danış. Səhv etsən də dayanma, davam et. Sonra səsi dinlə, təkrar sözləri və fasilələri say.
Tələffüzdə ən vacib element vurğu və intonasiyadır. İngilis dilində açar sözlər güclü, köməkçi sözlər zəif tələffüz olunur və bu, nitqə ritm verir. Azərbaycan dilində vurğu fərqli işlədiyindən çoxları bütün sözləri eyni gücdə deyir, bu da monoton səslənir. Hər cümlədə iki-üç açar sözü seç və onları qəsdən uzat və yüksəlt. Bu məşq bir neçə həftədə nitqi nəzərəçarpacaq dərəcədə təbii edir.
Gündəlik məşqin ən sadə forması səsə yazıb dinləməkdir. Telefonda hər gün bir tapşırığa cavab ver, sonra dinlə və üç şeyi qeyd et: harada dayandın, hansı sözü təkrarladın, hansı cümlə qrammatik səhv idi. Hər gün yalnız bir şeyi düzəltməyə çalış. Lüğət bazasını qurmaq üçün isə lüğəti necə öyrənmək yazısındakı intervallı təkrar üsulundan istifadə et.
Akademik mövzularda danışmaq üçün xüsusi söz ehtiyatı da lazımdır. Universitet həyatı, tədqiqat, mühazirə, təcrübə, nəticə kimi sahələrdən ən azı yüz söz və ifadə yığ. "Researchers found that...", "This is an example of...", "According to the professor..." kimi qəliblər həm vaxtı doldurur, həm də danışığı akademik edir. Bu qəliblər əzbər cavab deyil, yalnız cümlə başlanğıcıdır.
Ən çox edilən səhvlər
Birinci səhv hazırlıq vaxtını boşa keçirməkdir. Bəziləri 15 saniyəni sükutla keçirir, bəziləri isə tam cümlə yazmağa çalışır. Hər ikisi yanlışdır. Düzgün istifadə açar sözləri qeyd etməkdir. İkinci səhv cavabı yarımçıq buraxmaqdır. Taymer bitəndə cümlənin ortasında kəsilmək yekun fikrin itməsi deməkdir. Buna görə sonuncu 5-8 saniyəni yekun cümləyə ayır.
Üçüncü səhv inteqrasiya tapşırıqlarında öz fikrini bildirməkdir. Professor nə deyirsə, onu çatdır. Dördüncü səhv həddindən artıq sürətli danışmaqdır. Həyəcan tələsik nitq yaradır, tələsik nitq isə tələffüzü pozur və səhvləri artırır. Bir qədər yavaş və aydın danışmaq daha yüksək bal gətirir.
Beşinci səhv əzbər şablonları mexaniki oxumaqdır. Şablon qəlibdir, mətn deyil. Əgər hər cavab eyni cümlələrlə başlayırsa və məzmuna uyğun deyilsə, qiymətləndirici bunu tez tanıyır. Qəlibi qaydaya, məzmunu isə tapşırığa uyğun qur. Altıncı səhv qiymətləndirmədə yalnız qrammatikaya diqqət yetirməkdir. Mövzunun inkişafı və çatdırılma balın böyük hissəsini təşkil edir.
Yeddinci səhv kənar rəy almamaqdır. Öz danışığını özün qiymətləndirmək çətindir, çünki öz aksentini və vərdişlərini eşitmirsən. Hətta təcrübəli namizəd belə, müəllimdən və ya bacarıqlı tərəfdaşdan rəy aldıqdan sonra sürətlə irəliləyir. Rəy mexanizmi olmadan səhvlər dəfələrlə təkrarlanır və vərdişə çevrilir.
Dörd həftəlik hazırlıq planı
Aşağıdakı plan həftədə 5-6 saat vaxtı olan namizəd üçündür. Hazırlığa daha çox vaxt ayıra bilirsənsə, hər həftəni təkrarlaya bilərsən. Əgər ilkin ingilis dili səviyyən B1-dən aşağıdırsa, əvvəlcə ümumi dil bazasını gücləndirmək daha məntiqlidir.
İmtahan günü və texniki məqamlar
İmtahan günü ən vacib qayda səsini imtahan başlamazdan əvvəl yoxlamaqdır. Mikrofonun səviyyəsi və qulaqlığın rahatlığı cavabın keyfiyyətinə birbaşa təsir edir. Danışmağa başlamazdan əvvəl bir dərin nəfəs al və mikrofona normal məsafədən danış. Çox yaxın və ya çox uzaq məsafə səsi pozur.
Cavab zamanı səhv etsən, dayanıb hər şeyi yenidən başlamaq lazım deyil. Qısa düzəliş edib davam et: "I mean...", "Sorry, what I wanted to say is...". Qiymətləndirici özünü düzəltmək bacarığını mənfi saymır. Əksinə, uzun sükut və təkrarlanan başlanğıclar vaxtı itirir və axıcılığı azaldır.
Digər bölmələrdən sonra Speaking-ə yorğun gəlməmək üçün imtahandan əvvəlki gecə yaxşı yuxu qazan və imtahan zamanı fasilədə su iç, yüngül qida qəbul et. Yorğunluq ilk növbədə danışıq bacarığına təsir edir, çünki bu, ən çox konsentrasiya tələb edən hissədir.
IELTS Speaking ilə müqayisə
IELTS və TOEFL arasında seçim edənlər üçün Speaking formatının fərqi böyük rol oynayır. IELTS-də canlı examiner ilə söhbət edirsən, sual-cavab və monoloq qarışıq gedir. TOEFL-də isə kompüterə danışırsan, vaxt sıx, materialın bir hissəsi isə akademik mühitdən götürülür. Hər iki imtahanı geniş müqayisə etmək üçün ielts toefl difference yazısına baxa bilərsən.
Danışıqda özünü canlı insanla rahat hiss edirsənsə, IELTS sənə uyğun ola bilər. Əgər kompüterə danışmaq və akademik mövzularla işləmək daha rahatdırsa, TOEFL daha məntiqi seçimdir. IELTS Speaking-in üç hissəsi və mövzuları barədə ielts speaking yazısında ətraflı məlumat var.
Nəticə: Speaking-ə sistemli hazırlıq
TOEFL Speaking gizli sirr tələb etmir. Bu, dörd tapşırığın formatını, vaxtını və cavab şablonlarını öyrənib hər gün məşq etməkdir. Üç qaydanı yadda saxla: hazırlıq vaxtında açar sözlər yaz, cavabı yekunla bitir, inteqrasiya tapşırıqlarında yalnız materialın məlumatını çatdır. Bu üç qayda bal itkisinin böyük hissəsinin qarşısını alır.
Əgər danışıq səviyyən hədəf baldan xeyli aşağıdırsa, yalnız imtahan məşqi kifayət etməyəcək. Bu halda ümumi dil bazasını gücləndirmək lazımdır. Strukturlu ingilis dili kursları hər dərsdə danışıq məşqini və müəllim rəyini birləşdirir. Fərdi yanaşma istəyirsənsə, ingilis dili repetitoru seçərək Speaking və Writing üzərində fərdi işləyə bilərsən, çünki bu iki bacarıqda rəy olmadan irəliləmək çox çətindir.