Past Perfect
Keçdiyin dərslər: 0 / 46
Bu, kursun 24-cü dərsidir. Əvvəlki dərsdə Present Perfect Continuous ilə I have been working here for three years kimi cümlələr qurmağı öyrəndin və sonda sənə bir söz vermişdik: have/has köməkçisinin keçmiş forması olan had ilə iki keçmiş hadisənin sırasını göstərməyi öyrədəcəyik. Bu dərs məhz buna həsr olunub. Dərs Past Perfect haqqındadır: When I arrived, she had already left (Mən çatanda o artıq getmişdi).
Üç şeyi əvvəlki dərslərdən bilməlisən: felin üçüncü formasını (go → went → gone), have/has köməkçisinin necə işlədiyini və Past Simple-ı. Hamısını Present Perfect dərsində görmüşük. Bu dərsdə yeni heç bir forma əzbərləmək lazım deyil: yalnız have/has yerinə had yazırıq. Çətin olan forma deyil, nə vaxt işlətməkdir və dərsin əsas hissəsi də buradadır.
Past Perfect nədir və forması necədir
Azərbaycan dilində keçmişin keçmişini bildirən xüsusi şəkilçi var: -mışdı/-mişdi. Mən gələndə o getmişdi. Burada iki keçmiş an var: mənim gəlməyim və onun getməsi. Getmək daha əvvəl olub və biz bunu "-mişdi" ilə göstəririk. İngilis dili bunun üçün ayrıca zaman işlədir: Past Perfect. Adı da ona görədir: "perfect" burada "tamamlanmış" deməkdir, yəni başqa bir keçmiş andan əvvəl tamamlanmış iş.
Forma çox sadədir:
Burada iki yaxşı xəbər var. Birincisi, had bütün şəxslər üçün eynidir: I had, you had, he had, she had, it had, we had, they had. Present Perfect-dəki have/has seçimi (Dərs 3-dən tanış olan he/she/it qaydası) burada yoxdur. İkincisi, üçüncü formaları artıq bilirsən: qaydalı fellərdə -ed (worked, locked, finished), qaydasızlarda isə Dərs 21-də gördüyümüz formalar: gone, seen, eaten, written, taken, bought, made, found, lost, met.
Danışıqda had adətən 'd kimi qısaldılır: I'd finished, she'd left, we'd eaten. Diqqət et: 'd həm də would deməkdir (I'd like tea). Fərqi sonrakı sözə baxıb ayırırsan. 'd + üçüncü forma olanda bu, had-dir: I'd finished. Yazıda və imtahanda isə tam had yazmaq daha təhlükəsizdir.
Gəl indi birinci məşqi edək. Hər sualda düzgün had + üçüncü forma birləşməsini seç və ya yaz.
Fəridə ___ the tickets before we arrived.
- had bought
- has bought
- had buy
Past Perfect had + üçüncü forma ilə qurulur. buy qaydasızdır, üçüncü forma bought-dur: had bought. Hamı üçün had eynidir, has burada işlənmir.
They ___ already left when I called.
- had
- have
- has
Keçmişdəki bir andan əvvəl bitən iş üçün köməkçi had-dir. have/has Present Perfect-in köməkçisidir (Dərs 21), burada isə hadisə keçmişdədir.
Nurəddin had ___ the door before the guests came. (lock)
had-dən sonra üçüncü forma gəlir. lock qaydalıdır, yəni -ed: had locked.
I ___ never seen snow before I went to Shahdag. (köməkçi)
I ilə də köməkçi had-dir. Danışıqda I'd never seen snow deyilir.
Hansı cümlə düzgündür?
- She had written the letter.
- She had wrote the letter.
- She had writing the letter.
write felinin üçüncü forması written-dir (Dərs 21). wrote ikinci formadır, had-dən sonra olmaz.
We had ___ breakfast when the taxi arrived. (eat)
eat → ate → eaten. had-dən sonra üçüncü forma: had eaten.
Əsas fikir: hansı hadisə əvvəl olub?
İndi ən vacib hissə. Past Perfect-i tək cümlədə heç vaxt işlətmirik: ona həmişə ikinci bir keçmiş an lazımdır. Biri Past Simple ilə deyilir (nöqtə, "baxış anı"), digəri Past Perfect ilə (ondan əvvəl olan iş). Bu iki cümləyə bax:
- When I arrived, the lesson had started. (Mən gələndə dərs artıq başlamışdı.) Dərs əvvəl başlayıb, mən sonra gəlmişəm.
- When I arrived, the lesson started. (Mən gələndə dərs başladı.) Mən gəldim və dərs elə həmin an başladı.
İki cümlə arasındakı yeganə fərq had sözüdür, amma məna tamam dəyişir: birində gecikmişəm, digərində vaxtında gəlmişəm. Ona görə Past Perfect "nəyin əvvəl olduğunu" aydın göstərir. Özünə bu sualı ver: "Mən hansı keçmiş andan danışıram və ondan əvvəl nə olub?" Cavab "ondan əvvəl olub" sözləri ilə başlayırsa, Past Perfect lazımdır.
Eyni fikri başqa nümunələrlə görək:
- Vüsalə was sad because she had lost her phone. (Vüsalə kədərli idi, çünki telefonunu itirmişdi.) Kədər keçmişdədir, itirmək ondan əvvəl olub.
- We had already eaten when the guests arrived. (Qonaqlar gələndə biz artıq yemək yemişdik.)
- Nurəddin had locked the door, so nobody could get in. (Nurəddin qapını bağlamışdı, ona görə heç kim içəri girə bilmirdi.)
İndi bir tələyə diqqət et. Hadisələri baş verdikləri sırayla danışanda Past Perfect lazım deyil. I woke up, took a shower and left home cümləsində üç iş ardıcıl gəlir və hamısı Past Simple-dadır (Dərs 12-dəki kimi). Past Perfect yalnız hekayədə geriyə qayıdanda işlənir: "Qapıya çatdım. Açarı unutmuşdum." Hekayə irəli gedir, bir anlıq isə daha əvvəlki bir işə baxırıq. Bu geriyə baxışı ingiliscə "flashback" adlandırırlar.
Əgər Past Simple dərsini xatırlayırsansa, orada "keçmiş yalnız bir yerdə göstərilir" qaydasını görmüşdün: didn't went deyilmir. Burada isə yeni qayda: keçmiş artıq iki mərtəbəlidir. Üst mərtəbə (baxış anı) Past Simple, alt mərtəbə (daha əvvəl) Past Perfect.
When I arrived at the station, the train had left. Hansı əvvəl olub?
- Qatar getdi, sonra mən gəldim
- Mən gəldim, sonra qatar getdi
- Eyni vaxtda
had left daha əvvəl olan hadisədir. Past Perfect hansı işin ilk baş verdiyini göstərir: qatar getmişdi, mən sonra gəldim.
When I arrived at the station, the train left. Hansı əvvəl olub?
- Mən gəldim, sonra qatar getdi
- Qatar getdi, sonra mən gəldim
- Bilmək olmaz
İki cümlə də Past Simple-dadır, ona görə hadisələr söylənən sırayla baş verib: əvvəl mən gəldim, sonra qatar yola düşdü. Fərq bir had sözündədir.
Vüsalə was sad because she ___ her phone.
- had lost
- lost
- has lost
Kədərli idi (keçmiş), telefonu isə ondan əvvəl itirmişdi. Daha əvvəlki iş Past Perfect-də olur: had lost.
When we got home, the children ___ already gone to bed. (köməkçi)
Evə çatmaq keçmişdə bir andır. Uşaqların yatması ondan əvvəl olub: had gone.
I woke up, washed my face and had breakfast. Burada Past Perfect lazımdırmı?
- Xeyr, hadisələr ardıcıldır və hamısı Past Simple-dadır
- Bəli, hər fel had ilə olmalıdır
- Yalnız sonuncu fel
Ardıcıl hadisələri sırayla danışanda Past Perfect lazım deyil, hamısı Past Simple-da olur. Past Perfect yalnız sıranın pozulduğu yerdə (əvvəlki işə geri dönəndə) lazımdır.
He didn't answer because he ___ seen my message. (inkar, qısa)
İnkar: had + not = hadn't. He hadn't seen my message: mesajı görməmişdi, ona görə cavab vermədi.
Siqnal sözləri: already, just, never, before, by the time, after
Bəzi sözlər Past Perfect-i "çağırır". Onları tanıyanda zamanı seçmək asanlaşır. Bu sözlərin çoxu Present Perfect-dən tanışdır (Dərs 21 və 22), yalnız indi hadisələr keçmişdədir.
Bu sözlərin yeri Present Perfect-dəki kimidir: already, just, never, ever köməkçi had ilə əsas fel arasında dayanır. yet isə adətən cümlənin sonuna gəlir. before da çox vaxt sonda olur: I had been there before.
İki söz xüsusi izahı tələb edir. By the time ("...dığı vaxta qədər", "...dıqda artıq") ən güclü siqnaldır: o, həmişə "bu andan əvvəl artıq bitmişdi" mənası verir. By the time he called, I had gone to sleep. (O zəng edəndə mən artıq yatmışdım.) After və before sıranı özləri göstərir, ona görə burada Past Perfect məcburi deyil: After she ate, she went out da, After she had eaten, she went out də düzgündür. İkinci variant sıranı bir az daha aydın göstərir, bəzən isə imtahan suallarında məhz bu seçilir.
Əgər ingilis dilindəki zamanları ardıcıl çalışırsansa və hansı vaxt sözünün hansı zamanı çağırdığını daha tez oturtmaq istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində zamanlar üzrə bütün dərsləri bir yerdə görə bilərsən.
By the time we reached the cinema, the film ___.
- had started
- started
- has started
By the time (biz çatanda artıq) ifadəsi daha əvvəl bitmiş işi çağırır: film biz çatmamışdan başlamışdı. had started.
Ruslan ___ never flown before that trip.
- had
- has
- did
never ilə köməkçi had-dir: had never flown. Həmin səfərə qədər heç uçmamışdı. Present Perfect-dəki has never flown isə indiyədək deməkdir.
I had ___ finished my homework when the lesson began. (just)
just (indicə) köməkçi ilə üçüncü forma arasında dayanır: had just finished.
She ___ the dishes after she had cooked dinner.
- washed
- had washed
- has washed
after ilə hadisələr sırayla gedəndə əsas cümlə Past Simple ola bilər: She washed the dishes after she had cooked dinner. Əvvəlki iş (bişirmək) had ilə gələ bilər, amma after sıranı özü göstərir.
Had you ever been to Quba ___ last summer? (before)
before (...dən əvvəl) keçmiş andan əvvəlki təcrübəni göstərir: Had you ever been to Quba before last summer?
The coffee was cold. I ___ it for an hour.
- had left
- left
- have left
Qəhvə soyuq olub (bir keçmiş an) və səbəb əvvəl olmuş işdir: bir saat əvvəl qoyub getmişdi. had left.
İnkar, sual, qısa cavab və Present Perfect ilə fərq
Past Perfect-in inkar və sual qaydası Present Perfect-dən tanışdır, çünki had özü köməkçidir. do/does/did burada lazım deyil. Bunu Dərs 3-dən bəri bilirsən: köməkçi varsa, başqa köməkçi gəlmir.
- İnkar: had + not = hadn't. She hadn't eaten. (O yemək yeməmişdi.)
- Sual: Had + mübtəda + üçüncü forma. Had you finished? (Bitirmişdin?)
- Sual sözü ilə: sual sözü ən əvvəldə, sonra had. What had you done before the exam? (İmtahandan əvvəl nə etmişdin?)
- Qısa cavab: yalnız köməkçi. Yes, I had. / No, she hadn't. Müsbət qısa cavabda qısaltma yoxdur (Yes, I'd yazılmır). Bu qaydanı Dərs 1-dən bilirsən.
İndi Present Perfect ilə fərqə baxaq. I have lost my key cümləsində açar indi yoxdur: keçmiş hadisənin nəticəsi indi görünür. I had lost my key eyni fikri bir keçmiş ana daşıyır: I couldn't get in because I had lost my key (İçəri girə bilmirdim, çünki açarı itirmişdim). Yəni Past Perfect, Present Perfect-in "keçmişdəki versiyasıdır": indi əvəzinə o zaman, indiyədək əvəzinə o ana qədər.
- I have lost my key. I can't get in. (İndi içəri girə bilmirəm.)
- She has already left. (İndi artıq burada deyil.)
- I had lost my key. I couldn't get in. (O zaman içəri girə bilmirdim.)
- She had already left when I came. (Mən gələndə artıq getmişdi.)
Qısa yoxlama: cümlədə indi baxış nöqtəsidirsə, Present Perfect (Dərs 21-23). Baxış nöqtəsi keçmişdədirsə (when I arrived, by the time, that day), Past Perfect. Past Perfect-in "uzunmüddətli" variantı da var (had been working), amma bu, indilik kifayət qədər ayrıca mövzudur və B2 səviyyəsində rastlaşacaqsan. Burada əsas diqqət sadə Past Perfect-dədir.
Bir də bu zamanı sonrakı mövzular üçün yadda saxla: üçüncü şərt cümləsi (If I had known, I would have come) və dolayı nitq (She said she had finished) məhz Past Perfect üzərində qurulur. Onlar sonrakı dərslərdədir, ona görə bu forma bu qədər vacibdir.
Hansı sual düzgündür?
- Had you finished the report?
- Did you had finished the report?
- Have you finished the report yesterday?
Sualda had mübtədadan əvvələ keçir. Did ilə had birləşmir, çünki had özü köməkçidir.
Had she called you? No, she ___.
Qısa cavab yalnız köməkçini təkrar edir: No, she hadn't. Əsas fel qısa cavaba daxil olmur.
Had they arrived? Yes, ___.
- they had
- they'd
- they have
Müsbət qısa cavabda qısaltma işlənmir: Yes, they had. Yes, they'd yazılmaz. have isə fərqli zamandır.
What ___ you done before the exam? (köməkçi)
Sual sözündən sonra köməkçi: What had you done before the exam?
Hansı cümlə mənaca düzgündür? Mən çatanda Ayla artıq gedibmiş.
- When I arrived, Ayla had gone.
- When I arrived, Ayla has gone.
- When I arrived, Ayla had go.
Çatmaq keçmiş andır, getmək ondan əvvəldir: had gone. has gone indi ilə bağlı Present Perfect-dir, had go isə üçüncü forma deyil.
Present Perfect ilə Past Perfect fərqi: I have lost my key. ↔ I had lost my key (and I couldn't get in). Past Perfect niyə?
- Hekayə keçmişdədir, itirmək ondan əvvəl olub
- Açar hələ də itikdir
- Dəqiq vaxt deyilib
have lost indi ilə bağlıdır (açar indi yoxdur). had lost eyni fikri keçmişə daşıyır: o zaman, həmin andan əvvəl itirmişdi.
Canlı dialoq: gec çatdıq
Qaydanı real söhbətdə dinləyək. Aşağıdakı dialoqda Nurəddin və Fəridə Ağsuda tələbə konsertinə gecikib. Hər had + üçüncü forma birləşməsini tap və özünə de: bu iş hansı keçmiş andan əvvəl olub?
- Fəridə: Oh no! The concert has started! (Ah, yox! Konsert başlayıb!)
- Nurəddin: I'm sorry. When I left home, I realised I'd forgotten the tickets. (Üzr istəyirəm. Evdən çıxanda biletləri unutduğumu başa düşdüm.)
- Fəridə: So you went back? (Yəni geri qayıtdın?)
- Nurəddin: Yes. But when I got back to the house, the door had closed behind me, and I hadn't taken my key! (Bəli. Amma evə çatanda qapı arxamca bağlanmışdı və açarı götürməmişdim!)
- Fəridə: Oh dear. How did you get in? (Aman Allah. Necə içəri girdin?)
- Nurəddin: My sister had come home early, luckily. She opened the door. (Xoşbəxtlikdən bacım erkən qayıtmışdı. O açdı.)
- Fəridə: By the time we get there, the first song will be over. (Biz çatana qədər birinci mahnı bitəcək.)
- Nurəddin: Don't worry. Had you ever been to a student concert here before? They always start late. (Narahat olma. Burada əvvəllər tələbə konsertinə getmişdin? Həmişə gec başlayır.)
- Fəridə: Yes, I had, last spring. You're right! (Bəli, ötən yazda. Haqlısan!)
Dialoqda üç Past Perfect cümləsi və bir sual var: I'd forgotten, hadn't taken, had come və Had you ever been...? Gördüyün kimi, had danışıqda 'd kimi qısalır, inkarda isə hadn't olur. İlk söz realised və left Past Simple-dadır: bu, "baxış anı"dır. Dialoqu ucadan oxu, sonra Nurəddinin yerinə öz başına gələn bir gecikməni danış: When I arrived, the shop had already closed.
Gündəlik danışıqda Past Perfect-in bir neçə hazır qalıbı da tez-tez eşidilir:
- I had no idea. Heç xəbərim yox idi.
- I'd never thought of that. Bunu heç ağlıma gətirməmişdim.
- It had already happened. Artıq baş vermişdi.
- He had just left. O indicə çıxmışdı.
Azərbaycanlıların Past Perfect ilə ən çox etdiyi 6 səhv
Bu səhvlərin çoxu üçüncü formanı unutmaqdan və "keçmişin keçmişi"ni ana dili ilə eyni şəkildə düşünməkdən gəlir. Onları bir dəfə görmək kifayətdir:
Dördüncü səhv xüsusilə fərqlidir: o, qrammatik cəhətdən düzdür, amma mənanı dəyişir. Azərbaycanca "gələndə getdi" və "gələndə getmişdi" fərqli şeylər olduğu kimi, ingiliscədə də left ilə had left fərqli mənalar verir. Altıncı səhv isə əksinədir: Past Perfect-i haqsız yerə hər feldə işlətmək. Qayda sadədir: yalnız geriyə, əvvəlki işə baxanda lazımdır.
Bu səhvləri düzgün söyləyə bilmək üçün qaydasız fellərin formalarını da xatırlamaq lazımdır. Daha geniş nümunələr üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsinə də baxa bilərsən.
Ev tapşırığı: bir gecikmə hekayəsi
Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. İngilis dilində son vaxtlar başına gələn bir gecikmə, itirilmiş əşya və ya qaçırılmış fürsət haqqında 6 cümlə yaz. Hər cümlədə iki keçmiş hadisə olsun: biri Past Simple, digəri Past Perfect. Plan:
- Hadisənin anı (Past Simple): When I arrived at the bus stop, ...
- Daha əvvəlki iş: ... the bus had already left.
- Səbəb: I was angry because I had forgotten my phone.
- İnkar: I hadn't looked at the timetable.
- Bir sual: Had you ever missed a bus before?
- Qısa cavab: Yes, I had. / No, I hadn't.
Yazdıqlarını ucadan oxu. Hər cümlədə özündən soruş: "Bu iki işdən hansı əvvəl olub?" Əvvəl olan iş had + üçüncü formada olmalıdır.
Yekun test
Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır və növbəti dərsin düyməsi yaşıl rəngə boyanacaq. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.
When Fəridə arrived, the concert ___.
- had already started
- already starts
- has already started
Gəlmək keçmişdəki andır, konsert isə ondan əvvəl başlayıb. had already started.
Hansı forma düzgündür? Nurəddin ___ his keys.
- had lost
- had lose
- had losing
had + üçüncü forma: lose → lost → lost, yəni had lost.
I couldn't open the door because I ___ left my key at work. (köməkçi)
Açarı işdə qoymaq qapını açmağa cəhddən əvvəl olub: had left.
Past Perfect-in inkarı necədir?
- hadn't + üçüncü forma
- didn't + üçüncü forma
- hasn't + üçüncü forma
İnkar had + not = hadn't ilə qurulur: She hadn't eaten.
Hansı cümlə səhvdir?
- Had you went to school?
- Had you gone to school?
- Had you finished school?
go felinin üçüncü forması gone-dur. went ikinci formadır, had-dən sonra olmaz.
By the time we arrived, they ___ eaten everything. (köməkçi)
By the time daha əvvəl bitmiş işi çağırır: they had eaten.
I got up, took a shower and left home. Hansı variant düzgündür?
- Hamısı Past Simple-da qalır
- Hamısı Past Perfect-dədir
- Yalnız birincisi Past Perfect-dədir
Hadisələr sırayla gedəndə hamısı Past Simple-da olur. Past Perfect yalnız əvvəlki işə geri qayıdanda lazımdır.
Had he called? No, ___.
- he hadn't
- he didn't
- he hasn't
Qısa cavab sualın köməkçisini təkrar edir: Had he...? No, he hadn't.
She was tired because she ___ slept well for days. (inkar, qısa)
Yuxusuzluq yorğunluqdan əvvəl olub: she hadn't slept well.
Hansı cümlədə Past Perfect lazımdır?
- When the bus came, we had already waited for an hour.
- Yesterday I went to Quba.
- I live in Ağsu now.
İki keçmiş andan biri digərindən əvvəl olubsa və bunu göstərmək istəyiriksə, Past Perfect işlənir. Digər iki cümlədə yalnız bir keçmiş an və indiki zaman var.
Dialoqdakı Had you ever eaten plov before? sualına düzgün cavab hansıdır?
- Yes, I had.
- Yes, I'd.
- Yes, I have been.
Qısa cavab köməkçini təkrar edir və müsbətdə qısaltma olmur: Yes, I had.
Mən çatanda dərs başlamışdı. When I arrived, the lesson had already ___. (begin)
begin → began → begun. had-dən sonra üçüncü forma: had begun.
Növbəti addım
Past Perfect keçmişin "dərinliyini" göstərir. Növbəti dərsdə used to ilə keçmiş vərdişlərə keçəcəyik: I used to play chess every day (Mən əvvəllər hər gün şahmat oynayırdım). Orada da keçmişdən danışırıq, amma bu dəfə iki hadisənin sırası yox, artıq dayanmış vərdiş maraqlıdır.
Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin Past Perfect haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir. Əgər zamanları müəllimlə birlikdə, öz səhvlərini düzəldə-düzəldə öyrənmək istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və ya kiçik qrupda dərslərə qoşul.