Countable və uncountable isimlər: sayıla bilən və sayıla bilməyən isimlər

Bu, kursun səkkizinci dərsidir. Əvvəlki dərsdə some və any sözlərini öyrəndik və bir sual açıq qaldı: some water deyirik, amma a water niyə deyilmir? Some books var, amma some news nədən işlənir və the news are niyə səhvdir? Söz vermişdik ki, cavab bu dərsdə olacaq. İngilis dilində hər isim iki qrupdan birinə düşür: sayıla bilən (countable) və sayıla bilməyən (uncountable). Bu bölgü düzgün cümlə qurmağın açarlarından biridir.

Be feli (is, are) bu dərsdə yenə lazım olacaq, çünki sayılmayan isimlər cümlədə hansı feli çəkməsi ilə seçilir. Lazım gəlsə, birinci dərsə qayıt. Əvvəlki dərslərdəki kimi, hər kiçik hissədən sonra məşq bölməsi var: cavabı seç və ya yaz, düzgün olub-olmadığını və niyə belə olduğunu dərhal gör.

İki qrup: sayıla bilən və sayıla bilməyən isimlər

Azərbaycan dilində demək olar ki, hər şeyi sayırıq: üç kitab, iki stəkan, beş alma. Sayılmayan şeylərdə də (su, süd, şəkər) öz yolumuz var: "bir az su", "bir stəkan süd". İngilis dili bu işdə daha ciddidir və hər ismi əvvəlcədən etiketləyir.

Bunu necə yoxlamaq olar? Özünə sual ver: "bir dənə, iki dənə" deyə bilərəm? Alma üçün bəli: one apple, two apples. Süd üçün yox: "iki süd" deyə bilmərik, ancaq "iki stəkan süd" deyə bilərik. Bu sadə yoxlama 90 faiz hallarda işləyir.

Bəs sayılmayan isimlər niyə sayılmır? Çünki onlar ya maye (water, milk, tea), ya toz və dənəvər (sugar, rice, salt), və ya tək-tək ayırmaq mənasız olan bütöv kütlədir (bread, butter, money). Düyünün hər dənəsi sayıla bilər, amma qrammatikada rice bir bütöv kimi qəbul olunur. Ona görə rice -s almır və a rice deyilmir.

Sayılmayan isimlərin başqa vacib xüsusiyyəti var: onlar həmişə tək kimi davranır. Yəni be feli lazım olanda is işlənir, are yox:

• The milk is in the fridge. (Süd soyuducudadır.)
• Sugar is expensive now. (Şəkər indi bahadır.)
• The books are on the shelf. (Kitablar rəfdədir.) Burada sayıla bilən cəm var.

Bu, əvvəlki dərslərdəki there is / there are qaydası ilə də uyğundur: There is some milk, amma There are some eggs. Some dərsində də gördüyümüz kimi, some və any iki qrupla da işləyir: some water, some apples; any sugar, any books. Fərq yalnız ondadır ki, sayılmayan isimlə cəm şəkilçisi və a/an yoxdur.

İndi yoxla. İlk məşqdə qruplar arasında fərqi tutmağa çalış:

Aldadan sözlər: news, advice, information və başqaları

Ən çətin hissə budur. Azərbaycan dilində bəzi şeyləri saya bilirik: "xəbərlər", "məsləhətlər", "məlumatlar", "mebellər". İngilis dilində isə eyni mənadakı söz sayılmayandır. Ona görə də ana dilindən tərcümə edəndə səhv edirik: I have some informations, she gave me many advices.

News sözünün sonundakı -s sizi aldatmasın. Bu, cəm şəkilçisi deyil, sözün özünün hissəsidir. Ona görə "The news are bad" səhvdir, düzgün forması The news is bad. Eyni şey physics, mathematics kimi fənn adlarına da aiddir: Mathematics is difficult.

Burada məntiq bu cür işləyir: ingilis dili bu sözləri tək-tək hadisə kimi yox, bütöv bir kütlə kimi görür. Məsləhət bir dənə, iki dənə olmur, amma məsləhət anlayışı var. Bir ədəd lazım olanda isə ölçü sözü işlədirik: a piece of advice, a piece of news (növbəti hissədə bunu görəcəksən). Mebel üçün isə tək əşyanı adı ilə çağırırıq: a table, a sofa, a chair.

Başqa bir tələ: bəzi isimlər ana dilimizdə sayılmayandır, ingiliscədə isə sayıla bilər. Məsələn, hair (saç) ümumi olaraq sayılmayandır, amma ayrı-ayrı tellər üçün a hair deyilir. Paper (kağız) sayılmayandır, a paper isə qəzet və ya imtahan vərəqi deməkdir. Belə hallar azdır, əsasları yadda saxla və qalanını oxuduqca öyrənərsən. Söz ehtiyatını artırmaq üçün ingilis dilində ən çox işlənən sözlər siyahısına baxıb hər sözün qrupunu özün yoxla.

Sayılmayanı necə ölçmək olar: a glass of, a piece of

"Mənə iki su ver" deyə bilmirik, amma axı real həyatda su lazım olur. Həll sadədir: sayılmayan ismi sayıla bilən ölçü ilə birləşdiririk. Ölçünün özü sayılır, ismin özü isə dəyişməz qalır:

• a glass of water / juice / milk: bir stəkan su
• a cup of tea / coffee: bir fincan çay
• a bottle of water / oil: bir şüşə su
• a loaf of bread: bir bütöv çörək (cəmi: two loaves of bread)
• a slice of bread / cheese / cake: bir dilim çörək
• a kilo of rice / meat / apples: bir kilo düyü
• a piece of advice / news / furniture: bir ədəd məsləhət, bir xəbər
• a bar of chocolate / soap: bir tabaka şokolad

Əsas qayda: ölçü cəm olur, isim yox. Düzgün: two glasses of water, three loaves of bread. Səhv: two glass of waters. Sifarişlərdə isə hamı qısaldır: kafedə "Two coffees, please" deyirik. Bu, yarımçıq cümlədir və mənası "two cups of coffee"dir. Onu eşidəndə təəccüblənmə, amma yazılı və rəsmi dildə tam variantı işlət.

Eyni isim bəzən iki qrupa da düşə bilər. Coffee ümumi mənada sayılmayandır (I love coffee), sifariş mənasında isə sayıla bilər (Two coffees, please). Bu, ölçü sözünün düşməsindən yaranan bir qısaltmadır, ona görə də dəyişən qayda deyil.

much, many, a lot of, a few, a little

Dərsin sonuncu qaydası sözlərin miqdarı ilə bağlıdır. "Çox kitab", "çox su", "bir az vaxt", "bir neçə dost": Azərbaycan dilində "çox" və "bir az" eyni söz kimi işlənir. İngilis dilində isə söz isim qrupuna görə seçilir.

Qaydaları belə yadda saxla: many sayılana, much sayılmayana aiddir. How many və how much suallarını da buna görə seçirik: How many students are there? How much sugar do you want?

Praktikada isə bir incəlik var. Much əsasən inkar cümlələrdə və suallarda işlənir: We don't have much time. Do you have much homework? Müsbət cümlədə much bir qədər rəsmi və qəribə səslənir. Orada ən təbii variant a lot of-dur: We have a lot of time. She has a lot of friends. Many isə daha sərbəst işlənir, amma danışıqda yenə də a lot of eşidəcəksən.

İkinci incəlik few ilə a few, little ilə a little arasındakı fərqdir. Cəmi bir a hərfi mənanı tam dəyişir:

• a few friends = bir neçə dost var, yaxşıdır. few friends = demək olar ki, dost yoxdur, pisdir.
• a little time = bir az vaxt var, bəs edər. little time = demək olar ki, vaxt yoxdur.

Əgər cümlənin tonu müsbətdirsə, a ilə işlət. Mənfi, narazılıq tonudursa, a-sız variant seçilir. Danışıqda isə few və little az eşidilir, daha çox not many və not much deyilir: I don't have many friends here.

Miqdar sözləri Present Simple cümlələrində də işə yarayır. Məsələn, She drinks a lot of tea və He eats a few apples every day cümlələri sadə həyat vərdişlərini göstərir və hər iki qrup orada işləyir.

Canlı dialoq: bazarda alış-veriş

Qaydaları ayrı cümlələrdə gördük. İndi onları real söhbətdə dinləyək. Dialoqda Ceyhun və Röya Ordubad bazarında axşam yeməyi üçün alış-veriş edirlər. Hər sətirdə sayılan və sayılmayan isimləri, ölçü sözlərini və much/many seçimini tap:

• Ceyhun: Do we need a lot of things for dinner? (Şam yeməyi üçün çox şey lazımdır?)
• Röya: Not really. We need some rice, a kilo of tomatoes and a few onions. (Elə də yox. Bir az düyü, bir kilo pomidor və bir neçə soğan lazımdır.)
• Ceyhun: How much rice do we have at home? (Evdə nə qədər düyü var?)
• Röya: Only a little. And there isn't much oil either. (Cəmi bir az. Yağ da çox deyil.)
• Ceyhun: OK. Two bottles of oil, then. How many eggs do we need? (Yaxşı. Onda iki şüşə yağ. Neçə yumurta lazımdır?)
• Röya: Six, please. And a loaf of bread. The bread is always fresh here. (Altı, zəhmət olmasa. Və bir bütöv çörək. Burada çörək həmişə təzə olur.)
• Ceyhun: Do you want some cheese too? (Pendir də istəyirsən?)
• Röya: Yes, two slices of cheese. Oh, and what about the news? Is the market open tomorrow? (Bəli, iki dilim pendir. Yeri gəlmişkən, xəbər nədir? Bazar sabah açıqdır?)
• Ceyhun: I don't have any information about that. (Bu barədə heç bir məlumatım yoxdur.)

Dialoqda bütün qaydalar var: a lot of və a few ilə miqdar, a kilo of, bottles of, a loaf of, slices of kimi ölçü sözləri, how much / how many sualları və information kimi sayılmayan söz. Dialoqu ucadan oxu, sonra pomidorun və düyünün yerinə öz alış-veriş siyahını qoyaraq təkrar et: I need a bottle of water and a few lemons.

Alış-veriş zamanı lazım olacaq bir neçə hazır ifadəni də əzbərlə:

• How much is it? Bu nə qədərdir?
• How many do you need? Neçə dənə lazımdır?
• That's enough, thanks. Bəsdir, sağ ol.
• A little more, please. Bir az da, zəhmət olmasa.

Azərbaycanlıların bu mövzuda ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin əksəriyyəti ana dilindən gəlir: Azərbaycan dilində bəzi şeyləri cəmdə deyirik, ingiliscədə isə yox. Onları bir dəfə görmək kifayət edir:

Birinci və ikinci səhvlər demək olar ki, hər azərbaycanlı tələbədə rast gəlinir və səbəbi aydındır: ana dilimizdə "məsləhətlər" və "məlumatlar" deyirik. Bu cür səhvlərin davamını azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısında da görə bilərsən. Səhvi tez tutmağın üsulu: s hərfi ilə bitən və ya sayıla bilməyən söz görəndə dayan və özünə de: "Mən bunu iki dənə sayabilərəm?"

Üçüncü səhvdə də məntiq eynidir: news sonunda -s olduğu üçün cəm kimi görünür, amma o, tək kimi davranır. Beləliklə, fel seçimində sözün formasına yox, onun qrupuna bax.

Ev tapşırığı: öz soyuducunu təsvir et

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Dəftərə və ya telefonuna ingilis dilində soyuducun və ya bu həftənin alış-veriş siyahısı haqqında 8 cümlə yaz. Nümunə plan:

1. Soyuducuda olan bir sayılan şey: There are six eggs in the fridge.
2. Soyuducuda olan bir sayılmayan şey: There is some cheese.
3. Çox olan bir şey: We have a lot of tomatoes.
4. Az qalan bir şey: There is only a little milk.
5. Bir inkar cümlə: There isn't much butter.
6. Bir sual: How many apples do we need?
7. Ölçü sözü ilə cümlə: I need a loaf of bread and a bottle of oil.
8. News və ya advice ilə: The news about the market is good.

Yazdıqlarını ucadan oxu. Hər cümlədə özünə sual ver: bu isim saylır, yoxsa sayılmır? Fel təkdir, yoxsa cəmdir? Bu iki sual vərdişə çevriləndə düzgün seçim avtomatik gələcək. Mövzunu gündəlik həyata bağlamaq üçün ingilis dili öyrənmək resurslarından reseptlə bağlı bir video seç və orada hansı inqrediyentlərin sayıldığını, hansılarının yox, qeyd et.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır və növbəti dərsin düyməsi yaşıl rəngə boyanacaq. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə dəfələrlə a book, a glass of water və some water kimi ifadələri gördün. Amma a, an və the arasında seçimi hələ açmadıq. Növbəti dərsdə məhz buna keçirik: a / an / the artikllər. Orada niyə a book, amma the book deyildiyini və niyə bəzən heç nə yazmadığımızı izah edəcəyik.

Qaydanı ingilis dilindəki rəsmi izahla da görmək istəsən, British Council-in countable and uncountable nouns səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir. Suallarına cavab verən müəllimlə işləmək istəsən, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.

Tez-tez verilən suallar