Must və Have to ingilis dilində: məcburiyyət bildirmək

Keçən dərsdə can və could ilə bacarığı öyrəndik və sonda söz verdik: növbəti dərsdə must və have to ilə məcburiyyəti göstərəcəyik. Bu gün həmin vədi yerinə yetiririk. I must go, You have to wear a helmet, You don't have to come kimi cümlələr xəbərdarlıq lövhələrində, iş yerində, məktəbdə və ailədə hər gün qarşımıza çıxır. "Mütləq etməlisən", "etmək lazımdır", "etmək olmaz", "etməyə ehtiyac yoxdur" fikirlərini düzgün ayırmaq üçün bu dərs lazımdır.

Bu dərsin ən maraqlı hissəsi bir tələdir: mustn't ilə don't have to Azərbaycan dilinə tərcümədə bir-birinə yaxın görünür, amma mənaları tamamilə fərqlidir. Biri "etmək qadağandır", digəri "etməyə ehtiyac yoxdur" deyir. Bunu qarışdırsan, qonağına "gəlmə" demiş olarsan, halbuki "gəlməyə də bilərsən" demək istəyirdin. Hər hissədən sonra məşq qoyduq, sonda isə 12 suallıq test gözləyir.

Must: mütləq etməlisən

Azərbaycan dilində məcburiyyəti -malı/-məli şəkilçisi ilə deyirik: getməliyəm, yazmalısan, bilməlidir. İngilis dilində bu işi ayrıca söz görür: must. Onu əsas felin önünə qoyursan, hamısı budur:

Must can ilə eyni ailədəndir: bu da modal köməkçi feldir və eyni üç xüsusiyyəti var:

• Hamı üçün eyni forma. I must, you must, he must, she must, we must, they must. He musts deyə söz yoxdur. Present Simple dərsindəki -s qaydası must-a aid deyil.
• Must-dan sonra fel ilkin formada gəlir. She must finish, She must finishes yox.
• Arada to yoxdur. I must to go səhvdir. Düzgün: I must go.

Sual də can qaydasındadır: köməkçi mübtədadan əvvələ keçir və do/does lazım deyil. You must go → Must you go? Must I show my passport? (Pasportumu göstərməliyəm?) Qısa cavab: Yes, you must. və ya No, you needn't. Əslində gündəlik danışıqda Must I...? bir qədər rəsmi səslənir. İnsanlar çox vaxt sualı Do I have to...? ilə qurur. Onun haqqında növbəti bölmədə danışacağıq.

Nümunələr tərcümə ilə:

• You must stop at a red light. Qırmızı işıqda dayanmalısan. (Qayda.)
• Students must bring their ID cards. Tələbələr şəxsiyyət vəsiqəsini gətirməlidir.
• I must buy bread on my way home. Evə gedərkən çörək almalıyam. (Özümün qərarım.)
• We must hurry, the film starts in ten minutes. Tələsməliyik, film on dəqiqəyə başlayır.
• You mustn't tell anyone about the party. Ziyafət haqqında heç kimə deməməlisən. (Sirrdir.)

Bir də must-un ikinci mənası var: yəqin ki, əminəm. He must be tired = O, yəqin yorulub. Burada heç kimə heç nə əmr olunmur, danışan sadəcə nəticə çıxarır. İndi bunu qeyd edirik ki, rastlaşanda təəccüblənməyəsən. Bu dərsin məşqlərində must yalnız məcburiyyət mənasındadır.

Have to: adi fel kimi məcburiyyət

İndi must-un qardaşı olan have to-ya baxaq. Mənası demək olar ki, eynidir: məcburam, lazımdır. Amma quruluşu tamamilə fərqlidir: have to adi fel kimi qurulur. Yəni Present Simple dərsindəki do/does qaydası burada işləyir:

Bunu be felindən ayırmaq vacibdir: I am have to deyə bir şey yoxdur. Have to yalnız have (və ya has) hissəsini dəyişir, to həmişə yerindədir. Sualda və inkarda do/does gələndə have artıq ilkin formada qalır: Does she have to go?, She doesn't have to go. Eyni qaydanı sual sözləri dərsində də görmüşdük: zamanı yalnız köməkçi göstərir, əsas fel ilkin forma saxlayır. Sual sözü ilə də rahat qurulur: What time do you have to start? (Saat neçədə başlamalısan?), Why does he have to leave? (Niyə getməlidir?).

Qısa cavablar sualdakı köməkçini təkrar edir:

• Do you have to wear a uniform? Yes, I do. / No, I don't.
• Does he have to pay? Yes, he does. / No, he doesn't.

Cavabda Yes, I have to də deyilə bilər, amma ən sadə yol köməkçini təkrar etməkdir. No, I mustn't kimi cavab burada səhvdir, çünki sualda do var, must yox.

Nümunələr tərcümə ilə:

• I have to take two buses to work. İşə getmək üçün iki avtobusa minməliyəm.
• My sister has to study for the exam. Bacım imtahana hazırlaşmalıdır.
• Do we have to pay in cash? Nağd ödəməliyik?
• You don't have to translate every word. Hər sözü tərcümə etməyə ehtiyac yoxdur.
• Does your son have to wear a tie at school? Oğlun məktəbdə qalstuk taxmalıdır?

Mustn't ilə don't have to: ən vacib fərq

Dərsin ən çaşdırıcı yerinə gəldik. Müsbət cümlədə must və have to demək olar ki, eynidir: You must wear a helmet ≈ You have to wear a helmet. Ancaq inkarda yollar ayrılır:

Ən yaxşı yoxlama sualı budur: "Bunu etməyə icazə var?" Əgər cavab "xeyr, qadağandır" olarsa, mustn't. Əgər cavab "bəli, amma məcbur deyilsən" olarsa, don't have to. Bir nümunə: muzeydə yazılıb You mustn't take photos. Şəkil çəkmək olmaz. Başqa muzeydə yazılıb You don't have to buy a ticket on Sundays. Bazar günləri bilet almaq lazım deyil, yəni pulsuzdur, istəsən də alma.

İndi iki cümləni yan-yana qoyaq:

• You mustn't come early. Tez gəlmə, olmaz. (Qapı açıq olmaz, gəlməyin yasaqdır.)
• You don't have to come early. Tez gəlməyə ehtiyac yoxdur. (İstəsən gələ bilərsən, amma lazım deyil.)

Bu iki cümlə dostuna deyiləndə fərqli təsir yaradır. Birincisi onu incidə bilər, ikincisi isə rahatlaşdırır. Azərbaycanlılar çox vaxt mustn't deməyi düşünüb don't have to deyir və ya əksinə. Səbəb sadədir: "etməməlisən" və "etmək lazım deyil" bizdə də yaxın səslənir. İngilis dilində isə bu iki cümlə bir-birinin əksidir.

Müsbətdə isə bu problem yoxdur. Must və have to eyni məna verir, buna görə ikisi arasında seçim sərbəstdir. İnkarda hansı mənanı demək istədiyini bil, sonra formanı seç. Bir də unutma ki, don't have to do/does ilə işləyir (She doesn't have to...), mustn't isə yox: She mustn't..., heç vaxt She doesn't must.

Keçmiş zaman: had to və I've got to

Must-un bir çatışmazlığı var: keçmiş forması yoxdur. Musted deyə söz yoxdur. Keçmişdəki məcburiyyət üçün həmişə had to işlədilir. Past Simple dərsində have-in keçmiş formasını (had) öyrənmişdik, burada həmin qayda işləyir. Had to bütün şəxslər üçün eynidir:

Burada da Past Simple qaydası işləyir: inkar və sualda did gəlir, have isə ilkin formada qalır. Did you had to wait səhvdir, çünki keçmiş artıq did-dədir. Qısa cavab: Yes, I did. / No, I didn't.

Nümunələr:

• Yesterday I had to wait for an hour at the bank. Dünən bankda bir saat gözləməli oldum.
• We didn't have to pay for the parking. Parkinqə pul verməyə ehtiyac qalmadı.
• Did you have to sign anything? Nəsə imzalamalı oldun?
• My grandfather had to walk five kilometres to school. Babam məktəbə beş kilometr piyada getməli olurdu.

Gələcək haqqında da bir sözlə: will have to (I will have to wake up early tomorrow) deyilir, yəni sabah məcburiyyət üçün have to-nun qarşısına will qoyulur. Will-in özünü 18-ci dərsdə öyrənəcəyik, indi onu sadəcə tanımaq kifayətdir.

Bir də 11-ci dərsdən tanış olan bir qalıp var: have got to. Have got dərsində demişdik ki, I've got to go məcburiyyət mənasına gəlir. Doğrudan da, I've got to go = I have to go = Getməliyəm. Danışıqda (xüsusilə Britaniya ingiliscəsində) çox işlənir: I've got to run, see you! Yazıda və rəsmi mətndə isə sadə have to daha yaxşıdır. She's got to, We've got to eyni qaydadadır. Keçmiş üçün isə I've got to işlənmir, orada yalnız had to.

Canlı dialoq: xizək mərkəzində təlimat

Şahdağ xizək mərkəzində yeni gələn turist Səadət təlimatçı Tofiqdən nələri etməli olduğunu soruşur. Hər cümlədə must, mustn't, have to, don't have to və ya had to tap:

• Səadət: Hello! It's my first time here. What do I have to do? (Salam! Mən ilk dəfə buradayam. Nə etməliyəm?)
• Tofiq: Welcome! First, you must wear a helmet. It's the rule for everyone. (Xoş gəldin! Əvvəla, dəbilqə taxmalısan. Bu, hamı üçün qaydadır.)
• Səadət: Do I have to buy my own helmet? (Dəbilqəni özüm almalıyam?)
• Tofiq: No, you don't have to. You can rent one at the shop. (Xeyr, lazım deyil. Dükandan icarəyə götürə bilərsən.)
• Səadət: Great. And do I have to take a lesson? (Əla. Dərs almalıyam?)
• Tofiq: Beginners have to take at least one lesson. My brother had to take three before he could ski alone. (Yeni başlayanlar ən azı bir dərs almalıdır. Qardaşım təkbaşına sürüşə bilməmişdən əvvəl üç dərs almalı olub.)
• Səadət: Is there anything I mustn't do? (Etməməli olduğum bir şey var?)
• Tofiq: Yes. You mustn't leave the marked path. It's dangerous. And you mustn't stop in the middle of the slope. (Bəli. Qeyd olunmuş yoldan çıxmamalısan. Təhlükəlidir. Yamacın ortasında da dayanmamalısan.)
• Səadət: Understood. Do I have to pay now? (Anladım. İndi ödəməliyəm?)
• Tofiq: You don't have to pay now. Pay after the lesson. But I've got to go, another group is waiting. (İndi ödəməyə ehtiyac yoxdur. Dərsdən sonra ödə. Amma mən getməliyəm, başqa qrup gözləyir.)

Dialoqda dərsin bütün qalıpları var: you must wear (qayda), Do I have to buy (sual), you don't have to (ehtiyac yoxdur), mustn't leave (qadağa), had to take (keçmiş), I've got to go (danışıq forması). Diqqət et: you don't have to pay ilə you mustn't stop bir-birinə qarışmır. Birini qadağa, digərini azadlıq kimi oxu. Bir dəfə ucadan oxu, sonra Səadətin suallarını örtüb özün cavab ver.

Gündəlik hazır ifadələri də əzbərlə: I must say... (Deməliyəm ki...), You must be joking! (Zarafat edirsən!), Do I have to? (Məcburam?), You don't have to thank me. (Mənə təşəkkür etməyə ehtiyac yoxdur.), I have to go now. (İndi getməliyəm.) Sonuncu ifadə söhbəti nəzakətlə bitirməyin ən rahat yoludur.

Azərbaycanlıların must və have to ilə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu ya Azərbaycan dilindəki "-malı" şəkilçisinin tək formasından, və ya əvvəlki dərslərdəki -s və do/does vərdişlərindən gəlir. Gör hansını özündə tanıyırsan:

Dördüncü səhv ən təhlükəlisidir, çünki cümlə qrammatik olaraq düzgündür, amma mənası dəyişir. Özünə qayda qoy: "olmaz" demək istəyirsənsə mustn't, "lazım deyil" demək istəyirsənsə don't have to. Altıncı səhv isə do/does ilə bağlıdır: doesn't gələndən sonra has yazmaq olmaz, çünki -s artıq doesn't-dadır. Bunu Present Simple dərsində də görmüşdük (She doesn't work, She doesn't works yox).

Əgər başqa tipik səhvlərə də baxmaq istəyirsənsə, azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər siyahısı yaxşı davamdır. Must və have to ilə daha çox cümlə qurmaq üçün isə sözlər lazımdır: a1 səviyyə ingilis dili sözlər siyahısından gündə 10 fel götür və hər biri ilə I have to ... cümləsi yaz.

Ev tapşırığı: öz qaydaların

Testdən əvvəl qaydanı real həyatda işlət. Dəftərə üç sütun çək: Məcburam, Olmaz, Lazım deyil. Hər sütuna 3 cümlə yaz:

1. Məcburam: I have to wake up at seven on weekdays. I must pay the rent on the first of the month.
2. Olmaz: I mustn't be late for work. Drivers mustn't use phones.
3. Lazım deyil: I don't have to cook on Sundays. My brother doesn't have to work on Saturdays.
4. Keçmiş: Yesterday I had to... Last year I didn't have to...
5. Üç sual: Do you have to...? Does your friend have to...? Did you have to...?

Sonra sualları ailə üzvünə ver və cavabları qısa formada yaz (Yes, I do. / No, I don't.). Hər cümlədə iki şeyi yoxla: must-dan və do/does-dan sonra fel ilkin formadadır, mustn't və don't have to qarışmayıb. Bu vərdiş yaranandan sonra növbəti dərsin göz önündə qurduğumuz plan cümlələri asan gələcək.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-na düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır və növbəti dərsin düyməsi yaşıl rəngə boyanacaq. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Must və have to ilə məcburiyyəti, qadağanı və "lazım deyil" fikrini öyrəndik. Növbəti dərsdə going to ilə gələcək planları öyrənəcəyik: I'm going to visit my aunt, she isn't going to come. Orada be feli yenidən köməkçi olacaq (Present Continuous dərsindəki am/is/are), buna görə o dərsi də gözdən keçirməyi unutma.

Qaydaları əlavə nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin must haqqında səhifəsi yaxşı mənbədir. Must və have to ilə danışıq vərdişini canlı yoxlamaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap.

Tez-tez verilən suallar