Sual sözləri: What, Where, When, Who, How
Keçdiyin dərslər: 0 / 46
Keçən dərsdə Past Continuous ilə keçmişdə davam edən hərəkətləri danışdıq və What were you doing? kimi sualları artıq işlətdik. İndi o suallara düzgün baxmağın vaxtıdır. Bu dərs ingilis dilində sual sözləri haqqındadır: What, Where, When, Who, Why və How. Bunlar olmadan sadə söhbət belə mümkün deyil: yol soruşmaq, qiymət öyrənmək, kiminsə niyə gecikdiyini bilmək, hamısı sual sözü tələb edir.
Yaxşı xəbər: yeni zaman öyrənmirik. Əvvəlki dərslərdə öyrəndiyin be, Present Simple, Present Continuous, Past Simple və Past Continuous eynilə qalır. Sadəcə hamısını bir qaydanın altında yığırıq. Hər hissədən sonra yoxlayan məşq var, sonda isə 12 suallıq test.
Altı sual sözü: hansı nə soruşur
Azərbaycan dilində sual sözləri çox şeyi bir cümləyə sığdırır: nə, harada, nə vaxt, kim, niyə, necə. İngilis dilində də altı əsas söz var və onların hər birinin öz işi var:
Bunların hamısına Wh-sözləri deyilir, çünki How istisna olmaqla hamısı wh ilə başlayır. Cavaba baxaraq sual sözünü tapmaq çox asandır: cavab yerdirsə, Where; vaxtdırsa, When; şəxsdirsə, Who; because ilə başlayırsa, Why.
İlk qayda: be feli ilə sual qurmaq üçün sual sözünü ən əvvələ qoyuruq, sonra be feli, sonra mübtəda gəlir. Birinci dərsdəki be feli qaydasını xatırla: sualda be mübtədadan əvvələ keçirdi. Sual sözü bu cümləni sadəcə önə çıxarır:
- Are you from Baku? → Where are you from? (Haralısan?)
- Is she your sister? → Who is she? (O kimdir?)
- The meeting is at three. → When is the meeting? (Görüş nə vaxtdır?)
- Your phone is new. → How old is your phone? (Telefonun nə qədər köhnədir?)
Azərbaycan dilində sual sözü cümlənin istənilən yerində dayana bilər: Sən haradansan? və ya Haradansan sən? İngilis dilində isə sual sözü həmişə cümlənin əvvəlindədir. You are where from? deyə bilmərik. Bir də Where is your name? deyil, What is your name?: ad "yer" deyil, "şey"dir.
___ is your name?
- What
- Where
- Who
Ad soruşanda What işlənir: What is your name? (Adın nədir?)
___ are you from? I'm from Sheki.
- When
- Where
- How
Cavab yerdir (Sheki), deməli sual Where-dir.
___ is that woman? She's my aunt.
- Who
- What
- When
Şəxs soruşanda Who: Who is that woman? (O qadın kimdir?)
___ is the lesson? At six o'clock.
- Where
- When
- Why
Cavab vaxtdır (at six), deməli When.
___ is your brother? He's fine, thanks.
- How
- Who
- Where
Hal-əhval soruşanda How: How is your brother? (Qardaşın necədir?)
___ are you sad? Because I lost my keys.
- What
- Why
- Who
Cavab because ilə başlayır, deməli sual Why (niyə) olmalıdır.
do, does, did ilə suallar: adi fellər üçün qayda
Be feli sual sözündən sonra özü gəlir. Amma live, work, eat, go kimi adi fellər belə işləmir. Present Simple dərsini xatırla: orada sual üçün do/does lazım idi. Past Simple dərsində isə did. Sual sözləri ilə də qayda eynidir, sadəcə sual sözü önə əlavə olur:
Sxemdəki üç şeyə diqqət et:
- do I, you, we, they ilə; does he, she, it ilə; did bütün şəxslərlə və yalnız keçmişdə.
- Köməkçi fel zamanı və şəxsi daşıyır, ona görə əsas fel hər zaman ilkin formada qalır. Where does he live (lives deyil), Where did you go (went deyil).
- Bu qayda be ilə işləmir. Where were you? deyirik, Where did you were? yox.
Nümunələr tərcümə ilə:
- Where do you work? Harada işləyirsən?
- What time does the bus leave? Avtobus saat neçədə yola düşür?
- Why does he study at night? O niyə gecələr oxuyur?
- When did you start learning English? İngilis dilini nə vaxt öyrənməyə başlamısan?
- What did you eat for lunch? Nahara nə yedin?
- How did you get here? Bura necə gəldin?
Azərbaycan dilində fel sualda dəyişmir: Sən nə yedin? və Sən nə yeyirsən? cümlələrində "yedin" və "yeyirsən" cümlənin sonunda öz şəkilçisini saxlayır. İngilis dilində isə şəkilçi köməkçi felə "köçür". Bu ən çox qarışdırılan yerdir, ona görə məşq 2 xüsusilə vacibdir.
Where ___ you live?
- do
- does
- did
Present Simple, you ilə: do. Where do you live?
What time ___ she wake up every day?
- do
- does
- did
She üçüncü şəxsdir, indiki zamandır: does.
When ___ they arrive yesterday?
- do
- does
- did
Yesterday keçmişdir, deməli did.
Where did you ___ last summer?
- go
- went
- going
Did keçmişi özü göstərir, ondan sonra fel ilkin formada qalır: did you go.
___ does your father work? (harada)
İş yeri soruşulur: Where does your father work?
What ___ you eat for breakfast this morning? (did/do)
This morning artıq bitibsə, keçmiş zamandır: did. Fel eat ilkin formada qalır.
Continuous zamanlarla suallar: What are you doing?
Present Continuous və Past Continuous ilə sual qurmaq ən asanıdır, çünki be feli artıq cümlədədir. Present Continuous dərsindəki am/is/are + -ing və Past Continuous dərsindəki was/were + -ing modelinin əvvəlinə sual sözü qoyursan:
Buradakı köməkçi be-nin özüdür, ona görə do/did lazım deyil. Əgər What do you doing? deyirsənsə, qarışdırmısan: do ilə -ing yan-yana işlənmir. Düz forma What are you doing?-dir.
- Who are you talking to? Kiminlə danışırsan?
- Why is she crying? O niyə ağlayır?
- What are they building? Onlar nə tikirlər?
- What were you doing at nine last night? Dünən axşam saat doqquzda nə edirdin?
- Where were they going when it started to rain? Yağış başlayanda hara gedirdilər?
İngilis dilində Who are you talking to? cümləsində to sonda qalır. Bu, danışıq dilində normaldır. Azərbaycan dilindəki "kiminlə" sözü iki şeyi (kim və ilə) bir sözə yığır, ingiliscədə isə who öndə, to sonda dayanır.
Bir də xatırla: hal bildirən fellər (know, want, like, need) Continuous-da işlənmir. What do you want? deyirik, What are you wanting? yox. Bu halda Present Simple qaydası işləyir.
What ___ you doing now?
- are
- do
- did
Present Continuous: are + -ing. What are you doing?
Where ___ he going?
- is
- does
- are
He ilə is: Where is he going? (O hara gedir?)
What ___ you doing at nine last night?
- were
- are
- did
Keçmişdə dəqiq an: Past Continuous, were + -ing.
Why ___ she crying?
- is
- does
- was do
Hazırda baş verən hal: is + -ing. Why is she crying?
Who ___ you talking to? (indi)
You ilə Present Continuous: are. Who are you talking to?
Where ___ they going when it started to rain? (were/was)
They ilə Past Continuous: were.
Who və What mübtəda olanda: köməkçi fel düşür
İndiyə qədər bütün sualların mübtədası you, she, they kimi sözlər idi: What did you buy? Amma bəzən sualın özü mübtədadır. Müqayisə et:
Birinci sualda mübtəda you-dur, ona görə did lazımdır. İkinci sualda Who özü işi görən şəxsdir, yəni mübtəda onun özüdür. Cavab cümləsinə baxsan, anlayarsan: Nigar called me cümləsində "did" yoxdur, ona görə sualda da olmur. Who mübtəda olanda sual adi müsbət cümlə kimi qurulur: Who + fel (keçmiş forma).
- Who broke the window? Pəncərəni kim sındırdı?
- What happened? Nə oldu?
- Who lives in this house? Bu evdə kim yaşayır? (Present Simple-da fel -s alır: lives, çünki Who üçüncü şəxs tək kimi işlənir.)
- What makes you happy? Səni nə xoşbəxt edir?
Praktik qayda: sualdan sonra isim və ya əvəzlik gəlirsə (you, she, the teacher), köməkçi lazımdır. Sual sözündən dərhal sonra fel gəlirsə, köməkçi lazım deyil. What happened? sualı həmişə belədir, çünki happen felinin mübtədası onsuz da "nə"-dir.
How ilə sual: yaş, qiymət, say, müddət, tezlik
How tək işlənəndə How are you? (necəsən?) və How did you get here? (bura necə gəldin?) kimi suallar verir. Amma How başqa sözlərlə birləşib çox faydalı ifadələr düzəldir. Onları bir sıra ilə əzbərləmək mənasızdır, çünki hamısı eyni modeldir: How + sifət və ya zərf + be/do:
Burada çox qarışdırılan ikili var: How much sayıla bilməyən şeylər və pul üçündür (How much water? How much is the ticket?), How many isə sayıla bilən cəm isimlər üçündür (How many tickets?). Bu fərqi sayıla bilən və sayıla bilməyən isimlər dərsindən xatırlayırsan, hər şey eyni məntiqlə işləyir.
Tezlik sualına cavab olaraq: every day, twice a week, once a month, never. Müddət sualına: for two hours, about ten minutes.
Who ___ you yesterday? (zəng edən kim idi)
- called
- did call
- calls
Who burada mübtədadır (zəng edən), ona görə did lazım deyil: Who called you?
What ___ at the station? (nə baş verdi)
- happened
- did happen
- does happen
What mübtədadır, happen felinə birbaşa -ed qoşulur: What happened?
Who ___ you call yesterday? (sən kimə zəng etdin)
- did
- do
- does
Burada you mübtədadır, Who isə obyektdir, ona görə did lazımdır.
___ old is your sister?
- How
- What
- Which
Yaş soruşanda: How old are you? Eyni model: How tall, how big.
___ much is this bag? (qiymət)
Qiymət: How much is it? Sayıla bilməyən şey və ya pul üçün.
___ many students are in your class? (say)
Sayıla bilən cəm isimlərlə How many.
Canlı dialoq: turist məlumat masasında
Bakıda İçərişəhərdə turist məlumat masasında işləyən Fidan Britaniyadan gələn turist Mark ilə danışır. Hər sətirdə sual sözünü və ondan sonrakı köməkçini tap:
- Mark: Excuse me. Where is the Maiden Tower? (Bağışlayın. Qız qalası haradadır?)
- Fidan: It's five minutes from here. When did you arrive in Baku? (Buradan beş dəqiqədir. Bakıya nə vaxt gəlmisiniz?)
- Mark: Yesterday. I'm here for a week. (Dünən. Bir həftəlik buradayam.)
- Fidan: Great. What are you looking for? Museums or food? (Əla. Nə axtarırsınız? Muzeylər, yoxsa yemək?)
- Mark: Food! What do people eat here in the evening? (Yemək! Burada insanlar axşam nə yeyir?)
- Fidan: Try plov. Who recommended this place to you? (Plov dadın. Bu yeri sizə kim məsləhət görüb?)
- Mark: My friend Tom. He visited last year. How much is a good dinner? (Dostum Tom. O, ötən il gəlmişdi. Yaxşı bir şam yeməyi nə qədərdir?)
- Fidan: About twenty manat. How long are you staying? (Təxminən iyirmi manat. Nə qədər qalırsınız?)
- Mark: Seven days. Why do you ask? (Yeddi gün. Niyə soruşursunuz?)
- Fidan: Because on Friday there's a music night. (Çünki cümə günü musiqi gecəsi var.)
Dialoqda hər qaydanın nümunəsi var: Where is (be), When did you arrive (did), What are you looking for (Continuous), Who recommended (Who mübtəda, did yoxdur), How much və How long. Bir dəfə ucadan oxu, sonra Markın yerinə özünü qoy.
Gündəlik hazır sualları da əzbərlə: What's up? (Nə var, nə yox?), What do you mean? (Nə demək istəyirsən?), How's it going? (İşlər necədir?), Where are you from? (Haralısan?), What time is it? (Saat neçədir?), Why not? (Niyə də yox?).
Azərbaycanlıların sual sözləri ilə ən çox etdiyi 6 səhv
Bu səhvlərin çoxu ana dilimizdəki sırayı köçürməkdən gəlir. Gör hansını özündə tanıyırsan:
Birinci səhv ən geniş yayılandır, çünki Azərbaycan dilində "Sən harada yaşayırsan?" cümləsində heç bir köməkçi söz yoxdur. İngiliscədə isə do/does/did sualın "mühərrikidir". Özünə bir sual ver: cümlədə be yoxdursa, do/does/did lazımdır?
Danışarkən düzgün qurulmuş suallar həm başa düşülməyi, həm də özünə inamı artırır. Əgər başqa tipik səhvlərə də baxmaq istəyirsənsə, azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər siyahısı yaxşı davamdır. Yeni sual sözləri ilə işləmək üçün isə ən çox istifadə olunan ingilis sözləri siyahısından gündə 10 söz götür və hər biri ilə bir sual qur.
Ev tapşırığı: öz müsahibəni hazırla
Testdən əvvəl qaydanı real həyatda işlət. Təsəvvür et ki, xaricdən gələn yeni iş yoldaşı ilə tanış olursan. Dəftərə ona verəcəyin 10 sual yaz, hər sual sual sözü ilə başlasın:
- Adı və haralı olduğu: What is your name? Where are you from?
- Yaşadığı yer: Where do you live?
- İşi: What do you do? What time do you start work?
- Dünən nə etdi: What did you do yesterday?
- İndi nə edir: What are you reading now?
- Dostları: Who is your best friend?
- Say: How many languages do you speak?
- Tezlik: How often do you travel?
- Səbəb: Why did you choose this job?
- Mübtəda ilə sual: Who helped you most in your career?
Sonra hər sualın yanında cavabı da yaz. Hər sualın qurulmasını yoxla: sual sözü + köməkçi + mübtəda + ilkin fel. Bu yoxlama vərdişə çevriləndə sual qurmaq düşünmədən gələcək.
Yekun test
Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır və növbəti dərsin düyməsi yaşıl rəngə boyanacaq. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.
___ is the bank? It's next to the post office.
- Where
- When
- Who
Cavab yerdir (next to the post office): Where.
___ do you usually get up?
- What time
- Who
- Why does
Saat soruşulur: What time do you usually get up?
Where ___ your parents live?
- do
- does
- are
Your parents cəmdir, they-dir, Present Simple: do.
When ___ the film start yesterday?
- did
- does
- was
Yesterday keçmişdir, adi feli start var: did.
What ___ she doing? She's reading a book.
She + Present Continuous: is.
Which question is correct?
- Where you live?
- Where do you live?
- Where you do live?
Qayda: sual sözü + köməkçi + mübtəda + fel. Where do you live? Azərbaycan dilindəki söz sırası burada yaramır.
Which question is correct?
- What does he wants?
- What does he want?
- What he wants?
Does artıq -s daşıyır, fel ilkin formada qalır: What does he want?
Which question is correct?
- Where did you went?
- Where you went?
- Where did you go?
Did keçmişi göstərir, go ilkin formadadır: Where did you go?
___ broke the window? (kim qırdı)
Who mübtədadır, did yoxdur: Who broke the window?
___ were you late? Because the bus was slow.
- Why
- Where
- Who
Cavab because ilə başlayır: Why.
___ long is the film? (müddət)
Müddət soruşulur: How long is the film? Eyni model: How long does it take?
Hansı cavab <i>How often do you play football?</i> sualına uyğundur?
- Twice a week.
- At the stadium.
- My brother.
How often tezlik soruşur: twice a week (həftədə iki dəfə), every day, never.
Növbəti addım
Bununla A1-A2 səviyyəsinin indiki və keçmiş zamanları tamamlanır. Növbəti dərsdə Can və Could ilə bacarığı ifadə etməyi öyrənəcəyik: Can you swim? I could read at five. Sual qaydası orada da eynidir, can bu dəfə köməkçi rolunu oynayır və do/does lazım olmur.
Qaydaları əlavə nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin sual sözləri haqqında səhifəsi yaxşı mənbədir. Suallarını canlı danışıqda yoxlamaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap.