Present Perfect və Past Simple fərqi: hansını nə vaxt işlətmək

Bu, kursun 22-ci dərsidir. Əvvəlki dərsdə Present Perfect-in əsas istifadəsini öyrəndin: have/has + üçüncü forma, ever, never, just, already, yet, for və since. Orada söz vermişdik ki, bu dərsdə Present Perfect ilə Past Simple-ı yan-yana qoyub fərqi tam açacağıq. Xüsusilə dərs 21-in dördüncü səhvinə qayıdırıq: I have seen him yesterday niyə səhvdir.

Bu mövzu çoxlarının ilişib qaldığı yerdir və səbəbi aydındır: Azərbaycan dilində hər iki cümləni eyni şəkilçi ilə deyirik. "Mən onu gördüm" də, "Mən onu görmüşəm" də bizə təxminən eyni görünür. İngilis dili isə bu ikisini fərqləndirməyi tələb edir və xoşbəxtlikdən fərqi tapmaq üçün çox sadə iki sual kifayətdir. Dərsin sonunda həmin iki sualı avtomatik verəcəksən.

Əsas fərq: bitmiş hadisə yoxsa indi ilə bağlı hadisə

İki cümləyə baxaq. Hər ikisi keçmişdən danışır, amma fərqli məqsədlə:

• I lost my keys yesterday. (Dünən açarlarımı itirdim. Hadisə dünən baş verib və bitib, mən sadəcə nə vaxt olduğunu deyirəm.)
• I have lost my keys. (Açarlarımı itirmişəm. Vaxtı demirəm, çünki əsas odur ki, indi açarım yoxdur.)

Fərq budur: Past Simple keçmişdə qalan, bağlanmış hadisəyə baxır. Danışan o hadisəni zaman xəttində konkret nöqtəyə qoyur. Present Perfect isə keçmiş hadisəni indiyə qədər "uzadır": hadisənin izi, nəticəsi və ya təcrübəsi indi də var. Birincidə fokus hadisənin özü və vaxtıdır, ikincidə fokus indiki vəziyyətdir.

Bunu yoxlamaq üçün hər cümlədən əvvəl özünə iki sual ver:

1. Dəqiq vaxt deyilibmi? (yesterday, last week, in 2019, two hours ago, when I was a child). Bəli isə, qərar verilib: Past Simple.
2. Danışdığım şey indi ilə bağlıdırmı? (nəticə görünür, təcrübə bu günə qədərdir, dövr hələ bitməyib). Bəli və vaxt demirəmsə: Present Perfect.

Yeri gəlmişkən, Past Simple-ın formalarını (went, saw, bought) Past Simple dərsində öyrənmişdin, üçüncü formaları isə dərs 21-də gördün. Qaydalı fellərdə ikisi eyni görünür (worked - worked), qaydasızlarda isə fərqlənir (went ↔ gone). Bu fərq bizim üçün kömək edir: forma səhv olanda tez tanıyırıq.

İndi yoxla. Hər cümlədə vaxt dəqiqdirmi, yoxsa nəticə vacibdir?

Vaxt sözləri: hansı söz hansı zamanı çağırır

İki sualı hər dəfə düşünmək yorucu ola bilər. Şükür ki, ingilis dilində bir çox vaxt sözü zamanı özü "çağırır". Onları iki yerə bölmək kifayətdir. Sol sütundakı sözlər həmişə Past Simple tələb edir, sağ sütundakılar isə Present Perfect ilə işləyir.

Sol tərəfə diqqətlə bax. Bunların hamısı zaman xəttində konkret nöqtə göstərir: dünən, keçən həftə, on dəqiqə əvvəl. Konkret nöqtəni göstərən kimi hadisə "bağlanır" və artıq indi ilə bağı yoxdur. Sağ tərəfdəki sözlər isə nöqtə göstərmir. Onlar "indiyədək olan bütün dövrü" (ever, so far), "yeni bitəni" (just) və ya "hələ gözlənilənləri" (yet) deyir.

Burada ən çox rast gəlinən tələ ago sözüdür. Azərbaycan dilində "iki gün əvvəl görmüşəm" deyirik və hiss edirik ki, bu "əvvəlcə görmək" Present Perfect kimi səslənir. Ancaq ingilis dilində ago həmişə konkret keçmiş nöqtəni göstərir, ona görə yalnız I saw him two days ago düzgündür. Bu qaydada istisna yoxdur.

Eyni qayda sualda da işləyir. Did you see him yesterday? düzgündür, Have you seen him yesterday? isə səhvdir. Sualda köməkçi mübtədadan əvvələ keçir (Dərs 1-dən tanışdır), amma zamanın seçimi dəyişmir. Bu ikisini ayırmağın üsulu ondan ibarətdir ki, Past Simple sualında köməkçi did, Present Perfect sualında have/has olur.

Bitməmiş dövr, when sualı və təfərrüata keçid

İndi iki daha incə, amma çox işlənən hala baxaq. Onlara fikir verməsən, bildiyin qaydaların ortasında ilişib qalarsan.

Birinci hal: bitməmiş dövr. Today, this week, this month, this year kimi sözlər, danışdığımız an həmin dövrün hələ içindədirsə, Present Perfect çağırır. I have drunk three coffees today (bu gün hələ bitməyib, daha içə bilərəm). Amma dövr bitibsə, məsələn axşam gəlib və sən "bu gün"ü artıq keçmiş kimi danışırsansa, və ya yesterday deyirsənsə, Past Simple lazımdır: I drank three coffees yesterday. Eyni söz kimi görünən today bəzən tək başına yetərli deyil, əsas olan dövrün bitib-bitməməsidir.

İkinci hal: when sualı. When dəqiq vaxt soruşur, deməli cavab dəqiq vaxt olacaq. Ona görə sual həmişə Past Simple-dadır: When did you buy this bag? və heç vaxt When have you bought…? Burada sual sözlərinin necə qurulduğunu xatırlamaq faydalıdır: sual sözü + köməkçi + mübtəda + fel. Köməkçi did olduqda sonrakı fel ilkin formada qalır (did you buy, did you bought yox).

Bunu belə təsəvvür et. Have you ever been to Shusha? sualı sənin bütün həyatını nəzərdən keçirir və vaxt soruşmur. Cavab "bəli" olarsa, söhbət davam edir və yeni suallar verilir: When did you go? Who did you go with? Did you like it? Bu suallar artıq konkret səfər haqqındadır, buna görə hamısı Past Simple-dadır. Yəni bir mövzu ilə söhbət iki zamanın arasında rahat gedib-gəlir.

Bir qeyd də əlavə edək. Amerika ingiliscəsində danışanlar bəzən xəbər üçün Past Simple işlədirlər: Did you eat yet? əvəzinə Have you eaten yet? demək əvəzinə. Britaniya ingiliscəsi və imtahan standartları isə bu fərqi qoruyur. Öyrənən kimi sənə də məsləhət: imtahan və rəsmi yazı üçün klassik qaydaya sadiq qal.

Müddət: bitib yoxsa hələ davam edir

Dördüncü və ən incə hissə müddətdir. Eyni müddət ifadəsi iki zamanla işlənə bilər, ancaq mənası tam fərqli olur. Fərqi bir sual müəyyən edir: bu vəziyyət indi də davam edirmi?

Bu fərq Azərbaycan dilində daha açıq görünür, çünki biz iki ayrı şəkilçidən istifadə edirik: "yaşayıram" ilə "yaşadım". Ancaq ingilis dilində "on ildir yaşayıram" ifadəsi indiki zamanla deyil, Present Perfect ilə verilir. Dərs 21-də buna toxunmuşduq: I live here for ten years səhvdir. İndi tamamlayırıq: əgər vəziyyət bitibsə, Past Simple işlədirsən.

Üç yoxlama siqnalı faydalıdır:

• "hələ də" sözünü cümləyə əlavə edə bilirsənsə, Present Perfect: I have worked here for three years (hələ də işləyirəm).
• "keçmişdə, amma indi yox" mənası varsa, Past Simple: I worked there for three years (indi işləmirəm).
• başlanğıc və son tarix (from 2010 to 2015) verilibsə, dövr bağlanıb və yalnız Past Simple olur: I lived there from 2010 to 2015.

Sual formasında da eyni məntiq var. How long have you worked here? (Burada nə qədərdir işləyirsən? İndi də işləyirsən.) How long did you work there? (Orada nə qədər işlədin? Artıq işləmirsən.) Bu iki sualı eşitdiyin an qarşı tərəfin işinin davam edib-etmədiyini də bilirsən.

Bu mövzunun davamı gələn dərsdə var: bəzən "indi də davam edir" mənasını daha güclü vermək üçün tam fərqli bir zaman (Present Perfect Continuous) işlədilir. Orada I have been working here for three years kimi cümlələrlə tanış olacaqsan və hansı hallarda onun daha yaxşı seçim olduğunu göstərəcəyik.

Canlı dialoq: müsahibə söhbəti

Qaydanın real söhbətdə necə səsləndiyinə baxaq. Ağdaşda səyahət agentliyində yeni işçi müsahibəsi gedir. Müşfiq agentliyin rəhbəridir, Zəminə isə işə müraciət edən namizəddir. Hər cavabda zamanın nə vaxt dəyişdiyini izlə: bir yerdə təcrübə və nəticə, başqa yerdə konkret hadisə:

• Müşfiq: Have you worked in tourism before? (Əvvəl turizm sahəsində işləmisən?)
• Zəminə: Yes, I have. I worked at a hotel in Sheki for two years. (Bəli. Şəkidə bir oteldə iki il işlədim.)
• Müşfiq: When did you leave? (Nə vaxt ayrıldın?)
• Zəminə: I left in 2023. Since then, I have worked as a guide. (2023-də ayrıldım. O vaxtdan tur rəhbəri kimi işləyirəm.)
• Müşfiq: Interesting. How many groups have you led so far? (Maraqlıdır. Bu günə qədər neçə qrupa rəhbərlik etmisən?)
• Zəminə: About thirty. Last month, I took a group of tourists to Gabala. (Təxminən otuz. Keçən ay bir qrup turisti Qəbələyə apardım.)
• Müşfiq: Have you ever had a difficult customer? (Heç çətin müştərin olub?)
• Zəminə: Yes, once. He lost his passport on the first day, but we found it in the bus. (Bəli, bir dəfə. İlk gün pasportunu itirdi, amma onu avtobusda tapdıq.)
• Müşfiq: Good. Have you read our brochure yet? (Yaxşı. Broşürümüzü oxumusan?)
• Zəminə: I haven't finished it yet, but I read the first pages yesterday. (Hələ bitirməmişəm, amma dünən ilk səhifələri oxudum.)

Dialoqun mexanizmi aydın görünür: Have you worked…? (təcrübə sualı) ardınca I worked… When did you leave? I left… (təfərrüat). Since then, I have worked hələ də davam edən iş yerini göstərir. So far və ever isə Present Perfect-i çağırır, last month və yesterday isə Past Simple-ı. Dialoqu rollarla ucadan oxu, sonra Zəminənin cavablarını öz iş təcrübənlə əvəz et.

Gündəlik danışıqda hər iki zamanın hazır qalıpları da lazımdır:

• It's the first time I have… Bu birinci dəfədir ki, mən… (It's the first time I have flown.)
• I have never seen it before. Bunu əvvəl heç görməmişdim.
• What did you do last weekend? Keçən həftə sonu nə etdin?
• Have you eaten yet? Yemisən hələ?
• I didn't sleep well last night. Dünən gecə yaxşı yatmadım.
• I haven't slept well this week. Bu həftə yaxşı yatmamışam.

Azərbaycanlıların bu iki zamanla ən çox etdiyi 6 səhv

Səhvlərin ən çoxu ana dilimizdən gəlir, çünki bizdə hər iki hal üçün oxşar şəkilçilər var. Hər bir səhvi bir dəfə görmək yetərlidir:

Dördüncü səhvə fikir ver: orada cümlə qrammatik cəhətdən səhv deyil, mənaca səhvdir. I lived here since 2015 deyəndə qarşı tərəf eşidir: "indi yaşamıram, amma since sözü isə indiyə qədər deyir". Bu iki mesaj bir-birinə zidd gəlir. Altıncı səhv Dərs 12-dəki Did you went səhvinin bir variantıdır: köməkçi zamanı artıq göstərib, əsas fel ilkin formada qalır.

Başqa tipik səhvləri azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsində də görə bilərsən. Orada təkcə qrammatika deyil, söz seçimi səhvləri də göstərilib.

Ev tapşırığı: öz həyatını iki zamanla danış

Testdən əvvəl bu iki zamanı öz həyatında işlət. Dəftərə və ya telefonuna 8 cümlə yaz. Hər cütdə birinci cümlə Present Perfect ilə, ikinci cümlə Past Simple ilə təfərrüat olsun:

1. Səyahət: I have been to Quba. I went there last summer with my family.
2. Yemək: I have tried khinkali. I ate it in Tbilisi two years ago.
3. Film: I have seen that film twice. I watched it first in 2022.
4. Dil öyrənmək: I have studied English for a year. I started in September.

Hər cümləni yazandan sonra iki sualı yoxla: "dəqiq vaxt demişəmmi?" (varsa, Past Simple) və "bu indi ilə bağlıdırmı?" (varsa və vaxt yoxdursa, Present Perfect). Bu iki yoxlama bir neçə günə vərdişə çevriləcək.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Hər cavabın altında izah var, səhv etsən "Yenidən et" düyməsi ilə təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Present Perfect ilə Past Simple fərqini indi bilirsən: dəqiq vaxt varsa Past Simple, nəticə və təcrübə indi ilə bağlıdırsa Present Perfect. Növbəti dərs Present Perfect Continuous haqqındadır: I have been working here for three years, She has been waiting since morning. Orada "hələ də davam edir" mənası daha da güclənir və How long have you been…? sualını tam öyrənəcəksən. Bu dərsdəki 4-cü hissədə for və since ilə işlətdiyin müddət cümlələrinə orada geri qayıdacağıq.

Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin British Grammar bölməsi yaxşı əlavə mənbədir (orada Present Perfect və Past Simple müqayisəsinə bax). Dərsləri müəllimlə keçmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsinə bax və ya ingilis dili repetitorları tap.

Tez-tez verilən suallar