Some / Any: bir az, bir neçə və heç nə necə deyilir

Bu, kursun yeddinci dərsidir. Əvvəlki dərsdə there is və there are quruluşunu öyrəndik və iki cümlədə sənə hazır olaraq any sözü verdik: There aren't any shops here və Are there any parks in your city? Söz verdik ki, bu sözün bütün sirri növbəti dərsdə açılacaq. Vədi yerinə yetirmək vaxtı gəldi.

Gündəlik həyatda çox vaxt nəyin dəqiq neçə olduğunu demirik. "Çantada bir neçə alma var", "Evdə çörək qalmayıb", "Bir az su verərsən?" deyirik. İngilis dilində bu işi iki söz görür: some və any. Onların ikisi də "bir qədər, bir neçə" deməkdir, amma hər biri öz cümlə növündə işlənir. Dərsin sonunda hansını nə vaxt seçəcəyini düşünmədən bilərsən.

Be feli (is, are) artıq tanışdır, çünki birinci dərsdə onu keçmişik. Yenə hər kiçik hissədən sonra bir məşq bölməsi var: cavabı seç və ya yaz, düzgün olub-olmadığını və niyə belə olduğunu dərhal gör.

Some: müsbət cümlədə "bir neçə" və "bir az"

Azərbaycan dilində miqdarı dəqiq bilmədiyimiz və ya demək istəmədiyimiz zaman "bir neçə", "bir az", "bir qədər" deyirik: Stolun üstündə bir neçə kitab var. Çayıma bir az şəkər at. İngilis dilində bu sözlərin hamısının qarşılığı some-dur. Some həm say bildirən cəm isimlərlə, həm də sayılmayan isimlərlə işlənir.

• There are some books on the table. (Stolun üstündə bir neçə kitab var.)
• I have some questions. (Bir neçə sualım var.)
• She puts some sugar in her tea. (Çayına bir az şəkər qoyur.)
• We need some water. (Bir az suya ehtiyacımız var.)

Some yalnız bir yerdə dayanır: isimdən əvvəl. Özü isə dəyişmir: tək, cəm, qadın, kişi, hamısı üçün eyni some. Bu, Azərbaycan dilindəki "bir neçə" sözünün işinə çox bənzəyir, ona görə də qayda çətin deyil. Əsas qaydanı indi yadda saxla: müsbət cümlədə some işlədirik.

Burada bir tələ var. Some ilə birlikdə a/an işlənmir. Some miqdar bildirir, a/an isə "bir dənə" deməkdir. İkisi birlikdə mənasızdır: some a book səhvdir. Düzgün variantlar: a book (bir kitab) və ya some books (bir neçə kitab). Artikllərin tam izahı 9-cu dərsdə olacaq, burada yalnız bunu bil.

Cümlədə some, bir də, there is/there are ilə yaxşı işləyir. Məsələn, 6-cı dərsdəki quruluşu götürüb some əlavə et:

• There are some chairs in the garden. (Bağda bir neçə stul var.)
• There is some juice in the fridge. (Soyuducuda bir az meyvə suyu var.)

Birinci cümlədə chairs cəmdir, ona görə are gəldi. İkinci cümlədə isə juice sayılmayan sözdür (bir, iki, üç juice demirik) və o, tək kimi davranır, ona görə is. Saymaq olan və olmayan isimlərin tam izahı 8-ci dərsin mövzusudur. İndi sadəcə bil ki, some hər ikisi ilə işləyə bilir.

Məşq vaxtıdır. Cümlələrin müsbət olduğuna diqqət et.

Any: inkar və sual cümlədə

İndi some-un "rəqibi" olan any ilə tanış olaq. Any inkar və sual cümlələrdə işlənir. Qayda sadədir: müsbət cümlə = some, inkar və sual = any.

İnkar cümlədə any "heç" mənasını verir:

• There aren't any chairs in the room. (Otaqda heç bir stul yoxdur.)
• I don't have any brothers. (Heç bir qardaşım yoxdur.)
• She doesn't want any sugar. (Heç şəkər istəmir.)

Sual cümləsində any "heç, hər hansı" mənasını daşıyır, bir də cavabı bilmədiyin zaman işlənir:

• Are there any shops near your house? (Evinin yanında mağaza var?)
• Do you have any questions? (Sualın var?)
• Is there any milk in the fridge? (Soyuducuda süd var?)

İnkarın necə qurulduğunu artıq bilirsən. Be feli ilə (isn't, aren't) there is / there are cümlələrində, adi fellərlə isə Present Simple dərsindəki don't / doesn't ilə. Any bu cümlələrə isimdən əvvəl əlavə olunur, başqa heç nə dəyişmir.

Azərbaycan dilində inkar "yox", "heç" sözləri ilə qurulur: Heç kitab yoxdur. Heç vaxtım yoxdur. İngiliscədə iki inkar yan-yana gəlmir. I don't have no money səhvdir, düzgünü I don't have any money-dir. İngiliscədə inkar yalnız bir yerdə olur: ya felin yanında (don't), və ya no sözü ilə. Bunu "no" bölməsində birlikdə görəcəyik.

Bu üç kart dərsin əsasıdır. Növbəti hissələrdə yalnız istisnalara baxacağıq. Əvvəlcə əsas qaydanı məşqlə möhkəmləndir.

İstisnalar: təklif, xahiş və sərbəst seçim

Qayda "sual cümləsində any" idi, amma bunun bir vacib istisnası var. Təklif edəndə və xahiş edəndə sual cümləsində də some işlənir. Səbəb sadədir: təklif edən adam cavabın "bəli" olacağını gözləyir.

• Would you like some tea? (Bir az çay istəyirsən?)
• Would you like some more rice? (Bir az da düyü istəyirsən?)
• Can I have some water, please? (Bir az su ala bilərəm?)
• Could you give me some help? (Mənə bir az kömək edə bilərsən?)

Fərqə bax: Do you have any tea? sualında bilmək istəyirsən ki, çay var, ya yox. Would you like some tea? sualında isə çay artıq var və sən onu təklif edirsən. Birinci sual məlumat soruşur, ikincisi qonaqpərvərlik göstərir. Bu fərqi hiss etsən, bütün qayda yadda qalacaq.

İkinci istisna any-nin başqa bir mənasıdır. Müsbət cümlədə any "istədiyin hər hansı, fərqi yoxdur" deməkdir:

• Take any book you like. (İstədiyin kitabı götür.)
• You can ask me any question. (İstədiyin sualı verə bilərsən.)
• Any bus goes to the city centre. (Hər hansı avtobus şəhər mərkəzinə gedir.)

Bu cümlələrin hamısı müsbətdir, amma any işlənib, çünki seçim sərbəstdir və hər bir variant uyğundur. Azərbaycan dilində bunu "istənilən", "hər hansı" sözləri ilə deyirik. Bu mənada any ilə some-un fərqi böyükdür: Take some book deyəndə "hansısa kitabı götür" demiş olursan (bəlkə də konkret biri nəzərdə tutulur), Take any book deyəndə isə "hansı olursa olsun" mənası verirsən.

Qaydalar artıq çoxdur, ona görə bir növ xülasə: some = müsbət cümlə + təklif + xahiş. Any = inkar + adi sual + "istədiyin hər hansı". Bunu yaddaşda saxlamaq çətindirsə, belə düşün: some müsbət gözləntiyə uyğundur, any isə şübhə və sərbəstliyə.

Something, anything, someone, anyone: eyni qayda, birləşmiş sözlər

Some və any sözlərinin başqa sözlərlə birləşmələri də var. Qayda eynidir, yalnız söz bir olur:

Müsbət cümlədə some- ilə başlayan sözlər, inkar və sualda any- ilə başlayanlar işlənir:

• I can hear something in the garden. (Bağda nəsə eşidirəm.)
• I can't hear anything. (Heç nə eşitmirəm.)
• Is there anyone at the door? (Qapıda kimsə var?)
• Someone is waiting for you. (Kimsə səni gözləyir.)
• Let's go somewhere quiet. (Gəl sakit bir yerə gedək.)
• I didn't go anywhere yesterday. (Dünən heç hara getmədim.)

Təklif və xahişdə yenə some- sözləri işlənir: Would you like something to drink? (İçmək üçün nəsə istəyirsən?). Bu hissədəki istisna əvvəlki hissə ilə eynidir, yeni qayda öyrənməyə ehtiyac yoxdur.

Bir də vacib bir qayda var. Someone və anyone tək şəxs kimi davranır, hətta mənası bir neçə adam ola bilsə də. Ona görə fel tək formada olur: Someone is waiting, Is anyone here? Eyni şey something və anything üçün də keçərlidir: Something is wrong (Nəsə səhvdir).

Axırda no sözünü də xatırlayaq. İngiliscədə I don't have any money cümləsini I have no money kimi də demək olar, mənası eynidir. Not any yerinə no deyirik, nothing yerinə not anything, nobody yerinə not anybody. Burada nəzərə al ki, cümlədə yalnız bir inkar olmalıdır. I don't have no money deyə bilməzsən: ya I don't have any money, və ya I have no money. İkisi də düzgündür, amma birləşdirmək olmaz.

Bu yeni sözləri ucadan təkrar et. Başlanğıc üçün hər dəfə evdə nəsə axtararkən I can't find anything və ya Is there anyone home? kimi cümlələr qur. Bu cür kiçik vərdişlər söz ehtiyatını zənginləşdirir. Əlavə resurslar üçün ingilis dili öyrənmək üçün saytlar yazısına da bax. Some / any qaydasının ingilis dilindəki rəsmi izahı üçün British Council-in some and any səhifəsinə baxa bilərsən.

Canlı dialoq: qonaq üçün çay

İndi qaydanı real söhbətdə görək. İlqar Şəmkirdəki dostu Dilarənin evinə gəlib. Dilarə qonağı qəbul edir və evdə nə olduğunu yoxlayır. Hər sətirdə some, any və ya birləşmiş sözü tap, sonra özünə izah et ki, niyə məhz həmin söz seçilib:

• Dilarə: Come in, Ilgar! Would you like some tea? (Gəl içəri, İlqar! Bir az çay istəyirsən?)
• İlqar: Yes, please. Do you have any lemon? (Bəli, zəhmət olmasa. Limonun var?)
• Dilarə: Let me check. Oh, there isn't any lemon, but there is some honey. (Dayan baxım. Ah, limon yoxdur, amma bir az bal var.)
• İlqar: Honey is great. Are there any biscuits? (Bal əladır. Peçenye var?)
• Dilarə: I don't have any biscuits, but I have some cake. Would you like some? (Peçenyem yoxdur, amma tort var. İstəyirsən?)
• İlqar: Yes, I'd love some cake. Is there anyone else at home? (Bəli, tort çox istərdim. Evdə başqa kimsə var?)
• Dilarə: No, there isn't anyone. My parents are somewhere in the city. (Xeyr, heç kim yoxdur. Valideynlərim şəhərdə hardasa gəzirlər.)
• İlqar: That's fine. I want to tell you something important. (Eybi yoxdur. Sənə vacib nəsə demək istəyirəm.)

Dialoqun hər sətri dərsin bir qaydasını göstərir. Would you like some tea? təklifdir, buna görə some. Do you have any lemon? adi sualdır, ona görə any. There isn't any lemon inkardır, any. There is some honey müsbətdir, some. Sonda something important müsbət cümlədə birləşmiş some sözüdür.

Dialoqu ucadan oxu, sonra çay və tortun yerinə öz evindəkiləri qoyaraq təkrar et: Do you have any juice? There isn't any bread, but there is some cheese. Bu sadə məşq qaydanı yaddaşdan nitqə keçirir. Söz ehtiyatını genişləndirmək üçün ingilis dilində ən çox işlənən sözlərdən yemək və içki adlarını götür.

Mətbəx və qonaq qəbulu üçün faydalı sözlər:

• tea, coffee, juice, water: çay, qəhvə, meyvə suyu, su
• sugar, honey, lemon, milk: şəkər, bal, limon, süd
• biscuits, cake, bread, cheese: peçenye, tort, çörək, pendir
• Would you like…? Can I have…?: İstəyirsən…? Ala bilərəm…?

Azərbaycanlıların some / any ilə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu ana dilimizdəki "heç" və "bir az" sözlərini birbaşa köçürməkdən gəlir. Onları bir dəfə görmək kifayətdir ki, öz nitqində tanıyasan:

Birinci və altıncı səhv eyni mənbədən gəlir: inkarda some və ya some- sözlərindən istifadə etmək. Əgər cümlədə not, n't və ya never varsa, avtomatik any seç. Üçüncü səhv ən çox ana dilindən gələn səhvdir. Azərbaycan dilində "heç kimsə yoxdur" deyə bilərik, ingiliscədə isə yalnız bir inkar olmalıdır.

Dördüncü səhv də tez-tez rast gəlir. Some ilə a/an birlikdə işlənmir, çünki some miqdarı göstərir, a/an isə "bir dənə" deməkdir. Digər tipik səhvlər üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısına da bax.

Ev tapşırığı: öz mətbəxini təsvir et

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Dəftərə və ya telefonuna mətbəxində və ya çantanda nə olduğunu təsvir edən 8 cümlə yaz. Nümunə plan:

1. Müsbət cümlə: There are some apples in the fridge.
2. Sayılmayan isim: There is some cheese on the shelf.
3. İnkar cümlə: There aren't any eggs.
4. İnkar, felli: I don't have any coffee.
5. Adi sual: Do you have any sugar?
6. Təklif: Would you like some juice?
7. Birləşmiş söz, müsbət: I need something sweet.
8. Birləşmiş söz, inkar: I can't find anything to eat.

Yazdıqlarını ucadan oxu. Hər cümlədə özünə sual ver: bu müsbətdir (some), inkar və ya sualdır (any), yoxsa təklifdir (some)? Bu üç sual vərdişə çevriləndə düzgün seçim avtomatik gələcək. Mövzunu gündəlik həyata bağlamaq üçün ingilis dili öyrənmək resurslarına baxıb mətbəx və yemək haqqında kiçik bir video seç, orada some və any eşitdiyin yerləri say.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

İndi nəyin olub-olmadığını və miqdarı dəqiq demədən danışmağı bilirsən. Bu dərsdə bir neçə dəfə bir sözlə qarşılaşdın: water, milk, sugar, news. Onlar saymaq mümkün olmayan sözlərdir. Növbəti dərsdə countable və uncountable isimləri keçəcəyik: nəyi saymaq olar, nəyi olmaz, a water niyə deyilmir və much / many sözləri necə işləyir. Bu dərsdəki some və any sözlərinin nə üçün həm sayılan, həm sayılmayan isimlərlə işlədiyini orada tam başa düşəcəksən.

Suallarına canlı cavab verən birinin olmasını istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.

Tez-tez verilən suallar