A / An / The — artikllar
Keçdiyin dərslər: 0 / 46
Bu, ingilis dili qrammatikası kursumuzun doqquzuncu dərsidir. Sayılan və sayılmayan isimlər dərsində dəfələrlə a book, a glass of water kimi ifadələr gördün və səndən bir sual qaldı: niyə bəzən a, bəzən the, bəzən isə heç nə yazılır? Bu dərs məhz o suala cavabdır.
Artikllər azərbaycanlılar üçün ingilis dilinin ən çətin yerlərindən biridir və səbəbi sadədir: Azərbaycan dilində artikl yoxdur. Biz "kitab" deyirik, ingilis isə "a book", "the book" və ya sadəcə "books" deyir. Qaydaları dörd kiçik hissəyə böldük. Hər hissədən sonra məşq var: cavabı seçən və ya yazan kimi nəticəni və niyə belə olduğunu görəcəksən.
Artikl nədir və Azərbaycan dilində nə ilə əvəz olunur
Artikl isimdən əvvəl gələn kiçik sözdür. İngilis dilində üç seçim var: a və an (qeyri-müəyyən artikl) və the (müəyyən artikl). Dördüncü seçim isə heç nə yazmamaqdır və bu da qaydanın bir hissəsidir.
Azərbaycan dilində artikl yoxdur, amma eyni fikri başqa üsulla ifadə edirik. Bir şeyin konkret və tanış olduğunu şəkilçi ilə göstəririk. Müqayisə et:
- Mən kitab aldım. (hansısa bir kitab) → I bought a book.
- Mən kitabı aldım. (həmin, bildiyimiz kitab) → I bought the book.
- Kitab oxumağı sevirəm. (ümumiyyətlə) → I like reading books.
Gördüyün kimi, "kitab" ilə "kitabı" arasındakı fərq ingiliscədə "a book" ilə "the book" arasındakı fərqə çox bənzəyir. Bu, işini asanlaşdırır: "kitabı" deyərdinsə, the işlət; "bir kitab" deyərdinsə, a işlət. Tam dəqiq qayda deyil, amma səhvlərin yarısından çoxunu qabaqlayan yaxşı başlanğıc sınaqdır.
Artikllər mülkiyyət sifətləri ilə yan-yana işlənmir. My book deyirik, the my book deyilmir, çünki my artıq "hansı kitab" sualına cavab verib.
Birinci hissə: a və an
A / an "bir" mənasından yaranıb və yalnız tək sayılan isimlərlə işlənir. Bunu artıq 8-ci dərsdən bilirsən: a book, amma a water və a news deyilmir, çünki su və xəbər sayılmır. Cəm isimlərlə a/an yoxdur: a books səhvdir.
A / an üç halda işlənir:
- Birinci dəfə xatırladıqda: I have a sister. (Bacım var.) Dinləyici hansı bacıdan söhbət getdiyini hələ bilmir.
- Peşə və kimlik bildirəndə: He is a doctor. She is an artist. (Azərbaycan dilində "həkimdir" deyirik, ingiliscədə artikl mütləqdir.)
- "Hər" mənasında: twice a week (həftədə iki dəfə), 50 km an hour (saatda 50 km).
A, yoxsa an: hərfə yox, səsə bax
Ən sadə qayda belədir: an sait səsi ilə başlayan sözün qarşısına, a samit səsi ilə başlayan sözün qarşısına gəlir. Vurğu "səs" sözündədir, çünki yazılış aldada bilər:
Nə vaxt artikl seçirsən, artiklin özündən dərhal sonrakı sözə bax, isimə yox. Ona görə an apple, amma a red apple; an old car, amma a new car. Sifət ortaya girəndə artikl sifətə uyğunlaşır.
She is ___ engineer.
- a
- an
- the
Engineer sait səsi ilə başlayır (e), ona görə an: She is an engineer. Peşə bildirəndə artikl mütləqdir.
I have ___ umbrella in my bag.
- a
- an
- the
Umbrella sait səsi (a) ilə başlayır: an umbrella.
He is ___ university student.
- a
- an
- the
University yazıda u ilə başlayır, amma səslənəndə yu eşidilir. Bu samit səsidir, ona görə a university.
The film takes ___ hour and a half.
- a
- an
- the
Hour yazıda h ilə başlayır, amma h səssizdir: aur. Sait səsi eşidilir, ona görə an hour.
I need ___ pen. (a / an)
Pen samit səsi (p) ilə başlayır: a pen.
She is ___ honest woman. (a / an)
Honest yazıda h ilə başlayır, amma h səssizdir: onist. Sait səsi eşidilir: an honest woman.
İkinci hissə: the
The bir şeyin konkret və hamıya bəlli olduğunu göstərir. O, həm tək, həm cəm, həm də sayılmayan isimlərlə işlənir (the book, the books, the water). Həmişə eyni cür yazılır və eyni cür oxunur. Onu dörd halda işlədirik:
- İkinci dəfə xatırlananda. I bought a jacket and a hat. The jacket was cheap, but the hat was expensive. İlk dəfə "a", sonra "the". Bunu there is / there are dərsindəki quruluşla birləşdirsək: There is a café near my house. The café is always full.
- Hər iki tərəf nəyi nəzərdə tutduğunu bilirsə. Otaqda bir qapı var və sən "Close the door" deyirsən. Hansı qapı olduğu aydındır.
- Dünyada tək olan şeylərlə. the sun, the moon, the sky, the earth, the internet. Bir dənədir, qarışdırmaq mümkün deyil.
- Üstünlük dərəcəsində və sıra sayılarında. the best, the tallest, the first, the last. "Ən yaxşı" yalnız bir ola bilər, ona görə həmişə the.
Dinləyicinin bildiyi şeyə də the deyilir, hətta o şey əvvəl xatırlanmayıbsa. Məsələn, evdə ailə üzvünə "Where is the remote?" (Pult hardadır?) deyirsən, çünki evdə tək pult var. Nəyisə "the" ilə soruşanda sən demək istəyirsən ki, hansı olduğunu bilirsən.
- I saw a film last night.
- Dinləyici hansı filmdən söz getdiyini hələ bilmir.
- The film was great.
- İndi hamı hansı filmdən söz getdiyini bilir.
I saw a dog in the street. ___ dog was black.
- A
- The
- An
İt artıq bir dəfə xatırlanıb və dinləyici hansı itdən danışdığımızı bilir. İkinci dəfə the dog deyilir.
Please close ___ door. (hər ikimiz bir qapıya baxırıq)
- a
- an
- the
Söhbətdə hansı qapının nəzərdə tutulduğu aydındır, ona görə the door.
___ sun is very hot today.
- A
- The
- An
Günəş təkdir, hamı eyni günəşi bilir. Dünyada tək olan şeylərlə the işlənir: the sun, the moon, the sky.
Aysel is ___ tallest girl in our class.
- a
- an
- the
Ən çox (-est) dərəcəsi həmişə the ilə gəlir: the tallest, the best, the oldest.
I have a car and a bike. ___ car is old, but the bike is new.
Avtomobil artıq xatırlanıb, ona görə ikinci dəfə The car.
Can you open ___ window? It's hot in here. (otaqda bir pəncərə var)
- a
- an
- the
Otaqda tək pəncərə var və ikimiz də onu görürük: the window.
Üçüncü hissə: artikl yazılmayan hallar
İngilis dilinin ən vacib, amma ən çox unudulan qaydalarından biri budur: bəzən heç bir artikl lazım deyil. Buna zero article (sıfır artikl) deyilir. Əsas prinsip belədir: ümumi fikir bildirəndə, cəm və sayılmayan isimlərdən əvvəl artikl yazılmır.
Bu qaydanı 8-ci dərsdəki bölgü ilə birlikdə yadda saxla:
- Cəm isimlər, ümumi mənada: Dogs are loyal. (İtlər sadiqdir.) Children love games.
- Sayılmayan isimlər, ümumi mənada: Water is important. Music helps me relax. Life is short.
- Dillər: I speak English and Russian.
- Yeməklər: We have breakfast at eight. She makes lunch for the kids.
- İdman növləri: He plays chess and tennis. They love football.
- Fənlər: I study history and biology.
Amma eyni isim konkret olanda the qayıdır. Fərqi bir cüt cümlədə gör:
Bu qaydanı some və any dərsindəki mövzu ilə də əlaqələndirmək olar. I bought some apples demək, konkret miqdarı göstərir. I love apples isə ümumiyyətlə almanı sevməkdir, heç bir artikl və miqdar sözü lazım deyil. Sayılan tək isimdə isə artiklsiz variant yoxdur: I bought apple səhvdir, deməli an apple və ya apples.
I like ___ music.
- a
- an
- the
- (heç nə)
Ümumiyyətlə musiqi sevirəm deyəndə sayılmayan isim artiklsiz işlənir: I like music.
___ children need love.
- The
- A
- (heç nə)
Cəm isimlərlə ümumi fikir bildirəndə artikl yazılmır: Children need love (Uşaqlar sevgiyə ehtiyac duyur).
She speaks ___ French very well.
- a
- the
- (heç nə)
Dil adlarından əvvəl artikl yazılmır: French, English, Azerbaijani.
We have ___ dinner at seven.
- a
- the
- (heç nə)
Yemək adlarından (breakfast, lunch, dinner) əvvəl adətən artikl yoxdur: have dinner.
He plays ___ football every Sunday.
- a
- the
- (heç nə)
İdman növləri artiklsiz işlənir: play football, play tennis.
Coffee is expensive. ___ coffee in this café is excellent.
- The
- A
- (heç nə)
İkinci cümlədə ümumi qəhvədən yox, bu kafedəki konkret qəhvədən danışılır. Konkret olanda the coffee.
Dördüncü hissə: yerlər, coğrafi adlar və hazır ifadələr
Son hissədə qaydadan çox öyrəşməli olduğun hallar var. Amma burada da məntiq var və onu bilsən, hər şeyi əzbərləməli olmayacaqsan.
Hazır ifadələr: məkan yox, fəaliyyət
Bəzi yerlərdə artikl yoxdur, çünki biz binanı yox, orada gedən fəaliyyəti nəzərdə tuturuq:
- go to school (oxumaq üçün məktəbə getmək) və go to the school (məsələn, valideyn iclasına, binaya getmək)
- go to bed (yatmağa getmək), go to work (işə getmək), go to university (universitetdə oxumaq)
- at home (evdə), by bus və by car (avtobusla, maşınla)
Coğrafi adlar
Burada üç sadə qrup var:
Musiqi alətləri
Alətlə çalanda the işlənir: She plays the violin. He plays the guitar in a band. İdman növündə isə yox: He plays football. Bu fərq çox vaxt qarışdırılır, ona görə iki cümləni birlikdə yadda saxla.
Əgər bu qədər istisna səni qorxudursa, narahat olma. Ən çox işlənən 15-20 ifadəni öyrənsən, nitqin böyük hissəsi təbii səslənəcək. Qalanlarını oxuduqca və dinlədikcə görəcəksən.
The children are at ___ school. (onlar şagirddir)
- a
- the
- (heç nə)
Məktəb yalnız təhsil yeri kimi nəzərdə tutulanda artikl yazılmır: at school, go to school. Bina nəzərdə tutulsa, the school deyərdik.
I go to ___ bed at eleven.
- a
- the
- (heç nə)
go to bed hazır ifadədir və yatmaq mənasını verir, artiklsiz yazılır.
He studies in ___ USA.
- a
- the
- (heç nə)
USA, UK, the Netherlands kimi birləşmiş və ya cəm adlar the ilə işlənir.
She lives in ___ Baku.
- a
- the
- (heç nə)
Şəhərlərin və əksər ölkələrin adından əvvəl artikl yazılmır: Baku, Ganja, Azerbaijan, Turkey.
My brother plays ___ piano.
- a
- the
- (heç nə)
Musiqi alətləri ilə the işlənir: play the piano, play the guitar.
They sail across ___ Caspian Sea.
- a
- the
- (heç nə)
Dənizlərin, çayların və okeanların adı the ilə yazılır: the Caspian Sea, the Kura, the Atlantic.
Canlı dialoq: artikllər real söhbətdə
İndi bütün dörd hissəni bir söhbətdə birləşdirək. Səbinə Lahıcda qonaq evinə zəng edir və sahibi Rasimlə danışır. Hər sətirdə artikli tap və onun niyə məhz həmin formada olduğunu özünə izah et:
- Səbinə: Hello! I'm looking for a room for two nights. (Salam! İki gecəlik otaq axtarıram.)
- Rasim: Of course. We have a double room with a balcony. (Əlbəttə. Balkonlu iki nəfərlik otağımız var.)
- Səbinə: Great! Is there an extra bed in the room? (Əla! Otaqda əlavə çarpayı var?)
- Rasim: No, but the room is very big. And we have breakfast at eight. (Yox, amma otaq çox böyükdür. Səhər yeməyi saat səkkizdə olur.)
- Səbinə: Perfect. What is the best place for dinner in the village? (Mükəmməl. Kənddə şam yeməyi üçün ən yaxşı yer hansıdır?)
- Rasim: There is a small restaurant near the mosque. The restaurant serves fresh trout. (Məscidin yanında kiçik bir restoran var. Restoran təzə qızılbalıq verir.)
- Səbinə: Wonderful. And is it an hour from Ismayilli by bus? (Əla. Lahıc İsmayıllıdan avtobusla bir saat çəkir?)
- Rasim: Yes, about an hour. Bring a warm jacket. The nights are cold! (Bəli, təxminən bir saat. İsti gödəkçə gətir. Gecələr soyuq olur!)
Dialoqda hər qayda var: ilk dəfə xatırlananda a room, a balcony, a small restaurant; ikinci dəfə the room, the restaurant; səssiz h və sait səsi: an hour, an extra bed; üstünlük dərəcəsi: the best place; yemək adından əvvəl artikl yoxdur: we have breakfast; cəm isim ümumi mənada: the nights (konkret gecələr, ona görə the). Dialoqu ucadan oxu, sonra otaq və yer adlarını dəyişərək öz versiyanı qur.
Gündəlik nitqdə artikllərlə qurulan bir neçə hazır ifadəni də əzbərlə, çünki onlar düşünmədən deyilməlidir:
- What a surprise! Nə sürpriz!
- Have a nice day! Günün xoş keçsin!
- It's a pleasure. Xoşdur, buyur.
- Once a week. Həftədə bir dəfə.
- In the morning. Səhər.
- At the moment. Hazırda.
- What's the matter? Nə olub?
- Just a minute. Bir dəqiqə.
Azərbaycanlıların artikllərlə ən çox etdiyi 6 səhv
Bu səhvlərin əksəriyyəti bir yerdən gəlir: ana dilimizdə artikl olmadığı üçün onu unuduruq və ya yersiz yerə qoyuruq. Onları bir dəfə görmək kifayət edir ki, öz nitqində tanıyasan:
Dördüncü səhvi artıq 8-ci dərsdən tanıyırsan: advice, water, information kimi sözlər sayılmır, ona görə a/an almır. Əgər "bir" demək lazımdırsa, ölçü sözü işlət: a piece of advice, a glass of water.
Birinci səhv ən çox təkrarlanandır. Azərbaycan dilində "O, müəllimdir" deyəndə artikl yoxdur, ona görə ingiliscədə də unuduruq. Bu səhv və başqa tipik xətalar haqqında daha çox oxumaq istəsən, azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısına bax.
Artikllər mexanik əzbərləməklə yox, çox nümunə görməklə oturuşur. Hər gün oxuduğun ingiliscə mətndə üç artikl tap və niyə a, an, the və ya heç nə olduğunu özünə izah et. ingilis dili öyrənmək resursları siyahısından sənə uyğun olan mətn və video mənbəyi seçə bilərsən.
Ev tapşırığı: öz günündən cümlələr yaz
Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Dəftərə ingilis dilində öz günün haqqında 8 cümlə yaz. Hər cümlədə artikl seçiminin səbəbini sonda bir sözlə qeyd et. Nümunə plan:
- Peşən və ya təhsilin (a/an): I'm an accountant.
- Evdə olan bir əşya (a): I have a laptop and a tablet.
- İkinci dəfə: The laptop is new.
- Ümumi fikir (artikl yoxdur): I like tea and sweets.
- Yemək adı: I have breakfast at seven.
- İdman və ya alət: I play chess. My brother plays the guitar.
- Üstünlük dərəcəsi: Baku is the biggest city in Azerbaijan.
- Coğrafi ad: I'd love to visit the Alps.
Cümlələri ucadan oxu. Hər isim üçün özünə üç sual ver: o sayılır? Konkretdir? Ümumi mənadadır? Bu üç sual vərdişə çevriləndə artikl seçimi sürətləşəcək.
Yekun test
Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.
I have ___ idea!
- a
- an
- the
Idea sait səsi ilə başlayır: an idea.
My sister is ___ pilot.
- a
- an
- the
Peşədə artikl lazımdır və pilot samit səsi (p) ilə başlayır: a pilot.
Look at ___ moon! It is so bright.
- a
- an
- the
Ay təkdir, hamı eyni aya baxır: the moon.
___ life is short.
- The
- A
- (heç nə)
Ümumiyyətlə həyat haqqında danışırıq, sayılmayan isim artiklsiz işlənir: Life is short.
He is ___ unhappy man. (a / an)
Unhappy sait səsi (a) ilə başlayır: an unhappy man. Artikl isimə yox, ondan əvvəlki ilk sözə baxır, burada sifətə.
I met a girl yesterday. ___ girl is my new neighbour.
- A
- The
- (heç nə)
Qız ikinci dəfə xatırlanır: The girl.
She goes to ___ work by bus.
- a
- the
- (heç nə)
go to work hazır ifadədir: işə getmək, artiklsiz.
What ___ beautiful day!
- a
- an
- the
Nidada What + a/an + sifət + isim quruluşu işlənir. Beautiful samit səsi (b) ilə başlayır, ona görə a: What a beautiful day!
This is ___ best pizza in town.
- a
- the
- (heç nə)
Ən yaxşı (best) üstünlük dərəcəsidir, the best.
The doctor takes ___ X-ray. (a / an)
X-ray yazıda x ilə başlayır, amma səslənəndə eks-rey eşidilir: sait səsi (e), ona görə an X-ray.
He plays ___ guitar in a band.
- a
- the
- (heç nə)
Musiqi alətləri ilə the: plays the guitar.
Hansı cümlə düzgündür?
- She is teacher.
- She is a teacher.
- She is an teacher.
Peşədən əvvəl artikl mütləqdir. Teacher samit səsi (t) ilə başlayır, deməli a teacher.
Növbəti addım
Bu dərsdə the book deyəndə hansı kitabdan söhbət getdiyini hamının bildiyini söylədik. Amma bəzən kitabı əlimizlə göstəririk: "bu kitab", "o kitab". Növbəti dərsdə məhz buna keçirik: this, that, these, those. Onlar the ilə eyni yerdə dayanır, amma işarə ilə yaxın və uzaq şeyləri ayırır.
Qaydanı ingilis dilindəki rəsmi izahla da görmək istəsən, British Council-in qrammatika bölməsi yaxşı əlavə mənbədir. Suallarına cavab verən müəllimlə işləmək istəsən, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.