Present Perfect Continuous: have been + -ing necə işlənir

Bu, kursun 23-cü dərsidir. Əvvəlki dərsdə Present Perfect ilə Past Simple fərqini öyrəndin və sonda bir vəd verdik: I have lived here for ten years kimi cümlələrin daha güclü variantı var. Bu variant Present Perfect Continuous adlanır: I have been living here for ten years. Bu dərsdə onun necə qurulduğunu, nə vaxt Present Perfect-dən üstün olduğunu və hansı fellərlə heç işlənmədiyini görəcəksən.

Azərbaycan dilində bu fikri çox rahat deyirik: "üç saatdır gözləyirəm", "səhərdən yağış yağır". Fel indiki zamandadır, amma "-dır" ilə müddət bildirilir. İngilis dilində isə belə cümlə indiki zamanla qurulmur. Əvəzinə bu üç hissəli quruluş işlənir: have/has + been + felin -ing forması. Üçü də lazımdır, birini buraxsan, cümlə yarımçıq qalır.

Forma: have/has been + -ing

Dərs 21-də Present Perfect-i have/has + üçüncü forma kimi öyrəndin: I have lived, she has worked. Present Perfect Continuous bu formaya iki şey əlavə edir: sabit been sözünü və felin -ing formasını. Düstur belədir:

• I / you / we / they + have been + fel-ing: We have been waiting. (Biz gözləyirik, artıq bir müddətdir.)
• he / she / it + has been + fel-ing: She has been waiting. (O gözləyir, artıq bir müddətdir.)

Üç yer var və hər birində ayrı bir səhv olur. Birinci yer have/has-dır: seçimi mübtəda edir, tam Dərs 3-dəki -s qaydası kimi. İkinci yer been-dir: bu söz həmişə eynidir, being və ya be yazmaq olmaz. Üçüncü yer felin -ing formasıdır: -ing yazılışını Dərs 4-də öyrənmişdin, burada da eynidir. make → making (e düşür), run → running (samit ikiləşir), study → studying (y qalır).

Danışıqda qısaltmalar hər yerdə işlənir: I've been working, she's been waiting, they've been playing. Diqqət: she's been yazılışında 's burada has-dır (Dərs 11-dəki üç mənalı 's). Ardınca been gəlirsə, 's həmişə has deməkdir.

Bu iki cümlə eyni məna verir, yəni on ildir yaşayıram. Fərq ondadır ki, ikinci cümlə prosesin davam etdiyini daha qabarıq göstərir. Bu fərqin bütün incəliklərini üçüncü hissədə görəcəksən. Əvvəlcə formanı oturdaq.

Present Continuous (am/is/are + -ing) ilə də qarışdırma. Present Continuous bu an baş verən hərəkəti deyir (It is raining), Present Perfect Continuous isə müddəti də əlavə edir (It has been raining since morning). Müddət, başlanğıc nöqtəsi və ya "indiyədək" mənası olan yerdə yalnız ikincisi işləyir. Bu barədə Present Continuous dərsində tanış olduğun -ing qaydasını yadında saxla, çünki burada eynisi gəlir.

İndi formanı yoxla. Hər cümlədə üç hissənin hamısı yerində olmalıdır.

İki iş: davam edən proses və görünən nəticə

Present Perfect Continuous iki vəziyyətdə işlədilir və hər ikisinin kökündə eyni fikir var: proses keçmişdə başlayıb və indiyə qədər uzanır.

Birinci iş: indi də davam edən proses. Burada müddət vacibdir və for, since, all day, all morning kimi sözlər tez-tez gəlir:

• I have been learning English for two years. (İki ildir ingilis dili öyrənirəm.)
• She has been working here since 2019. (O, 2019-dan burada işləyir.)
• It has been snowing all day. (Bütün gün qar yağır.)
• They have been waiting for you since eight. (Səkkizdən sizi gözləyirlər.)

for ilə since fərqini Present Perfect-in əsas istifadəsi dərsində görmüşdün: for + müddət (for two years), since + başlanğıc nöqtəsi (since 2019, since Monday). Burada qayda dəyişmir, yalnız fel forması daha canlı olur.

Müddəti soruşmaq üçün sual sözü How long-dur. Bu sualı Dərs 14-də sual sözləri ilə birlikdə görmüşdün. Present Perfect Continuous ilə qurulanda belə olur: How long have you been waiting? (Nə qədərdir gözləyirsən?) və How long has she been working here? (O burada nə qədərdir işləyir?). Cavab for və ya since ilə başlayır: For an hour. Since nine.

İkinci iş: indicə bitmiş proses, nəticəsi isə görünür. Bu halda müddət göstərilməyə də bilər. Əsas fikir budur ki, indi nəticə gözümüzün qarşısındadır və biz onun səbəbini deyirik:

• You are out of breath. Have you been running? (Nəfəsin kəsilib. Qaçırdın?)
• Your hands are dirty. I have been working in the garden. (Əllərin çirklidir. Bağda işləyirdim.)
• The streets are wet. It has been raining. (Küçələr yaşdır. Yağış yağıb.)
• Günay looks tired. She has been studying all night. (Günay yorğun görünür. Bütün gecəni oxuyub.)

Qeyd edək ki, bu cümlələrin Azərbaycan dilində tərcüməsində keçmiş zaman da işlədirik. Bu normaldır: ingilis dilində fikir "bu proses indicə bitdi, izi qaldı" deməkdir. Əgər proses çoxdan bitibsə və indi heç bir nəticəsi yoxdursa, bu zamanı işlətmirsən, Past Simple və ya Past Continuous işlədirsən.

İki yaxın sözü də öyrən: recently və lately ("son vaxtlar"). Hər ikisi Present Perfect Continuous ilə yaxşı işləyir: I have been sleeping badly lately. (Son vaxtlar pis yatıram.) She has been feeling tired recently. (O, son vaxtlar yorğun hiss edir.) Bu sözlər bizə dəqiq müddət demir, amma "indiyə qədərki son dövr"ü göstərir.

Bir də all day, all week, all morning ifadələri var. Bunlar "bütün gün, bütün həftə" mənasındadır və müddət kimi işləyir, for yazmağa ehtiyac yoxdur: I have been cleaning the house all morning. Bu cümlədə for all morning deyilmir.

Continuous yoxsa Present Perfect: hansını seçək

Bəs bir cümləni həm have lived, həm də have been living ilə demək olursa, necə seçək? Cavab: bəzən fərq yoxdur, bəzən isə var. Bu hissədə fərqi yaxşıca ayır, çünki imtahanda və söhbətdə çox rast gələcəksən.

Fərq 1: proses ↔ say. Present Perfect Continuous prosesə və onun müddətinə baxır. Present Perfect isə nəticəyə, saya və tamamlanmış işə baxır. Cümlədə say (three emails, five pages, twelve sandwiches) varsa, adətən Present Perfect işlənir:

• I have been writing emails all morning. (Bütün səhər e-poçt yazıram. Prosesə fokus.)
• I have written ten emails this morning. (Bu səhər on e-poçt yazmışam. Saya fokus.)

Sual formasında da eyni məntiq var. How long have you been reading? (müddət) ↔ How many pages have you read? (say). Birinci sualın cavabı "iki saat", ikincisinin cavabı "otuz səhifə" olacaq.

Fərq 2: bitmiş yoxsa bitməmiş. Present Perfect Continuous prosesin hələ bitmədiyini açıq saxlaya bilir, Present Perfect isə işin tamamlandığını göstərir. I have been painting the room deyəndə otaq bəlkə hələ boyanmayıb, boyama prosesi gedib. I have painted the room deyəndə isə otaq boyanıb, iş bitib. Bu incə fərq Azərbaycan dilində fel şəkilçiləri ilə ifadə olunur, ingilis dilində isə forma ilə.

Fərq 3: hal bildirən fellər. Dərs 5-də öyrəndin ki, know, like, love, want, need, understand, believe kimi hal bildirən fellər -ing almır. Bu qayda burada da qüvvədədir. I have been knowing him for years səhvdir, düzgünü I have known him for years-dır. Eyni qayda have (sahib olmaq) üçün də keçərlidir: She has had this phone for two years, has been having deyil.

Fərq 4: nə vaxt fərq yoxdur? live, work, teach, study kimi bir neçə felin davam edən vəziyyət mənasında hər iki forma qəbul olunur. Aqil has lived in Masallı since 2015 və Aqil has been living in Masallı since 2015 demək olar ki, eynidir. Fərq yalnız ondadır ki, ikinci variant "bu müvəqqəti də ola bilər" tonu verir. Əgər cümlədə "həmişə, ömür boyu" mənası varsa, Present Perfect daha təbiidir. İmtahanda hər iki cavab düzgün sayıla bilər.

Dərs 22-dəki iki sualı da unutma. Dəqiq vaxt (yesterday, last week, ago) olan cümlədə Present Perfect Continuous da, Present Perfect də işləmir, yalnız Past Simple işləyir. I have been working yesterday səhvdir. Düzgünü: I worked yesterday və ya I was working yesterday (Past Continuous, Dərs 13).

İnkar, sual və qısa cavab

Dördüncü hissə qısadır, çünki köməkçi artıq bizə tanışdır: have/has. Present Perfect-də olduğu kimi, inkar və sual do/does/did olmadan qurulur.

İnkar: not köməkçidən sonra gəlir. I haven't been sleeping well. She hasn't been working today. They haven't been waiting long. Rəsmi yazıda tam forma var: have not been, has not been. Bunu "amn't yoxdur" kimi başqa bir qayda ilə qarışdırma: burada haven't və hasn't tam normaldır.

Sual: have/has mübtədadan əvvələ keçir, been və -ing yerində qalır. Have you been waiting long? Has he been studying? Have they been playing since morning? Dərs 1-dəki qayda eynidir: köməkçi önə çıxır, qalan sözlər yerində qalır.

Sual sözləri ən əvvələ gəlir (Dərs 14): How long have you been living here? What have you been doing? Where has she been working? Who have you been talking to? Sonuncu cümlədə to sonda qalır, Who isə danışıqda whom-un yerini tutur.

Qısa cavab yalnız köməkçini təkrar edir: Have you been waiting long? Yes, I have. / No, I haven't. Müsbət qısa cavabda qısaltma olmur (Yes, I've yazılmır), inkar cavabda isə qısaltma var. Qısa cavabda been waiting təkrar edilmir.

Bir sual çoxları üçün qarışıqdır: "Where have you been?" cümləsi ilə "Where have you been going?" cümləsi fərqlidir. Birincidə been Dərs 21-dən tanış olan be felinin üçüncü formasıdır (Hardan gəlirsən?), ikincidə been köməkçidir, ardınca -ing gəlir. Beləliklə, been ya tək işlənir (be-nin üçüncü forması), və ya -ing ilə birləşir. Hər ikisini görəndə qorxma, ardınca gələn sözə bax.

Canlı dialoq: avtobus dayanacağında

İndi bütün bu qaydanı canlı söhbətdə eşidək. Biləsuvarda yağışlı səhər, Nailə dayanacaqda avtobus gözləyir. Cavanşir isə yoldan keçərkən onu görür və yaxınlaşır. İkisi də bir-birini bir neçə ildir tanıyır. Hər cavabda köməkçini və -ing formasını izlə:

• Cavanşir: Nailə! Have you been waiting long? (Nailə! Çoxdandır gözləyirsən?)
• Nailə: Yes, I have. I have been standing here for forty minutes. (Bəli. Burada qırx dəqiqədir dayanıram.)
• Cavanşir: You are all wet! Has it been raining all morning? (Sən su içindəsən! Bütün səhər yağış yağır?)
• Nailə: Since six o'clock. And my phone isn't working. I have been trying to call a taxi, but it has been ringing busy. (Saat altıdan. Üstəlik telefonum işləmir. Taksi çağırmağa çalışıram, amma məşğul siqnalı verir.)
• Cavanşir: How long have you known about the bus delay? (Avtobusun gecikməsini nə vaxtdan bilirsən?)
• Nailə: I haven't known long. A driver told me ten minutes ago. (Çoxdan bilmirəm. Bir sürücü mənə on dəqiqə əvvəl dedi.)
• Cavanşir: Why have you been standing outside? There is a café across the street. (Niyə çöldə dayanırsan? Küçənin o üzündə kafe var.)
• Nailə: I have been watching for the bus, but you are right. What have you been doing today? (Avtobusa baxırdım, amma haqlısan. Sən bu gün nə ilə məşğulsan?)
• Cavanşir: I have been working since seven, and I have finished two reports. Let's have some tea. (Yeddidən işləyirəm və iki hesabatı bitirmişəm. Gəl çay içək.)

Dialoqda hər iki hissə görünür. Have you been waiting? I have been standing for forty minutes davam edən prosesdir, Has it been raining? isə görünən nəticənin səbəbini soruşur. I haven't known long hal felinin necə davranmasını göstərir (known, been knowing yox), I have finished two reports isə say və nəticədir, ona görə -ing yoxdur. Rolları bölüb ucadan oxu, sonra Nailənin yerində öz cavablarını ver.

Gündəlik söhbətdə bu zamanın hazır qalıpları da lazımdır:

• What have you been up to? Nə ilə məşğulsan? (görüşəndə)
• I have been meaning to call you. Sənə zəng etmək istəyirdim.
• It has been a long day. Uzun gün idi. (been burada be feli kimi)
• I have been waiting ages. Çoxdandır gözləyirəm.
• How have you been? Necəsən? (görüşəndə)
• Have you been sleeping well? Yaxşı yatırsan?

Azərbaycanlıların bu zamanla ən çox etdiyi 6 səhv

Bu zamanın səhvləri iki mənbədən gəlir: Azərbaycan dilində müddət ifadəsi indiki zamanla gedir, üstəlik üç hissəli quruluşda birini unutmaq çox asandır. Hər səhvi bir dəfə yadında saxla:

Üçüncü səhv ən çox yayılandır və Dərs 21-dəki I live here for five years səhvinin qohumudur. İkisinin kökü eynidir: Azərbaycan dilində "beş ildir yaşayıram" indiki zamanla deyilir, ingilis dilində isə Present Perfect ailəsinə keçmək lazımdır. Beşinci səhvdə isə do/does burada mümkün deyil, çünki köməkçi artıq have/has-dır. Dərs 3-dəki do/does yalnız Present Simple üçündür.

Başqa tipik səhvləri azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsində də görə bilərsən. Orada təkcə qrammatika deyil, söz seçimi səhvləri də göstərilib.

Ev tapşırığı: öz günlərini bu zamanla danış

Testdən əvvəl bu zamanı öz həyatında işlət. Dəftərə və ya telefonuna 8 cümlə yaz. Dörd cütün hər birində birinci cümlə davam edən prosesi (müddətlə), ikinci cümlə isə nəticəni və ya sayı versin:

1. İş: I have been working at this office since 2022. I have finished three projects.
2. Dil: I have been learning English for a year. I have learned about 500 words.
3. İdman: I have been running every morning this week. I have run 15 kilometers.
4. Hava: It has been raining since morning. The streets are wet.

Hər cümləni yazandan sonra yoxla: "müddət və ya proses var?" (varsa, have been + -ing), "say və ya tamamlanmış iş var?" (varsa, have + üçüncü forma) və "fel hal bildirir?" (bildirirsə, -ing yoxdur). Üç yoxlamanı bir neçə gün ardıcıl işlət, vərdişə çevriləcək.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Hər cavabın altında izah var, səhv etsən "Yenidən et" düyməsi ilə təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Present Perfect Continuous-u indi bilirsən: have/has been + -ing, müddət və nəticə, proses və say fərqi, hal fellərin istisnası. Növbəti dərs Past Perfect haqqındadır: When I arrived, she had already left, I had finished before he called. Orada iki keçmiş hadisədən hansının əvvəl baş verdiyini göstərməyi öyrənəcəksən. have köməkçisi orada had şəklinə keçir, buna görə bu dərsdəki have/has və üçüncü forma qaydasını əlinin altında saxla.

Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin British Grammar bölməsi yaxşı əlavə mənbədir (orada Present Perfect Continuous bölməsinə bax). Dərsləri müəllimlə keçmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsinə bax və ya ingilis dili repetitorları tap.

Tez-tez verilən suallar