Sözönləri: in, on, at (yer və zaman)
Keçdiyin dərslər: 0 / 46
Bu, kursun 20-ci dərsidir və A1-A2 hissəsini bağlayır. Əvvəlki dərsdə sifət və zərflərin müqayisəsini öyrəndin: bigger, the best, as tall as. İndi ingilis dilinin ən kiçik, amma ən çox səhv edilən sözlərinə keçirik: in, on, at. Onlar cümlədə "harada?" və "nə vaxt?" suallarına cavab verir və demək olar ki, hər ikinci cümlədə rast gəlinir.
Problem budur ki, Azərbaycan dilində bu işi sözönü yox, şəkilçilər görür: Bakıda, evdə, saat beşdə, may ayında, bazar ertəsi günü. Üç ingilis sözünü bir neçə şəkilçiyə bölmək lazım gəlir və hər dəfə düzgün seçməyin yeganə yolu qaydanı və hazır qalıpları görməkdir. Bu dərsdə məhz bunu edəcəyik: hər hissədən sonra məşq, sonda isə 12 suallıq yekun test.
Yer üçün in, on, at: nöqtə, səth, qapalı məkan
Üç sözü ayrı-ayrılıqda əzbərləmək əvəzinə onları üç təsəvvür kimi yadda saxla. Gözünün qarşısında nə canlandırdığın sözü seçir.
Nümunələrə tərcümə ilə baxaq:
- The keys are on the table. (Açarlar masanın üstündədir.)
- The milk is in the fridge. (Süd soyuducunun içindədir.)
- I'm waiting at the bus stop. (Avtobus dayanacağında gözləyirəm.)
- My aunt lives in Sheki. (Xalam Şəkidə yaşayır.)
- The café is on Fountain Square. (Kafe Fəvvarələr meydanındadır.)
Böyük yerdən kiçik yerə doğru gedəndə də bir qayda işləyir. in böyük sahələr üçündür: in the world, in Asia, in Azerbaijan, in Baku, in the city centre. on küçə, mərtəbə, sahil və xətt üçündür: on the second floor, on the coast, on the river. at isə dəqiq ünvan və ya nöqtə üçündür: at 25 Nizami Street, at the entrance.
Bir fərqə diqqət et: eyni yer iki sözlə deyilə bilər, çünki sən onu fərqli cür düşünürsən. I'm at the cinema kinoteatra getdiyini, orada olduğunu bildirir (nöqtə). There are 200 seats in the cinema isə binanın içini nəzərdə tutur (qapalı məkan). Ona görə "həmişə düzgün" cavab yoxdur, düzgün təsəvvur var.
Burada there is və there are dərsindən tanış cümlələr yaxşı işə yarayır: There is a cat on the sofa. There are two books in the bag. Eyni sxem, indi sözönünü sən seçirsən. İndi yoxla.
My keys are ___ the table.
- in
- on
- at
Açarlar masanın üstündədir, yəni səthlə təmas var: on the table.
Samir lives ___ Sumgait.
- in
- on
- at
Şəhər, ölkə, böyük ərazi: in Sumgait, in Azerbaijan.
Wait for me ___ the bus stop.
- in
- on
- at
Bus stop dəqiq bir nöqtədir, görüş yeridir: at the bus stop.
There is a picture ___ the wall.
- in
- on
- at
Şəkil divarın səthindədir: on the wall.
The children are ___ the garden.
- in
- on
- at
Bağ əhatəli, sahəsi olan yerdir, uşaqlar onun içindədir: in the garden.
Our office is ___ 14 Nizami Street.
- in
- on
- at
Dəqiq ünvan (nömrə ilə) at alır: at 14 Nizami Street. Nömrəsiz küçə adı on alır: on Nizami Street.
Zaman üçün in, on, at: saat, gün, ay
Zamanda üç söz yenə üç ölçüyə bölünür, amma bu dəfə təsəvvur yox, vaxtın ölçüsü seçim edir. Vaxt nə qədər dəqiqdirsə, söz bir o qədər kiçikdir: saat üçün at, gün üçün on, uzun dövr üçün in.
Azərbaycan dili ilə müqayisə: saat beşdə = at five, bazar ertəsi günü = on Monday, may ayında = in May, 2010-cu ildə = in 2010, səhər = in the morning. Hamısında bizdə eyni "-da/-də" ruhlu şəkilçi var, ingiliscədə isə üç ayrı söz. Odur ki, "hansı ölçü?" sualını özünə ver: saat, gün, yoxsa uzun dövr.
İkinci qayda: in həm də "müddətdən sonra" mənasını verir. The lesson starts in ten minutes (dərs on dəqiqədən sonra başlayır). She will be back in two weeks (iki həftədən sonra qayıdacaq). Bu, Dərs 17-dən tanış going to ilə gələcək planlar mövzusu ilə yaxşı birləşir: I'm going to call him in an hour.
Üçüncü qayda: last, next, this, every, today, tomorrow, yesterday sözləri ilə sözönü işlənmir. Bunu dördüncü hissədə ayrıca görəcəyik.
The lesson starts ___ 9 o'clock.
- in
- on
- at
Dəqiq saat at ilə deyilir: at 9 o'clock, at half past six.
My birthday is ___ 12 June.
- in
- on
- at
Konkret tarix on alır: on 12 June. Yalnız ay olsaydı, in June deyərdik.
It is very hot ___ July.
- in
- on
- at
Ay adı üçün in: in July, in winter, in 1999.
We have English class ___ Tuesday. (in, on və ya at)
Həftənin günü on alır: on Tuesday, on Friday evening.
I wake up early ___ the morning. (in, on və ya at)
Günün hissələri (səhər, günorta, axşam) in alır: in the morning, in the evening.
The shop closes ___ midnight. (in, on və ya at)
Midnight, noon, night dəqiq an kimi düşünülür: at midnight, at night.
Hazır qalıplar: qaydadan çıxan, amma hər gün işlənən ifadələr
İndiyə qədər qaydalar işlədi. İndi isə ingilis dilinin "belədir, əzbərlə" tərəfinə baxaq. Bəzi ifadələrdə sözönü məntiqlə izah olunmur, sadəcə belə deyirlər. Bu ifadələri tək-tək yox, bütöv parça kimi öyrən: at home, in bed kimi.
Nəqliyyat ayrıca diqqət tələb edir. Ümumi nəqliyyatda (avtobus, metro, qatar, təyyarə, gəmi) içəri girib ayaq üstə dura biləcəyin üçün on deyilir: on the metro, on a plane. Taksi və şəxsi avtomobilə isə əyilib oturursan, ona görə in deyilir: in a taxi, in my car. Velosiped və atın üstündə də on işlənir: on a bike.
Əgər nəqliyyat vasitəsini ümumi desən, by işlənir və artikl qoyulmur: by bus, by train, by taxi, by plane. Yoxlama sxemi bu cür işləyir:
- Hansı vasitə ilə getdiyini deyirsən: I go to work by bus.
- İndi içində olduğun konkret avtobusu deyirsən: I'm on the bus.
- Piyada getməyi deyirsən: I go to school on foot.
Eyni qalıpdan ikisi də var: at school və in school fərqlidir. At school məktəbdə dərsdə olmaq, şagird kimi orada olmaq deməkdir. In the school isə binanın içindəsən deməkdir (məsələn, bina təmir olunur). At home demək olar ki, həmişə düzgündür. In the house isə evin içində, bağda yox, mənasını verir. Bu, əvvəlki hissədəki nöqtə və qapalı məkan fərqinin başqa üzüdür.
Mother is not ___ home now. (in, on və ya at)
At home sabit qalıpdır: Anam indi evdə deyil. In home deyilmir.
I go to work ___ the bus. (in, on və ya at)
Ümumi nəqliyyat vasitəsi (avtobus, qatar, təyyarə) on alır: on the bus.
She came here ___ a taxi. (in, on və ya at)
Kiçik qapalı nəqliyyat (avtomobil, taksi) in alır: in a taxi, in the car.
My brother is still ___ bed.
- in
- on
- at
In bed hazır qalıpdır: Qardaşım hələ yataqdadır.
Do you like talking ___ the phone?
- in
- on
- at
On the phone, on TV, on the internet: bunları qalıp kimi əzbərlə.
Ali is ___ work until six.
- in
- on
- at
At work, at school, at university: fəaliyyət yeri üçün at.
Sözönü lazım olmayan yerlər
İngilis dilində sözönü işlətməyin də öz qaydası var. Azərbaycanlılar çox vaxt əlavə sözönü qoyur, çünki ana dilində hər zaman, hər yer bir şəkilçi alır. İngiliscədə isə bir sıra ifadələr sözönüsüz işlənir.
Zaman sözləri. Aşağıdakı sözlərlə in, on və at qoyulmur:
- next / last: next week (gələn həftə), last year (keçən il), last Monday (keçən bazar ertəsi);
- this: this morning (bu səhər), this weekend (bu həftə sonu), this summer (bu yay);
- every: every day (hər gün), every Saturday (hər şənbə), every year (hər il);
- today, tomorrow, yesterday, tonight: I'm free tomorrow. We met yesterday.
Hərəkət. Ev, buraya və ora sözləri hərəkət felindən sonra özləri istiqamət bildirir, ona görə to almır: go home (evə getmək), come here (bura gəlmək), get home (evə çatmaq). Amma başqa yerlərdə to qalır: go to school, go to the market, go to Quba.
Çatmaq. Çatmaq feli də "to" ilə yox, "in" və ya "at" ilə işlənir. Şəhər və ölkəyə arrive in: We arrived in Ganja at noon. Kiçik nöqtəyə (stansiya, hava limanı, otel) arrive at: We arrived at the hotel. Evə çatanda yenə sözönü yoxdur: arrive home.
Bir də sual ilə bağlı kiçik qayda var. Dərs 14-də sual sözləri ilə tanış olmuşdun və orada Who are you talking to? cümləsinin sözönünün sonda dayandığını görmüşdün. Eyni şey yer və zaman suallarında da işləyir: What time does the film start? sualında at yoxdur, amma cavabda var: It starts at eight. Və ya sual: Where are you from?, cavab I'm from Baku. Sözönü sualda sonda qalır, cavabda isə normal yerinə gedir.
See you ___ next Monday.
- on
- in
- (sözönü lazım deyil)
Next, last, this, every ilə sözönü işlənmir: See you next Monday.
I'm tired. I want to go ___ now.
- home
- to home
- at home
Go home: home burada zərfdir, ona görə to lazım deyil.
They arrived ___ Baku at midnight.
- to
- in
- on
Şəhərə çatanda arrive in: arrived in Baku. Kiçik nöqtəyə (stansiya) arrive at.
We watch films ___ every Saturday. (in, on, at və ya x)
Every ilə sözönü işlənmir. Cavab sahəsinə x yaz: We watch films every Saturday.
I'll call you ___ five minutes. (in, on və ya at)
In five minutes = beş dəqiqədən sonra. Gələcəkdə müddət in alır.
They arrived ___ the airport at six. (in, on və ya at)
Hava limanı gedilən dəqiq nöqtədir: arrive at the airport.
Canlı dialoq: görüş təyin edirik
Dialoqda Lalə və Emin həftə sonu iş yoldaşı Aynurun evində olacaq görüşü planlaşdırır. İki dəqiqəlik söhbətdə in, on və at-ın hamısı işləyir. Hər sözönünü tap və özünə izah et: nöqtə, səth, qapalı məkan, yoxsa vaxt ölçüsü?
- Lalə: Hi, Emin. Are you at work? (Salam, Emin. İşdəsən?)
- Emin: No, I'm on the bus. I'm going home. (Yox, avtobusdayam. Evə gedirəm.)
- Lalə: Great. Aynur's party is on Saturday, at seven o'clock. (Əla. Aynurun ziyafəti şənbə günüdür, saat yeddidə.)
- Emin: Where is it? In her flat? (Harada? Onun mənzilindədir?)
- Lalə: Yes, she lives on the fifth floor, at 12 Rashid Behbudov Street. (Bəli, o, beşinci mərtəbədə yaşayır, Rəşid Behbudov küçəsi 12-də.)
- Emin: Can I come by car? (Avtomobillə gələ bilərəm?)
- Lalə: Better by metro. There isn't much parking in the centre. See you at the entrance. (Metro ilə yaxşıdır. Mərkəzdə parkinq azdır. Girişdə görüşərik.)
- Emin: OK. I'll call you in the afternoon. (Yaxşı. Günorta sənə zəng edərəm.)
- Lalə: Perfect. I'm in the office tomorrow, so call me on my mobile. (Əla. Sabah ofisdə olacağam, buna görə mobilimə zəng et.)
Dialoqda hər üç söz hər iki mənada var: on the bus (nəqliyyat qalıbı), on Saturday (gün), at seven o'clock (saat), on the fifth floor (mərtəbə), at 12 Rashid Behbudov Street (dəqiq ünvan), at the entrance (nöqtə), in the afternoon (günün hissəsi), in her flat və in the office (qapalı məkan). Sonuncu cümlədə tomorrow ilə sözönü işlənmədiyini də gördün. Dialoqu rollara bölüb ucadan oxu, sonra yerlərə və vaxtlara öz adlarını qoy: on Thursday, at six, in my flat.
Azərbaycanlıların in, on, at ilə ən çox etdiyi 6 səhv
Səhvlərin çoxu ana dilindəki bir şəkilçinin (-da, -də) üç ingilis sözünə bölünməsindən gəlir. Onları bir dəfə görsən, öz nitqində daha tez tanıyacaqsan. Əvvəlki dərslərdən tanış olan azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər siyahısında da bunların bir hissəsi var.
Bu səhvlərdən heç biri başa düşülməyi pozmur, amma hər biri nitqi "tərcümə" kimi səsləndirir. Yaxşı xəbər budur ki, cəmi bir neçə düzgün qalıp bu səhvlərin hamısını aradan qaldırır. Gündə üç cümlə yaz: I'm at home. I get up at seven. I'm free on Sunday. Bir həftədən sonra seçim avtomatik olacaq. Daha çox yeni söz lazımdırsa, ingilis dili öyrənmək resursları məqaləsində pulsuz mənbələr var.
Ev tapşırığı: gününü sözönülərlə yaz
Qaydanı bir də öz həyatına tətbiq et. Dəftərə və ya telefona ingilis dilində gününü təsvir edən 8 cümlə yaz. Hər cümlədə in, on və ya at olmalıdır. Plan belədir:
- Saat neçədə durursan: I get up at seven.
- Günün hissəsi: I have breakfast in the morning.
- İşə və ya məktəbə necə gedirsən: I go to work by bus.
- Harada işləyirsən: I'm at work until six.
- Həftənin hansı gününü sevirsən: I'm free on Saturday.
- Doğum günün: My birthday is on 14 August.
- Sevdiyin fəsil: I love Baku in spring.
- Yaşadığın yer: I live in a small flat on the third floor.
Yazdıqlarını ucadan oxu. Hər sözönündə qısa özünü yoxla: bu saat, gün yoxsa uzun dövrdür? Nöqtə, səth yoxsa qapalı məkandır? Bu yoxlama vərdişə çevriləndə düzgün söz özü gələcək.
Yekun test
Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Hər cavabın altında izah var. Səhv etsən, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.
The film starts ___ 8 p.m.
- in
- on
- at
Dəqiq saat: at 8 p.m.
Is there any milk ___ the fridge?
- in
- on
- at
Soyuducu qapalı qutudur, süd onun içindədir: in the fridge.
We always visit our grandmother ___ Sundays.
- in
- on
- at
Həftənin günləri on alır: on Sundays (hər bazar günü).
Rashad was born ___ 1995. (in, on və ya at)
İl in alır: in 1995.
Meet me ___ the corner of the street. (in, on və ya at)
Küçənin küncü dəqiq görüş nöqtəsidir: at the corner.
Hansı cümlə düzgündür?
- I'll see you in Friday.
- I'll see you on Friday.
- I'll see you at Friday.
Gün adı on alır: on Friday.
Hansı cümlə düzgündür?
- I get up at the morning.
- I get up in the morning.
- I get up on the morning.
In the morning. At yalnız at night ilə işlənir.
Hansı cümlə düzgündür?
- I'm in home.
- I'm at home.
- I'm on home.
At home sabit qalıpdır.
The tickets are ___ the table. (in, on və ya at)
Masanın üstündə: on the table.
Hansı cümlə düzgündür?
- I go to home at six.
- I go home at six.
- I go at home at six.
Go home. Home zərf olduğu üçün to almır.
We often travel ___ train.
- by
- in
- at
Nəqliyyat vasitəsi ümumi mənada (artiklsız) by ilə deyilir: by train, by bus. On the train isə konkret qatarın içindəyik deməkdir.
It often snows ___ winter here.
- in
- on
- at
Fəsil in alır: in winter, in summer.
Növbəti addım
Bu dərslə A1-A2 hissəsini bitirdin: be feli, əvəzliklər, Present Simple və Continuous, there is, artikllar, Past Simple, modal fellər, gələcək zamanlar, müqayisə və indi sözönüləri. Bu, 20 dərslik möhkəm təməldir. Növbəti dərsdən B1-B2 hissəsi başlayır və Present Perfect ilə açılır: I have lived here for five years, she has just left. Bu zaman Azərbaycan dilində tam qarşılığı olmayan quruluşdur, ona görə ayrıca diqqət tələb edəcək. Sözönülərlə for və since də orada qayıdacaq.
Sözönülərin daha geniş siyahısını və nümunələrini görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin British Grammar bölməsi yaxşı əlavə mənbədir (orada prepositions bölməsinə bax). Dərsləri müəllimlə birlikdə keçmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsinə bax və ya ingilis dili repetitorları tap.