Used to: keçmiş vərdişlər və artıq dayanmış hallar

Bu, kursun 25-ci dərsidir. Əvvəlki dərsdə Past Perfect ilə iki keçmiş hadisənin sırasını göstərməyi öyrəndin və sonda sənə söz vermişdik: indi keçmişdən başqa cür danışacağıq, yəni iki hadisənin sırasından yox, artıq dayanmış vərdişlərdən. Bu dərs used to haqqındadır: I used to play chess every day (Mən əvvəllər hər gün şahmat oynayırdım).

Bu dərsdə yeni forma çox azdır. Əsas çətinlik başqa yerdədir: used to ilə Past Simple arasında seçim etmək və used to ilə be used to sözlərini qarışdırmamaq. Dərsin sonunda bu iki çətinliyi də məşqlərlə yoxlayacaqsan. Əvvəlki dərslərdən bilməli olduğun şeylər: Past Simple (Dərs 12), köməkçi did ilə inkar və sual və Present Simple (Dərs 3).

Used to nədir və forması necədir

Azərbaycan dilində keçmiş vərdişi ifadə etmək üçün xüsusi şəkilçimiz var: -ardı/-ərdi. Mən hər gün şahmat oynayardım. Babam bağda işləyərdi. Bu cümlələrdə iki məna eyni anda gəlir: iş keçmişdə dəfələrlə təkrarlanıb və indi artıq belə deyil. İngilis dilində bu məna üçün ayrıca ifadə var: used to.

Forma çox sadədir:

Burada üç qayda var və hamısı yadda qalacaq qədər qısadır. Birincisi, used to bütün şəxslər üçün eynidir: I, you, he, she, it, we, they used to. He/she/it üçün -s şəkilçisi yoxdur (Dərs 3-dəki qayda burada işləmir, çünki keçmişdir). İkincisi, used to-dan sonra yalnız felin ilkin forması gəlir: used to play, used to live, used to go. Üçüncüsü, keçmiş artıq used sözündədir, ona görə ikinci feli yenidən keçmişə qoymuruq. Qaydasız fellər burada çətinlik yaratmır: used to go yazırıq, used to went yox.

used to iki növ şeyi ifadə edir. Birincisi, keçmiş vərdiş (təkrarlanan hərəkət): I used to walk to school (Məktəbə piyada gedərdim). İkincisi, keçmiş hal (dəyişmiş vəziyyət): Our street used to be quiet (Küçəmiz sakit idi, indi deyil), She used to like tea (Çayı xoşlayırdı, indi xoşlamır). İkinci növ ona görə vacibdir ki, would burada işləmir, bunu dərsin dördüncü hissəsində görəcəksən.

Telaffuz da kiçik bir tələdir. used to sözündəki -d demək olar ki, eşidilmir: səslənmə "yusta" kimidir. Bu söz use felindəki (I use a pen) kimi oxunmur: orada z səsi var, burada isə s. Ona görə yazıda use to və used to qarışdırılır. Qaydanı aşağıda görəcəksən.

İndi ilk məşqi edək. Hər sualda düzgün used to formasını seç və ya yaz.

İnkar, sual və qısa cavab

İnkar və sualda qayda əvvəlki dərslərdən tanışdır, çünki burada köməkçi did işləyir. Past Simple-dakı kimi: köməkçi keçmişi öz üzərinə götürür, əsas fel isə ilkin formasına qayıdır. used to halında bu, bir qəribə nəticə verir: used yenidən use olur.

• Müsbət: I used to play chess. (Şahmat oynayardım.)
• İnkar: I didn't use to play chess. (Şahmat oynamazdım.)
• Sual: Did you use to play chess? (Şahmat oynayardınmı?)
• Sual sözü ilə: Where did you use to play? (Harada oynayardın?)
• Qısa cavab: Yes, I did. / No, I didn't.

Niyə belədir? Çünki Dərs 12-də gördüyümüz qayda eynidir: I played, amma I didn't play və Did you play?. Orada played necə play olursa, burada da used o cür use olur. Danışıqda çox adam didn't used to deyir və bu, geniş yayılıb. Yazıda və imtahanda isə düzgün forma didn't use to-dur, ona görə onu seç.

Bir də "heç vaxt" mənası var: I never used to like fish (Heç vaxt balığı sevməzdim). Burada never özü inkardır və köməkçi lazım deyil, ona görə used öz formasında qalır. Qısa cavabı unutma: Yes, I did deyirik, Yes, I used to yox. Bu, Yes, I do və Yes, I am ilə eyni məntiqdir (Dərs 1).

İngilis dilini yeni öyrənənlərin ən çox səhv etdiyi yer budur: Did you used to...? Bunun qarşısını almaq üçün bir qayda yadda saxla: did görürsənsə, yanında used yox, use yazılır. Eyni qayda artıq Did you went? deyil, Did you go? kimi bildiyin şeydir.

Used to və Past Simple: hansını seçməli?

İndi ən vacib hissəyə gəldik. Keçmiş haqqında danışanda ingilis dilində iki yol var: used to və Past Simple. Hər ikisi doğru ola bilər, amma mənaları fərqlidir. Aşağıdakı kimi düşün:

• used to vərdişdən və dəyişmiş haldan danışır. Cümlənin gizli mənası: "indi belə deyil".
• Past Simple bəlli hadisədən danışır: bir dəfə, bəlli sayda və ya bəlli bir müddət (dəqiq vaxt məlumatı).

İki cümləyə bax:

• When I was a child, I used to visit my uncle every summer. (Uşaq ikən hər yay əmimgilə gedərdim.) Vərdiş, indi yox.
• Last summer I visited my uncle twice. (Ötən yay əmimgilə iki dəfə getdim.) Bəlli say və bəlli vaxt.

Dəqiq vaxt göstərən sözlər (yesterday, last year, in 2015, three times, for two years) Past Simple-ı çağırır. used to ilə birlikdə işlənmirlər: Yesterday I used to go səhvdir. Əksinə, when I was a child, as a student, every summer, always, often kimi ümumi dövr və təkrar sözləri used to-ya uyğundur. Əlbəttə, Past Simple də always və often ilə işlənə bilər: I always walked to school də düzdür. Fərq budur: used to dəyişikliyi və "indi yox" mənasını açıq göstərir.

Bir şeyə də diqqət et: used to-nun indiki zamanı yoxdur. I use to... deyilmir. İndiki vərdiş üçün Present Simple işlədilir: I usually walk to work. Yəni keçmiş və indi arasında müqayisə etmək istəyəndə ikisi yan-yana gəlir: I used to take the bus, but now I walk (Avtobusla gedirdim, indi piyada gedirəm).

Daha bir nəticə: used to uzun müddətli hal üçün də yaxşıdır. I used to live in Mingəçevir (Mingəçevirdə yaşayırdım) mənası "bir dövr yaşadım və indi yaşamıram" deməkdir. Ancaq müddət göstərəndə (for ten years) Past Simple lazımdır: I lived in Mingəçevir for ten years.

Would ilə vərdiş və be used to / get used to

Keçmiş vərdişi bildirmək üçün used to-dan başqa bir yol da var: would. When I was little, my grandmother would tell us stories every night (Kiçik olanda nənəm hər gecə bizə nağıl danışardı). Bu, Azərbaycan dilindəki "-ardı" şəkilçisinə çox yaxındır. Amma bir mühüm məhdudiyyət var: would yalnız təkrarlanan hərəkətlərdə işlənir, hallarda yox. We used to have a garden deyirik, We would have a garden demirik. Eynilə: I used to be shy düzdür, I would be shy bu mənada olmaz.

İndi ən çox qarışdırılan mövzuya keçək: be used to və get used to. Onlar used to-ya oxşayır, amma başqa məna daşıyır və başqa quruluşdadır.

Qayda belədir. be used to + -ing (və ya isim) "öyrəşmiş olmaq" deməkdir: She is used to living in the city (Şəhərdə yaşamağa öyrəşib). get used to + -ing "öyrəşmək prosesi" deməkdir: I'm getting used to the noise (Səs-küyə öyrəşirəm). Burada to sözönüdür, ona görə ondan sonra fel yalnız -ing formasında gəlir (və ya isim): used to cooking, used to the cold. Bu, used to + ilkin fel quruluşundan əsaslı fərqdir.

Praktik üsul: cümlədə be və ya get varsa, -ing lazımdır. Yoxdursa, ilkin fel. I used to drive at night (keçmiş vərdiş) ilə I'm used to driving at night (öyrəşmişəm) cümlələri bir-birindən yalnız am və -ing ilə seçilir. Üçüncü variant I used to driving isə qarışıq səhvdir və yazıda tez-tez rast gəlinir.

Əgər bu kimi oxşar quruluşları müəllimlə birlikdə, öz cümlələrini yoxlaya-yoxlaya oturtmaq istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində kiçik qrup və fərdi dərs variantlarına baxa bilərsən.

Canlı dialoq: köhnə məktəb yoldaşları

Qaydanı real söhbətdə dinləyək. Aşağıdakı dialoqda Kamran və Sevinc Zaqatalada illər sonra məktəb yoldaşlarının görüşündə rastlaşır. Hər used to ifadəsini tap və özünə de: bu, vərdişdir, yoxsa dəyişmiş haldır?

• Sevinc: Kamran! You haven't changed at all. You used to sit at the back of the class, remember? (Kamran! Heç dəyişməmisən. Sinfin arxasında otururdun, yadındadır?)
• Kamran: Of course! And you used to bring hazelnuts to school every day. (Əlbəttə! Sən də hər gün məktəbə fındıq gətirərdin.)
• Sevinc: My father had a small orchard then. We didn't use to buy nuts, we just picked them. (O vaxt atamın kiçik bağı var idi. Fındıq almazdıq, özümüz yığardıq.)
• Kamran: Do you still live near the orchard? (Hələ də bağın yaxınlığında yaşayırsan?)
• Sevinc: No, I moved to Baku. At first I couldn't sleep because of the traffic, but now I'm used to it. (Xeyr, Bakıya köçdüm. Əvvəlcə maşın səsindən yata bilmirdim, indi isə öyrəşmişəm.)
• Kamran: Did you use to like the city? (Şəhəri xoşlayırdın?)
• Sevinc: No, I didn't! I used to hate it. Now I'm getting used to the busy life, and I even like it. (Xeyr! Nifrət edirdim. İndi tələsik həyata öyrəşirəm və hətta xoşuma gəlir.)
• Kamran: I'm still the same: I'm used to a quiet life. I used to play football, but I stopped last year. (Mən hələ də eyniyəm: sakit həyata öyrəşmişəm. Futbol oynayırdım, ötən il dayandım.)

Dialoqda hamısı bir yerə toplanıb: used to sit, used to bring (keçmiş vərdişlər), didn't use to buy (inkar), Did you use to like? (sual), I used to hate (dəyişmiş hal) və bir yerdə də I'm used to it, I'm getting used to (öyrəşmə). Fərqi görürsən: son iki cümlədə be/get var, ona görə məna "öyrəşmək"dir. Dialoqu ucadan oxu, sonra Sevincin yerinə öz cavabını ver: I used to live in ..., but now I ...

Gündəlik danışıqda used to ilə tez-tez bu cümlələri eşidəcəksən:

• I used to think so too. Mən də belə düşünürdüm.
• It used to be different. Əvvəllər başqa cür idi.
• There used to be a cinema here. Burada əvvəllər kinoteatr var idi.
• I'm not used to it yet. Hələ buna öyrəşməmişəm.

Azərbaycanlıların used to ilə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu used və use arasında seçimdən, həm də be used to ilə qarışdırmaqdan gəlir. Hər birini bir dəfə görmək kifayətdir:

Birinci və ikinci səhv eyni mənbədən gəlir: used to keçmişi artıq daşıyır, ona görə ikinci feli yenə keçmişə qoymaq lazım deyil. Üçüncü səhv "indi də" demək istəyəndə olur: bunun üçün Present Simple lazımdır. Dördüncü səhv xüsusilə tipikdir, çünki Azərbaycan dilində "-ardı" şəkilçisi dəqiq vaxtla da işlənə bilər, ingilis dilində isə yox. Beşinci səhv be used to ilə used to arasındakı fərqi bilməməkdən gəlir. Daha geniş nümunələr üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsinə də baxa bilərsən.

Ev tapşırığı: uşaqlığımdan indiyədək

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Uşaqlığın və ya bir neçə il əvvəlin haqqında, indi dəyişmiş 8 cümlə yaz. Plan:

1. İki keçmiş vərdiş: I used to play outside until late.
2. Bir dəyişmiş hal: I used to be afraid of dogs.
3. İnkar: I didn't use to like vegetables.
4. Bir sual dostuna: Did you use to read comics? və qısa cavab: Yes, I did.
5. Müqayisə: I used to ..., but now I ... (keçmiş və indi)
6. Öyrəşmə: I'm used to ... və ya I'm getting used to ...

Yazdıqlarını ucadan oxu və hər cümlədə yoxla: used to-dan sonra ilkin fel gəlir, be/get used to-dan sonra isə -ing. Əgər həm də danışıq təcrübəsi istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və cümlələrini müəllimlə yoxla.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır və növbəti dərsin düyməsi yaşıl rəngə boyanacaq. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Used to keçmişin vərdişlərini göstərdi. Növbəti dərsdə should, would, might kimi modal fellərə keçəcəyik: You should see a doctor (Həkimə getməlisən), It might rain (Yağış yağa bilər). Bu dərsdə would-un vərdiş mənasını gördün, orada isə onun məsləhət və ehtimal mənalarını da öyrənəcəksən.

Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin used to haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir.

Tez-tez verilən suallar